Marcel Proust

Pola banda de Swann

 

Título orixinal:

À la recherche du temps perdu

I

Du côté de chez Swann

 

Ó señor Gaston Calmette

como testemuño de profundo e afectuoso recoñecemento

Marcel Proust

 

Primeira parte

COMBRAY

I

 

Durante moito tempo deiteime cedo. Ás veces, nada máis apagar a candea, os ollos pechábanseme tan de contado que non tiña tempo de dicir: "adormezo". E, media hora despois, espertábame a idea de que xa era o momento de coller o sono; quería pousar o libro que aínda coidaba ter nas mans e apagar a luz; non cesara, mentres durmía, de facer reflexións sobre o que acababa de ler, mais estas reflexións tomaran un rumbo un tanto particular pois semellábame que era de min do que falaba a obra: unha igrexa, un cuarteto de música, a rivalidade de Francisco I e Carlos V. Esta idea permanecía durante algúns segundos despois de espertar; non chocaba coa razón pero pesábame coma escamas sobre os ollos e impedíalles decatárense de que a candea xa non alumeaba. Logo, comezaba a se me facer inintelixible, como fan despois de metempsicose os pensamentos dunha existencia anterior; o tema do libro íase desapegando de min e eu era libre de entregarme a el ou non; axiña recobraba a visión e sentía estrañeza de atopar ó meu redor unha escuridade, lene e calma para os meu ollos, e se cadra máis para o meu espírito, a quen se lle presentaba como algo sen causa, incomprensible, coma unha cousa realmente escura. Preguntábame pola hora que podería ser, oía o asubío dos trens que, máis ou menos afastado e indicando a distancia, coma o piar dun paxaro no bosque, describíame a extensión do campo deserto polo que o viaxeiro anda lixeiro cara á estación próxima; e o camiñiño que segue quedaralle gravado no seu recordo pola excitación que lle producen os lugares novos, os actos desacostumados, a conversa recente e o adeus baixo algún farol estraño que o seguen aínda no silencio da noite, a dozura do próximo retorno.

Apoiaba tenramente as meixelas sobre as bonitas meixelas da almofada que son coma as meixelas da infancia nosa, plenas e frescas. Prendía un misto para mirar o reloxo. Logo ían ser xa as doce da noite. O intre no que o enfermo, obrigado a ir de viaxe, e que tivo que durmir nun hotel descoñecido, recorda por causa dunha crise e alédase ó ver por baixo da porta unha raiola de luz. ¡Que felicidade, xa é de día! Nun momento os criados estarán a pé, poderá chamar, virán na súa axuda. A esperanza de ser consolado dálle valor para sufrir. Xusto nese momento pareceulle oír pasos; os pasos achéganse, despois vanse. E a raiola de luz que había baixo da porta desapareceu. É medianoite; acaban de apagar a luz, o último criado marchou e el terá que sufrir toda a noite sen remedio.

Volvía quedar durmido outra vez, e ás veces non espertaba máis que por breves intres, non máis que o tempo de oír os estalos orgánicos da madeira, de abrir os ollos para fitar o calidoscopio da escuridade, de saborear, gracias a un resplandor momentáneo de conciencia, o sono no que estaban sumidos os mobles, o cuarto, todo aquilo do que eu non era senón unha pequena parte que axiña se volvía unir á súa insensibilidade. Ou ben, durmindo, volvera sen esforzo a unha idade por sempre pasada da miña primitiva vida, atopárame con algún dos meus terrores infantís, coma aquel no que o meu tío avó que me turraba polos bucles, e que se disipara -data para min indicativa dunha nova era- o día en que mos cortaron. Esquecera este suceso durante o sono, aínda que o recordo tornaba así que espertaba para escapar das mans de meu tío, pero por precaución envurullaba a cabeza coa almofada antes de volver ó mundo dos soños.

Por veces, do mesmo xeito que Eva naceu dunha costela de Adán, unha muller nacía, durante o meu sono, dunha mala posición da miña coxa. Así, nacida do pracer que eu estaba a piques de gozar, imaxinaba que era ela quen mo ofrecía. O meu corpo, que sentía no dela a súa propia calor, quería unirse a el, e nisto espertaba. O resto do humanos semellábanseme distantes comparados con esta muller que acababa de deixar hai un momento a penas; a miña meixela aínda conservaba a calor do seu bico, o meu corpo estaba aínda magoado polo peso do seu. Se, como sucedía ás veces, se me parecía a algunha muller que eu realmente coñecese, entregaríame gustoso enteiramente ó obxectivo de atopala, coma aqueles que marchan de viaxe para veren cos seus propios ollos unha cidade arelada e imaxinan que poden gozar na realidade o encanto do soño. Pouco e pouco o seu recordo esvaíase; esquecera a rapaza do meu soño.

Un home durmindo mantén en círculo arredor del o fío das horas, a orde dos anos e os mundos. Instintivamente, consúltaos ó espertar e le neles nun segundo o punto da terra no que está, o tempo que pasou ata que recordou; pero estas categorías pódense confundir e romper. Se, cara á mañanciña, despois dun insomnio, o sono o colle lendo nunha postura moi distinta daquela na que dorme decote, abondará con que levante o brazo para parar e facer recuar o sol, e no primeiro minuto que leve esperto xa non saberá qué hora é, coidará que acaba de se deitar. Se, ademais, adormece nunha postura aínda máis inusual, por exemplo despois de cear sentado nunha butaca, entón producirase un profundo trastorno nos mundos desorbitados, a cadeira máxica farao viaxar a toda velocidade polo tempo e polo espacio, e no momento de abrir as pálpebras pensará que está durmindo noutro lugar e uns meses antes. Pero abondaba con que, na miña propia cama, o sono fose profundo e que acougase de vez o meu espírito para que me fixese abandonar o plano do lugar onde quedara durmido e, cando espertaba no medio da noite, ignorando onde me atopaba, nun primeiro momento non sabía mesmo nin quen era; unicamente conservaba na súa simplicidade primixenia ese sentimento da existencia que se estremece no fondo dun animal; estaba máis en coiro que o home das cavernas, pero entón o recordo -non aínda o recordo do lugar no que estaba, senón daqueles nos que eu vivira ou onde podería ter estado- acudía a min coma un auxilio de alá arriba para me tirar da nada da que eu só non daría saído; nun segundo pasaba por riba de séculos de civilización, e a imaxe confusamente entrevista de lámpadas de petróleo e de camisas de pescozo volto recompuñan paseniñamente os trazos orixinais da miña persoa.

Se cadra a inmobilidade das cousas arredor de nós é só algo que lles impón a nosa certeza de que son esas cousas e non outras, a inmobilidade do noso pensamento acerca delas. Ocorría sempre que, cando recordaba do sono así, co meu espírito en axitación para descubrir, sen conseguilo, ónde me atopaba, todo viraba ó meu redor na escuridade, as cousas, os lugares, os anos. O meu corpo, demasiado atordado para poder moverse, tentaba, segundo fose a forma da súa fatiga, determinar a posición dos seus membros para deducir de aí a dirección da parede, o sitio dos mobles, para reconstruír e para nomear a morada na que estaba. A súa memoria, a memoria das súas costelas, dos seus xeonllos, dos seus ombros púñalle diante dos ollos sucesivamente distintos cuartos nos que el durmira, mentres que arredor del as paredes invisibles, cambiando de posición segundo a forma da alcoba imaxinada, arremuiñábanse nas tebras. E xa antes de que o meu pensamento, que dubidaba na soleira dos tempos e das formas, identificase a casa comparando as diversas circunstancias, el -o meu corpo- ía lembrando de cada unha o tipo de cama, o sitio das portas, o punto a ónde daban as ventás, a existencia dun corredor, co pensamento que tiña no momento de durmir e que volvía atopar ó espertar. O meu costado anquilosado, intentando adiviñar a súa orientación, imaxinaba estar, por exemplo, deitado fronte á parede nunha gran cama con baldaquino, e tan pronto como dicía para min: "¡Vaia, dei durmido aínda que mamá non me viñese dar as boas noites!", xa me atopaba no campo en cas meu avó, morto xa había ben anos, e o meu corpo, o lado sobre o que repousaba, gardas fieis dun pasado que o meu espírito non debera nunca esquecer, lembrábanme a chama da lámpada de cristal de Bohemia, en forma de urna, suspendida do teito por cadeas, a cheminea en mármore de Siena, no cuarto de Combray na casa de meus avós, naqueles días remotos que a min me parecían actuais sen os representar con exactitude, e que ía ver mellor axiña, no momento de estar totalmente esperto.

Despois renacía o recordo dunha nova postura; a parede escapulíase noutra dirección: eu estaba no meu cuarto en cas da señora de Saint-Loup, no campo. ¡Meu deus! Son polo menos as dez, ¡seguro que xa acabaron de cear! Creo que prolonguei de máis a sesta que durmo todas as tardes ó volver do meu paseo coa señora de Saint-Loup, antes de poñerme de traxe. Porque xa pasaron moitos anos desde a época de Combray, en que, cando volviamos tarde, vía nas vidreiras da ventá os reflexos rubios do solpor. En Tansonville, en cas da señora de Saint-Loup, levamos outro tipo de vida, é outra a clase de pracer que me produce o feito de non saír máis que de noite, de seguir no luar os camiños polos que xogaba antes mentres había sol; e vexo, cando volvemos, atravesado pola luz da lámpada, único faro na noite, o cuarto no que ía quedar durmido en vez de vestirme para a cea.

Estas evocacións arremuiñantes e confusas non duraban nunca máis que uns segundos; adoito non lograba distinguir as diversas suposicións que conformaban a miña breve incerteza do lugar no que me atopaba, o mesmo que, vendo correr un cabalo, non damos distinguido as sucesivas secuencias ou posicións que nos amosa o cinetoscopio. Pero fun vendo tódolos cuartos que habitara durante a miña vida e acababa por lembralos todos nas longas fantasías que seguían ó meu espertar: cuartos de inverno nos que cando nos deitamos a cabeza se nos acocha nun niño trenzado coas cousas máis inconexas: un recanto de almofada, a cima da manta, o extremo dun mantón, o bordo da cama e un número de Débats roses, todo formando un conxunto seguindo a técnica dos paxaros de apoiarse sobre el indefinidamente; os mesmos cuartos de inverno nos que se sente o pracer de estar ó abrigo do exterior cando vai frío (coma a andoriña do mar que ten o seu niño no fondo dun subterráneo na calor da terra); eses cuartos nos que está o lume prendido toda a noite na cheminea e que nos permiten durmir envoltos nun gran abrigo de aire quente e fumento, atravesado polo resplandor dos tizóns que avivecen, especie de impalpable alcoba, de cálida cova cavada no seo do mesmo cuarto, zona ardente e móbil non contornos térmicos, aireada por sopros que nos refrescan a faciana e que veñen de xunta as ventás ou das partes afastadas do fogar que foron arrefriando; cuartos de verán nos que gustamos de estar unidos á noite morna, nos que o luar apoiado nos postigos entreabertos, manda ata os pés da cama a súa escala encantada, nos que durmimos case que ó aire libre, coma o ferreirolo abalado pola brisa na punta dun raio; por veces o cuarto estilo Luís XVI, tan alegre que mesmo a primeira noite que pasei nel non me sentín demasiado infeliz, cunhas columniñas que sostiñan lixeiramente o teito e que se ían afastando con tanta gracia para amosar e gardar o lugar da cama; outras veces, pola contra, aquel cuarto, pequeno e alto de teito, furado en forma de pirámide na altura de dous pisos e parcialmente revestido de caoba, no que, desde o primeiro segundo, me sentín intoxicado moralmente polo cheiro descoñecido do vetiver, convencido da hostilidade das cortinas violetas e da insolente indiferencia do péndulo que rinchaba sen compaixón coma se non houbese alí ninguén; cuarto no que un estraño e desapiadado espello de patas cuadrangular que, atrancando oblicuamente un dos seus recantos, facía que se abrise de cheo na doce plenitude do meu campo visual acostumado unha zona que non estaba prevista; e nese cuarto o meu pensamento sufriu moitas noites esforzándose durante horas en dislocarse, estirarse en altura para tomar exactamente a forma da alcoba e chegar a encher ata arriba o seu xigantesco funil, mentres eu estaba estricado na cama, cos ollos mirando para arriba, o oído atento, o nariz remiso, o corazón a latexar, ata que o costume mudou a color das cortinas, fixo calar o péndulo, ensinoulle a piedade ó espello oblicuo e cruel, disimulou, se non eliminou por completo, o cheiro a vetiver e diminuíu sensiblemente a altura aparente do teito. ¡O costume!, organizador hábil pero lento que comeza por deixar sufrir o noso espírito durante semanas nunha instalación provisional, pero que a pesar de todo nos gusta ter, porque sen o costume e cos nosos únicos medios, sería para nós imposible facer habitable unha morada.

Certamente, agora estaba ben esperto, dera a última volta e o bo anxo da certeza fixera parar todo ó meu redor, acochárame nas mantas, no meu cuarto e puxera aproximadamente no seu lugar na escuridade a miña cómoda, o meu buró, a miña cheminea, a ventá que daba á rúa e as dúas portas. Pero a pesar de ser consciente de non me atopar na morada que a confusión do espertar me fixera crer, xa que non me puidera ofrecer a súa imaxe clara, a miña memoria xa recibira o impulso do movemento; xeralmente non intentaba volver durmir de seguido senón que pasaba gran parte da noite relembrando a nosa vida en Combray, en cas de miña tía avoa, en Balbec, en París, en Doncières, en Venecia e noutros sitios, relembrando os lugares, as persoas que coñecera, o que vin e o que me contaran deles.

En Combray, tódolos días á tardiña, moito antes do momento en que tiña que ir para a cama e estar, sen durmir, lonxe de miña nai e de miña avoa, o meu cuarto volvía ser o punto fixo e doloroso das miñas preocupacións. Tiveran a idea, para me distraer nas tardes aquelas en que me vían con cara de tristura, de regalarme unha lanterna máxica coa que se cubría a miña lámpada mentres chegaba a hora de cear e, ó modo dos primeiros arquitectos e mestres vidreiros da época gótica, esa lanterna substituía a opacidade das paredes por impalpables irisacións, por multicolores aparicións sobrenaturais, en que se describían lendas coma nunha vidreira vacilante e fugaz. Pero a miña tristeza no facía senón ir a máis, pois o cambio de luz veu destruír o costume que tiña do cuarto, gracias ó que, bardante do suplicio do momento de durmir, a estancia me era soportable. Agora non o recoñecía e sentía inquietude, o mesmo que nun cuarto de hotel ou dunha casa no campo onde eu chegase por primeira vez ó baixar do tren.

Ó paso brusco do seu cabalo, Golo, dominado por un ignominioso propósito, saía do pequeno bosque triangular que cubría agarimosamente co seu verde sombrío a aba dunha cuíña e avantaba ós choutos deica o castelo da pobre Xenoveva de Brabante. O castelo estaba recortado pola liña curva que non era outra cousa que o extremo dun dos óvalos de vidro metidos no bastidor que se insería entre as físgoas da lanterna. Non era máis que unha das caras do castelo que tiña diante unha landa na que fantasiaba Xenoveva, que levaba un cinto azul. O castelo e a landa eran amarelos e non precisei esperar a velos para saber de qué cor eran porque, antes de mos ensinar a lanterna xa a sonoridade dourada do nome de Brabante mos amosara claramente. Golo paraba un instante para escoitar con tristeza o sermón que miña tía lía en voz alta, que el parecía comprender perfectamente pois axustaba a súa actitude ás indicacións do texto cunha docilidade non exenta de certa maxestade; seguidamente afastábase co mesmo paso irregular. Nada podía deter a súa lenta cabalgata. Se se movía a lanterna, distinguíase o cabalo de Golo avanzando sobre as cortinas, arqueándose nos seus pregues, baixando polas fendas. O corpo de Golo era de esencia tan sobrenatural coma a súa montura e amoldábase ós obstáculos materiais, a todo obxecto que se lle interpuña no camiño, tomándoo como armazón e integrándoo nel, aínda que fose o tirador da porta ó que axiña se adaptaba e sobre o que invenciblemente aboiaba o seu vestido vermello ou a súa pálida figura, sempre tan nobre e melancólica, que non deixaba translucir ningunha turbación por mor daquela transvertebración.

Certamente atopaba encantadoras aquelas brillantes proxeccións que parecían emanar dun pasado merovinxio e que paseaban arredor de min reflexos tan antigos da historia. Mais non podo dicir o malestar que me causaba esta intrusión do misterio e da beleza nun cuarto que eu acabara enchendo coa miña personalidade ata o punto de non lle prestar máis atención a aquel que a esta. Unha vez que cesou a influencia anestesiante do costume, púñame a pensar, a sentir, e entristecíame. Aquel tirador da porta do cuarto, para min distinto a tódolos tiradores de porta do mundo porque parecía abrir só, sen que eu precisase viralo -tan inconsciente se me fixera o seu manexo-, velaí estaba agora servindo de corpo astral a Golo. E no momento de ir cear, apurábame a ir ó comedor onde a gran lámpada colgante, ignorante de Golo e de Barba Azul, e que sen embargo coñecía a meus pais e a tenreira á cazola, daba a súa luz de todas as noites, e a deixarme caer nos brazos de mamá, quen se me facía máis querida ó ver os traballos que pasaba Xenoveva de Brabante, mentres que os crimes de Golo facíanme examinar máis escrupulosamente a miña conciencia.

Despois da cea, por desgracia pronto debía despedirme de mamá, que ficaba conversando cos outros, no xardín se estaba bo tempo ou na saliña onde todo mundo se retiraba se facía malo. Todos, agás miña avoa que pensaba que "é unha mágoa ter que estar encerrado no campo", e que discutía incesantemente con meu pai, os días de moita chuvia, porque me mandaba ir ler ó cuarto en vez de quedar fóra. "Así nunca será un neno robusto e forte, dicía ela con tristeza, e menos este cativo que tanto necesita coller forzas e vontade". Meu pai alzaba os ombros e examinaba o barómetro, pois era amante da meteoroloxía, e miña nai, evitando facer ruído para non o molestar, miraba para el con tenro respecto, pero non moi fixamente como para non desvelar o misterio da súa superioridade. Pero miña avoa, chovese ou nevase, mesmo cando a chuvia arroiaba e Françoise metera dentro precipitadamente as preciosas cadeiras de vimbio por medo a que se mollasen, andaba polo xardín deserto e batido pola forte chuvia levantando as súas mechas desordenadas e ruzas para que a súa fronte se enchoupase mellor da salubridade do vento e da chuvia. Dicía: "Por fin respiro" e percorría as rúas do xardín enchoupadas -aliñadas simetricamente de máis para o seu gusto polo novo xardineiro, desprovisto do sentimento de natureza, ó que meu pai lle preguntaba xa pola mañá se o tempo melloraría- co seu pasiño entusiasta e brusco, regulado polos diversos movementos que excitaban na súa alma a embriaguez da tormenta, o poder da hixiene, a estupidez da miña educación e a simetría dos xardíns, en maior medida que o desexo inconsciente de preservar a súa saia cor cereixa das manchas de lama que constituían para a súa doncela unha desesperación e un problema.

Cando esas voltas que daba miña avoa polo xardín transcorrían despois da cea, había unha cousa que tiña o poder de a facer entrar na casa: era cando -nun deses momentos en que a revolución do seu paseo a levaba periodicamente, coma un insecto, fronte das luces do salonciño no que estaban servidos riba da mesa de xogo os licores- miña tía avoa lle berraba: "¡Bathilde, ven e non deixes que o teu home beba coñac!". Para a amolar (posto que ela levara á familia de meu pai un espírito tan diferente que todo o mundo a embromaba e a atormentaba) miña tía facíalle beber unhas gotas de licor a meu avó, que o tiña prohibido. Miña pobre avoa entraba e pregáballe ardentemente ó marido que non bebese o coñac; este encabuxábase, bebía o seu grolo así e todo e miña avoa volvía saír triste, desazada, risoña a pesar de todo pois era tan humilde e doce de corazón que a súa tenrura polos demais e mailo pouco caso que se facía a ela mesma e ós seus sufrimentos, conciliábanse nun sorriso da súa mirada, que non manifestaba ironía máis que para con ela mesma, ó revés do que vemos na cara de moita xente, e para nós era coma un bico dos seus ollos, que non podían ver aqueles que ela amaba sen os aloumiñar apaixonadamente coa mirada. Este suplicio que lle inflixía miña tía avoa, o espectáculo dos rogos inútiles de miña avoa e a súa febleza, vencida de antemán, ó intentar sen éxito quitarlle a meu avó a copa de licor, eran desas cousas ás que un se habitúa máis tarde, ata o punto de as tomar a broma e de chegar a tomar partido polo perseguidor coa resolución e alegría suficientes como para se persuadir a si mesmo de que en realidade non se trata de ningunha persecución; mais daquela producíanme tal horror que me gustaría pegarlle a miña tía. Sen embargo cando oía: "¡Bathilde, ven e non deixes que o teu home beba coñac!", sendo xa home polo que tiña de covarde, facía como facemos todos cando somos grandes e vemos diante de nós inxustizas e sufrimentos: non os quería ver; subía a chorar ó faiado, a carón da sala de estudio, baixo do teito, a unha pequena alcoba que recendía a lis e perfumada tamén por unha groselleira salvaxe que medraba por fóra entre as pedras da parede e metía unha rama de flores pola fiestra entreaberta. Este cuarto, destinado a un uso máis especial e máis vulgar e desde o que a vista alcanzaba, durante o día, ata a torre de Roussainville-le-Pin, foi moito tempo o meu refuxio, sen dúbida porque era o único sitio onde me podía fechar con chave para aquelas das miñas ocupacións que demandaban unha inviolable soidade: a lectura, a fantasía, as bágoas e a voluptuosidade. Pero ¡ai!, o que non sabía eu era que, antes que as pequenas faltas ó réxime cometidas polo seu marido, era a miña falta de vontade, a miña delicada saúde e a incerteza que estas proxectaban sobre o meu futuro o que preocupaba e entristecía a miña avoa durante o seu incesante deambular ó serán e á noite, en que se vía pasar e vir de volta, levantado oblicuamente ó ceo o seu belo rostro de meixelas morenas e sucadas de engurras, que o tempo foi tornando case malvas coma as terras labradas no outono, e cruzadas, cando saía, por un veo medio recachado e nas que estaba sempre secando unha bágoa involuntaria que alí levara o frío ou calquera pensamento triste.

Cando me ía deitar, o meu único consolo era que mamá ía vir darme un bico á cama. Pero duraba tan pouco aquela despedida, miña nai volvía baixar tan axiña, que cando a sentía subir e despois oía no corredor de dobre porta o lixeiro roce do seu vestido de xardín en muselina azul sobre o que pendían uns cordonciños de palla trenzados, ese era para min un doloroso momento, pois anunciaba outro que viña a seguir, en que mamá me ía deixar e volver para baixo.

Dese xeito, cheguei a desexar que esa despedida que tanto amaba tardase o máis posible, que se prolongase o tempo durante o que esperaba por mamá. Por veces, cando despois de darme o bico de despedida abría a porta para marchar, quería chamala, dicirlle "dáme outro bico", pero decatábame de que poría inmediatamente cara de enfado porque a concesión que lle facía á miña tristeza e á miña axitación subindo a bicarme, traéndome ese bico de paz alporizaba a meu pai, para quen eses ritos eran absurdos, e ela quixera que eu deixase de ter esa necesidade, que perdese ese costume, polo que non me ía permitir pedirlle aínda outro bico cando xa estaba na porta do cuarto. Porque vela enfadada destruía toda a calma que me trouxera un intre antes, cando inclinaba sobre a cama o seu rostro amante e mo tendía coma unha hostia para unha comuñón de paz da que os meus labios tomarían a súa presencia real e a posibilidade de durmir. Pero esas noites nas que mamá estaba tan pouco tempo comigo, aínda resultaban gratas en comparación con aquelas nas que había convidados a cear e miña nai non subía darme as boas noites. O convidado era habitualmente só o señor Swann que, fóra dalgúns forasteiros de paso, era a única persoa que viña á nosa casa de Combray, algunhas veces para cear como veciño (máis raramente desde que malcasara, porque meus pais non querían recibir a súa muller), outras despois de cear, de improviso. Algunhas noites, sentados arredor da mesa de ferro diante da casa, debaixo do gran castiñeiro, oïamos no extremo do xardín non o cascabel profuso e chiador que zarrapicaba, que abouxaba ó paso co seu ruído ferruxinoso, inextinguible e xeado a toda persoa da casa que o puxese en funcionamento ó entrar "sen chamar", senón o dobre tintineo tímido, oval e dourado da campaíña para os de fóra e entón todo o mundo dicía: "Unha visita, ¿quen será?", pero ben sabiamos que non podía ser outro que o señor Swann; miña tía avoa, falando en alto para predicar co exemplo e nun ton que se esforzaba por que parecese natural, dicía que non bisbasemos así; que non hai nada máis descortés para alguén que chega nese momento, que crerá por iso que se están dicindo cousas que el non debe oír; e así mandabamos de exploradora a miña avoa, feliz de ter un pretexto para dar unha volta máis polo xardín e que aproveitaba para arrincar ó paso subrepticiamente algunha estaca das roseiras para darlles ás rosas un aire máis natural, coma unha nai que, para llos esponxar, pasa a man polo pelo do seu fillo que o barbeiro lle deixara liso de máis.

Quedabamos todos en suspenso polas novas que miña avoa nos ía traer do inimigo, como se dubidasemos entre un gran número de posibles asaltantes, e logo despois meu avó dicía: "Recoñezo a voz de Swann". E en efecto, só se recoñecía pola voz; non se distinguía ben a súa faciana de nariz aquilino, de ollos verdes baixo unha alta fronte rodeada de louros cabelos, case que roxos, peiteados ó estilo Bressant, porque tiñamos a menos luz posible no xardín a fin de non atraer mosquitos; e eu ía, sen parecelo, dicir que trouxesen as bebidas, feito ó que miña avoa lle daba moita importancia e que consideraba máis agradable que telas alí como por excepción e unicamente cando había visita. O señor Swann, aínda que moito máis novo que el, estaba moi unido a meu avó, que fora un dos mellores amigos de seu pai, home excelente pero singular a quen, segundo din, unha miudeza abondaba para frearlle os impulsos do corazón, para variarlle o curso do pensamento. Varias veces ó ano oíalle eu contar a meu avó na mesa sempre as mesmas anécdotas sobre a actitude que tivera o señor Swann pai á morte da súa muller, a quen velara día e noite. Meu avó, que non o vira desde había tempo, foise xunta el á propiedade que os Swann posuían nos arredores de Combray e logrou que aquel, entre choros, abandonase a cámara mortuoria e non presenciase o momento de poñer o cadáver na caixa. Os dous deron un paseíño polo parque, onde quentaba un pouco o sol. De súpeto, o señor Swann, agarrando a meu avó polo brazo, exclamou: "¡Ah, meu vello amigo, que felicidade poder camiñar xuntos con este bo tempo! ¿Non lle parece a vostede todo isto fermoso, estas árbores, estes espiños, o estanque polo que aínda non me felicitou? Parece vostede amorriñado. ¿Non lle agrada esta brisa que corre? ¡Ah, querido Amédée, digan o que queiran, a vida ten cousas boas!" Bruscamente, volveu a el o recordo da esposa morta, e atopando difícil unha explicación ó feito de se deixar levar por un sentimento de alegría nun momento coma aquel, conformouse cun xesto familiar a el cada vez que se atopaba diante dun problema arduo: pasar a man pola fronte e enxugar os ollos e os cristais dos lentes. Non puido sen embargo consolarse da morte da esposa, pero durante os dous anos que a sobreviviu, dicíalle a meu avó: "¡É estraño, penso a miúdo na miña pobre muller, pero ocórreme que non podo pensar moito de cada vez nela!" "A miúdo pero pouco de cada vez, coma o pobre Swann" convertérase nunha das frases favoritas para meu avó, que a dicía a propósito das cousas máis dispares. Tería eu o pai de Swann por un monstro de non ser que meu avó, a quen consideraba o mellor xuíz, que para min sentaba xurisprudencia con sentencias que me serviron adoito para absolver faltas que doutro xeito condenaría, non berrara: "¿Pero, como? ¡Era un corazón de ouro!".

Aínda que durante moitos anos, sobre todo antes do seu matrimonio, o señor Swann fillo viña adoito velos a Combray, miña tía avoa e meus avós non chegaron a sospeitar que xa non vivía no medio social que frecuentara a súa familia e que baixo aquela especie de incógnito que lle daba ós nosos ollos o nome de Swann acollían -coa perfecta inocencia de honestos hoteleiros que albergan, sen sabelo, un célebre bandido- un dos membros máis elegantes do Jockey-Club, amigo preferido do conde de París e do príncipe de Gales, un dos homes máis agarimados da alta sociedade do barrio de Saint-Germain.

A nosa ignorancia acerca desta brillante vida mundana que levaba Swann debíase sen dúbida en parte á reserva e discreción do seu carácter, e tamén a que os burgueses daquela tiñan unha idea un pouco hindú da sociedade, composta de castas cerradas en que cada un, desde o seu nacemento, tiña que estar situado no rango que ocupaban seus pais, e de onde nada, a non ser a sorte dunha carreira excepcional ou dun casorio inesperado, podía sacalo para metelo nunha casta superior. O señor Swann, o pai, era axente de cambio; Swann fillo debía, xa que logo, formar parte toda a súa vida dunha casta en que as fortunas, coma nunha categoría de contribuíntes, variaban entre tal e tal renda. Sabíase qué clase de xente frecuentara o pai, polo tanto sabíase tamén quén frecuentaba o fillo, con qué persoas estaba "en situación" de conxeniar. No caso de coñecer outras xentes, debían ser relacións de mocidade ante as que os antigos amigos da súa familia, como era o caso de meus pais, cerraban condescendentemente o ollos posto que Swann, incluso ó quedar orfo, seguíanos vindo visitar con fidelidade; pero podería asegurarse que eses amigos seus descoñecidos para nós eran desa xente que non se atrevería a saudar se se atopase con eles na nosa presencia. Se alguén se empeñase en aplicar a Swann un coeficiente social apropiado a el, entre os outros fillos de axentes de situación equiparable á de seus pais, ese coeficiente sería para el un pouco inferior porque era home de hábitos sinxelos e encaprichado por obxectos antigos e pola pintura e vivía arestora nunha vella casa onde amoreaba as súas coleccións, que miña avoa degoiraba por visitar pero que quedaba na avenida de Orléans, barrio infame para habitar, segundo miña tía avoa. "¿Pero polo menos entende vostede algo diso? Pregúntollo polo seu interese, porque creo que os comerciantes lle encamban algunhas chambonadas", dicíalle miña tía; en efecto, ela non lle supuña niso ningunha competencia e non se formaba unha gran idea, incluso desde o punto de vista intelectual, dun home que evitaba os temas serios na conversación e demostraba unha precisión moi prosaica non só cando nos daba, entrando nos máis mínimos detalles, receitas de cociña, senón tamén cando as irmás de miña avoa opinaban de cuestións artísticas. Incitado por elas a dar a súa opinión, a expresar a súa admiración por un cadro, mantíñase nun silencio case descortés e desquitábase pola contra se podía achegar información material do museo no que se atopaba, da data na que fora pintado. Pero adoito contentábase con intentar divertirnos contando de cada vez unha historia nova que lle acababa de suceder con xente escollida que nós coñeciamos, o boticario de Combray, a nosa cociñeira, o noso cocheiro. Certamente, eses contos facían rir miña tía avoa, pero sen chegar a distinguir se era a causa do papel ridículo que facía sempre Swann neles ou da gracia con que os contaba: "Realmente é vostede excepcional, señor Swann." Sendo ela a única persoa un pouco vulgar da familia, tiña moito coidado de facer notar ós de fóra, cando se falaba de Swann, que se quixese podería vivir no bulevar Haussmann ou na avenida da Ópera, que era fillo do señor Swann, que lle debeu deixar catro ou cinco millóns, pero que el tiña os seus caprichos. Capricho que coidaba ela tan divertido para os outros que en París, cando viña Swann o primeiro de xaneiro traerlle o seu saquiño de marrons glacés, non esquecía de dicirlle, se había xente: ¿E que, señor Swann, aínda vive vostede ó pé do almacén de viños, para non perder o tren de Lyon?" E miraba para os outros de esguello, por riba dos lentes.

Pero se lle dixeran a miña tía avoa que este Swann, que en tanto que fillo de Swann estaba perfectamente "cualificado" para ser recibido por toda a "gran burguesía", polos notarios e procuradores máis estimados de París (privilexio que el semellaba deixar un pouco para as mulleres da familia), levaba ás agachadas unha vida totalmente diferente; que ó despedirse de nós, en París, despois de asegurarnos que se ía deitar, daba media volta ó virar na esquina e presentábase nun dos salóns de reunións que xamais ollo de axente ou asociado contemplase, iso pareceríalle tan extraordinario a miña tía como o sería para unha dama máis letrada a idea de ser amiga de Aristeo e comprender que despois de conversar con ela íase afundir no interior dos reinos de Tetis, nun imperio oculto ós ollos dos mortais e onde segundo conta Virxilio é recibido cos brazos abertos; ou, por limitarnos a unha imaxe que con máis seguridade lle acudiría ó pensamento, porque a vira pintada nos pratos de pastas de Combray, que invitase a cear a Alí Babá, o cal, sabéndose só, penetrará na caverna, refulxente de tesouros insospeitados.

Un día en que nos visitou en París, despois da cea, escusándose por ir de frac, cando nos dixo Françoise, despois de el marchar, que soubera polo cocheiro que viña de cear de "cas dunha princesa", respondéralle con serena ironía miña tía, alzando os ombros e sen levantar a vista do seu labor de punto: -"¡Si, de cas dunha princesa das de vida alegre!"

E é que miña tía tratábao con impertinencia. Como pensaba que as nosas invitacións o afagaban, parecíalle natural que no verán non viñese vernos sen traer unha cesta de pexegos ou de framboesas da súa horta, e que de cada viaxe a Italia me trouxese fotografías de obras mestras da pintura.

Non tiñamos reparo en mandar chamalo cando necesitabamos unha receita de salsa vinagreta ás finas herbas ou de ensalada de ananás para unha cea de gala á que non estaba convidado por considerar que o seu prestixio non estaba á altura dos visitantes que viñan por primeira vez. Se a conversa se refería ós príncipes da Casa de Francia: "xente que nunca coñeceremos e que tampouco nos importa, ¿non si?", dicíalle miña tía a Swann, que tal vez tiña no seu peto unha carta de Twickenham; mandáballe correr o piano e pasar as páxinas as noites que cantaba a irmá de miña avoa e manexaba este home tan solicitado noutros ambientes coa inxenua brusquidade dun rapaz que brinca cunha peza de colección co mesmo coidado que se fose unha chilindrada calquera. Sen dúbida o Swann coñecido na mesma época por tanta xente ben era moi distinto do que creara miña tía avoa, que inxectaba e vivificaba de todo o que sabía da familia de Swann aquel escuro e incerto personaxe que se debuxaba, con miña avoa seguíndoo detrás, sobre un fondo de tebras, e que era só recoñecible pola voz, naquelas noites do xardinciño de Combray ó soaren os dous golpes vacilantes da campaíña. Mesmo desde o punto de vista das cousas insignificantes da vida, non somos un todo materialmente constituído, idéntico para todos e do que se pode ter coñecemento como se fose un prego de condicións ou dun testamento; a nosa personalidade social é unha creación do pensamento dos demais. Incluso o acto tan sinxelo que chamamos: "ver alguén coñecido" é en parte un acto intelectual. Enchemos a aparencia física do ser que vemos con todas as nocións que temos del, e esas nocións constitúen a maior parte da semblanza total que formamos da persoa. Acaban elas por inchar tan perfectamente as meixelas, por seguir nunha adherencia tan exacta a liña do nariz, matizan tan ben a sonoridade da voz, coma se esta fose só un transparente envoltorio, que cada vez que vemos ese rostro ou escoitamos esa voz, o que vemos e escoitamos son esas nocións. Indubidablemente, no Swann que eles crearan, meus pais omitiran por ignorancia facer entrar unha chea de particularidades da súa vida mundana, que eran a causa de que outras persoas, cando estaban en presencia del, visen a elegancia reinar na súa faciana e parar no seu nariz aquilino como na súa fronteira natural; pero ademais conseguiran acumular nese rostro desprovisto do seu prestixio, ausente e espacioso, no fondo dos seus ollos depreciados, o vago e doce residuo -medio recordo, medio esquecemento- deixado polas horas de lecer pasadas connosco despois das nosas ceas semanais, arredor da mesa de xogos ou no xardín, na época de boa veciñanza campesiña. A envoltura corporal do noso amigo estaba tan ben chea de todo isto e mais dalgúns recordos relativos a seus pais, que este Swann fíxose un ser completo e vivo que, cando na miña memoria, do Swann que coñecín máis tarde con exactitude paso a este primeiro Swann, teño a impresión de deixar unha persoa para ir cara a outra distinta dela; e é neste primeiro Swann no que atopo de novo os erros encantadores da miña xuventude e por outra banda aseméllase menos ó outro que ás persoas que coñecín pola mesma época, como se a nosa vida fose coma un museo onde todos os retratos dunha mesma época teñen un aire de familia, unha mesma tonalidade, este primeiro Swann ocioso, perfumado polo arrecendo do gran castiñeiro, das cestas de framboesas e dunha ramiña de estragón.

Sen embargo, un día en que miña avoa fora solicitar un favor dunha señora que coñecera no Sagrado Corazón (e coa cal, debido á nosa concepción das castas, non quixera seguir tendo trato malia a simpatía recíproca que se tiñan), a marquesa de Villeparisis, da célebre familia dos Bouillon, esta díxolle: "Creo que coñece vostede moito o señor Swann, gran amigo de meus sobriños Des Laumes". Miña avoa volvera da visita entusiasmada pola casa, que daba a uns xardíns, e onde a señora de Villeparisis lle aconsellaba vivir, e tamén por un chalequeiro e a súa filla, que tiñan no patio a tenda onde ela entrara para que lle desen unha puntada na saia que rachara ó subir pola escaleira. Esa xente parecéralle perfecta a miña avoa, e dicía que a cativa era unha perla e o chalequeiro o home máis distinguido, o mellor home que vira na súa vida. Porque para ela a distinción era algo absolutamente independente do rango social. E extasiábase por causa dunha resposta do chalequeiro e dicíalle a mamá: "Sevigné non se expresaría mellor" e pola contra, falaba doutro xeito dun sobriño da señora de Villeparisis que coñeceu na casa desta: "!Ah, que tan ordinario é, miña filla¡".

Agora ben, as palabras relativas a Swann tiveran por efecto non elevar este no ánimo de miña tía, senón rebaixar a señora de Villeparisis. Parecía que a consideración que, por fidelidade a miña avoa, concediamos á señora de Villeparisis, lle impuxese a obriga de non facer nada que a fixese indigna dela, obrigación á que faltou ó saber da existencia de Swann e ó permitir a parentes seus que o frecuentasen. "¡Como!, ¿coñece ela a Swann? ¡Unha persoa que pretendiamos parente do mariscal de Mac-Mahon!" Esta opinión de meus pais sobre as relacións de Swann veuse confirmar axiña co seu casamento cunha muller da peor sociedade, case unha cocotte* , a quen, por outra banda, nunca quixo presentarnos, vindo el só á nosa casa, certo que cada vez menos, e a través dela meus pais coidaron poder coñecer o medio social, descoñecido para eles, que Swann frecuentaba, se é que de aí a sacara.

Pero unha vez leu meu avó nun periódico que o señor Swann era un dos fieis siareiros dos xantares dominicais en cas do duque de X..., os pais e tío do cal foran os homes de Estado de máis sona do reinado de Luís Filipe. E como meu avó sentía curiosidade polos detalles que o puideran axudar a entrar co pensamento na vida privada de homes coma Molé, coma o duque Pasquier, coma o duque de Broglie, quedou encantado ó saber que Swann trataba con xente que os coñecera. Contrariamente miña tía avoa interpretou esta nova nun sentido desfavorable a Swann: para ela, aquel que escollía as súas relacións fóra da casta na que naceu, fóra da súa clase social, era obxecto dun noxento descenso de categoría. Parecíalle unha renuncia total ó froito de todas as boas relacións con xente acomodada, que as familias previsoras alimentaran e gardaran para os seu fillos (miña tía mesmo deixara de frecuentar o fillo dun notario amigo noso porque casara cunha alteza, o que motivou para ela o descenso do rango respectado de fillo de notario ó dun aventureiro calquera, deses antigos axudas de cámara ou mozos de cabalos de quen se di que chegaron a gozar de favores de raíñas). Censurou o propósito de meu avó de interrogar a Swann na súa próxima visita acerca dos novos amigos que lle descubrimos. Por outra banda, as dúas irmás de miña avoa, poulas da mesma natureza nobre que ela, que non da súa intelixencia, afirmaron non comprender o pracer que seu cuñado podía sacar falando de semellantes lilainas. Eran persoas de aspiracións elevadas e por iso mesmo incapaces de se interesaren polas murmuracións, mesmo que tivesen interese histórico, e en xeral por todo o que non tivese relación directa cun obxecto estético ou virtuoso. Era tal o desinterese que manifestaban con relación a todo o que, de cerca ou de lonxe, se referise á vida mundana, que o seu sentido auditivo -acabando por comprender a súa momentánea inutilidade desde o momento en que a conversación adquiría un ton frívolo ou simplemente prosaico sen que as dúas vellas señoritas a puidesen reconducir ós temas do seu agrado- deixaba en repouso os seus órganos receptores, permitíndolles manifestar un auténtico comezo de atrofia. Se entón meu avó precisaba chamar a atención das irmás tiña que recorrer a esas advertencias que usan os médicos da mente con certos maníacos da distracción: dar repetidos golpes nun vaso coa folla dun coitelo, coincidindo coa brusca interpelación da voz ou da mirada, medios violentos que eses psiquiatras levan decote ó trato habitual con xente normal, sexa por hábito profesional, sexa porque consideran que todo o mundo está un pouco tolo.

Interesáronse máis cando a véspera de vir Swann cear, este lles mandara persoalmente unha caixa de viño de Asti e miña tía, folleando Le Figaro no que ó pé do título dun cadro dunha Exposición de Corot se lían estas palabras: "Da colección do señor Charles Swann", nos dixo: «¿Vistes como Swann goza dos "honores" do Figaro?. -Sempre dixen que era home de moito gusto, dixo miña avoa. -Naturalmente, ti con tal de levarnos a contra a nós... », respondeulle miña tía, que sabendo que miña avoa nunca era da súa idea e non estando completamente segura de que nós lle desemos sempre a ela a razón, quería arrancarnos unha condena en bloque das opinións de miña avoa buscando á forza a nosa solidariedade coas súas. Pero nós ficamos en silencio. Miña tía avoa disuadiu as irmás de miña avoa da intención que tiñan de falarlle a Swann do asunto do Figaro. Cada vez que notaba que os demais gozaban dunha vantaxe, por pouca que fose, que ela non tiña, persuadíase de que iso non era tal vantaxe, senón un inconveniente, e compadecíase deles para non lles ter envexa. "Coido que iso non lle gustaría; para min desde logo sería moi desagradable ver o meu nome impreso en vivos caracteres no xornal e non me agradaría nada que me falasen diso." Por outra banda, non lle fixo falla empeñarse en persuadir as irmás de miña avoa pois estas, a causa do horror ó vulgar, levaban tan lonxe a arte de disimular mediante perífrases enxeñosas unha alusión persoal que mesmo pasaba desapercibida para aquel a quen ía dirixida. En canto a miña nai, a súa preocupación era só conseguir que meu pai lle preguntarse a Swann non pola súa muller, senón pola filla adorada e por causa da cal, disque, acabara por facer aquel casorio. "Abondaría con dicirlle unha palabra, preguntarlle cómo está. ¡Debe ser tan cruel para el!" Pero meu pai encabuxábase: ¡Non! É unha idea absurda. Sería ridículo."

O único para quen a visita de Swann era motivo de dolorosa preocupación era eu. E era porque, nas noites en que tiñamos convidados, aínda que só fose o señor Swann, mamá non subía ó meu cuarto. Eu ceaba antes que ninguén e logo íame sentar á mesa ata as oito, hora en que debía subir para o meu cuarto; ese bico precioso e fráxil que mamá me confiaba decote na cama no momento de acocharme agora tiña que levalo desde o comedor ata o cuarto e gardalo mentres me espía, tendo coidado de que non se crebase a súa dozura, de que non se espallase e evaporase a súa volátil virtude, e xustamente as noites en que necesitaba de o recibir con máis precaución sucedía ó contrario e tiña que collelo, roubalo bruscamente, publicamente, sen darme tempo nin ter a liberdade precisos para prestar ó que facía esa atención que prestan os maníacos cando se esforzan en non pensar noutra cousa mentres cerran unha porta para poderen, cando lles xorde a incerteza enfermiza, opoñerlle victoriosamente o recordo do momento en que a cerraron. Estabamos todos no xardín cando se oíron os dous vacilantes golpes da campaíña. Sabiamos que era Swann; sen embargo, ollámonos todos con expresión interrogante e mandamos miña avoa facer un recoñecemento. "Non vos esquezades de darlle as gracias de modo intelixible polo viño que nos mandou, que era delicioso e unha caixa enorme", recomendoulles meu avó ás súas cuñadas. "En non empecedes a rosmar", dixo a tía avoa. "!Évos ben agradable entrar nunha casa na que se fala baixo! -Ah, velaí o señor Swann. Ímoslle preguntar se coida que mañá estará bo día", dixo meu pai. Miña nai pensaba que unha palabra súa borraría toda a pena que a nosa familia puidese causarlle a Swann desde o seu matrimonio. Atopou o modo de o levar un pouco á parte. Pero eu seguina; non podía decidirme a deixala un segundo pensando que axiña ía quedar no comedor e eu tería que subir ó meu cuarto sen ter a consolación de que me viñese dar un bico coma as outras noites. "Vexamos, señor Swann, díxolle ela, fáleme un pouco da súa filla; Estou segura de que xa lle gustan as obras belas, coma a seu pai. -Pero véñanse sentar connosco na galería", dixo meu avó achegándose a nós. Miña nai tivo que interromperse, pero mesmo desta contrariedade tirou un pensamento delicado máis, coma os bos poetas a quen a tiranía da rima forza a atopar as súas maiores belezas: "Xa falaremos outra vez dela os dous sos, díxolle a media voz a Swann. Só unha nai é digna de comprendelo a vostede. Estou segura de que a súa sería da miña opinión." Sentámonos todos arredor da mesa de ferro. Eu quixera non pensar nas horas de angustia que ía pasar esa noite só no meu cuarto sen poder durmir e intentaba persuadirme de que iso non tiña ningunha importancia porque mañá pola mañá xa non me lembraría, trataba de aferrarme a ideas de futuro que deberían levarme, como sobre unha ponte, alén do abismo próximo que me arrepiaba. Pero o meu espírito, tenso pola preocupación, convexo coma a ollada que cravaba en miña nai, non se deixaba penetrar por ningunha impresión estraña. Os pensamentos penetraban ben nel, pero coa condición de deixaren fóra todo elemento de beleza ou simplemente gracioso que me afectase ou distraese. Como un enfermo que gracias a un anestésico asiste con plena lucidez á operación que lle están realizando, pero sen sentir nada, eu podía recitarme versos que me gustaban ou observar os esforzos que meu avó facía para lle falar a Swann do duque de Audiffret-Pasquier sen que os primeiros me fixesen sentir emoción ningunha nin ningunha alegría os segundos. Aqueles esforzos foron infructuosos. Nada máis meu avó lle preguntou a Swann por este orador, unha das irmás de miña avoa, para quen esta pregunta resoara coma un silencio profundo pero intempestivo que sería de boa educación romper, interpelou a outra dicíndolle: "Imaxina, Céline, coñecín unha institutriz sueca, moi nova, que me contou detalles moi interesantes acerca das cooperativas nos países escandinavos. Terá que vir cear connosco un día. -¡Claro que si!, respondeu súa irmá Flora, pero eu tampouco non perdín o tempo. Atopeime na casa de Vinteuil cun vello sabio que coñece moito a Maubant e ó que Maubant lle explicou co meirande detalle cómo fai para compoñer un papel. É interesantísimo. Resulta ser veciño do señor Vinteuil, eu non o sabía; é moi amable. Non é só o señor Vinteuil o que ten veciños amables", berrou miña tía Céline cunha voz que a timidez facía forte e a premeditación artificial, lanzándolle a Swann o que ela chamaba unha mirada significativa. Ó mesmo tempo, miña tía Flora, que comprendeu que esta frase era o agradecemento de Céline polo viño de Asti, miraba igualmente para Swann con aire entre irónico e de congratulación, ben para salientar simplemente o trazo de enxeño de súa irmá, ben porque envexaba a Swann por inspiralo, ben porque non puido evitar burlarse del porque cría velo nunha situación comprometida. "Coido que lograremos que ese señor veña cear, continuou Flora; cando se lle saca o tema de Maubant ou da señora Materna, é capaz de falar durante horas sen parar. -Debe ser delicioso", suspirou meu avó, no espírito de quen a natureza se esquecera completamente de incluír a posibilidade de se interesar apaixonadamente polas cooperativas suecas ou pola composición dos papeis de Maubant, como esquecera prover o espírito das irmás de miña avoa da pequena area de sal que ten que engadir un mesmo, para atopar algún sabor, a un conto sobre a vida íntima de Molé ou do conde de París. "Mire, dixo Swann a meu avó, o que lle vou dicir ten máis relación do que parece co que vostede me pregunta, porque acerca de certos puntos as cousas non cambiaron moito. Relía eu esta mañá en Saint-Simon algo que lle causaría divertimento. É no libro que trata de cando foi embaixador en España; non é dos mellores, a penas é un diario, pero sequera un diario marabillosamente escrito, o que constitúe unha pequena diferencia cos noxentos diarios que nos cremos obrigados de ler á mañá e ó serán. -Eu non son da súa opinión, hai días nos que a lectura dos diarios me resulta moi agradable...", interrompeu miña tía Flora, para demostrar que lera a frase sobre o Corot de Swann en Le Figaro. "¡Cando falan de cousas ou persoas que nos interesan!" engadiu miña tía Céline. "Non digo que non, respondeu Swann sorprendido. O que lle reprocho ós periódicos é o feito de que nos fagan prestarlle atención todos os días a cousas insignificantes, mentres lemos só tres ou catro veces na vida os libros que conteñen cousas esenciais. Desde que rachamos febrilmente cada mañá a faixa do periódico deberían mudar as cousas e aparecer no periódico, non sei, os... ¡Pensamentos de Pascal! (salientou esta palabra cun ton de énfase irónica para non parecer pedante). E no libro de canto dourado que non abrimos máis ca unha vez cada dez anos", engadiu testemuñando para as cousas mundanas ese desdén que afectan certos homes de mundo, "poderiamos ler que a raíña de Grecia está en Cannes ou que a princesa de Léon deu un baile de máscaras. Así quedaría restablecida a xusta proporción." Pero sentindo deixar derivar a conversa a cousas serias, aínda que con lixeireza, dixo ironicamente: «Temos unha bonita conversación, non sei por qué abordamos estas "cimas"», e volvéndose para meu avó: "Pois Saint-Simon conta que Maulévrier tivera a audacia de tenderlle a man ós seus fillos. Sabe vostede, ese Maulévrier acerca do que el di: "Nunca vin nesta vulgar botella máis que mal humor, grosería e estupideces." -Vulgares ou non, eu sei de botellas que teñen algo ben distinto", dixo Flora enerxicamente, que quería deixar patente ela tamén o agradecemento a Swann, porque o regalo de viño de Asti era para as dúas. Céline botouse e rir. Swann, desconcertado, continuou: «"Non sei se foi por ignorancia ou por erro", escribe Saint-Simon, "el quixo darlles a man ós meus fillos. Decateime a tempo abondo para impedirllo"». Meu avó extasiábase co de "por ignorancia ou por erro", pero a señorita Céline, a quen o nome de Saint-Simon -un literato- lle impedira a anestesia completa das facultades auditivas, indignouse xa: "¿Como? ¿admira vostede iso? ¡Vaia! ¡que bonito! ¿Pero, que significa?; ¿é que un home non é tanto coma outro? ¿Que máis dá que sexa duque ou cocheiro, se ten intelixencia e bo corazón? Bonita maneira de educar os seus fillos o seu Saint-Simon se non os ensina a darlles a man a calquera persoa honesta. Simplemente abominable. ¿E ousa vostede citar iso?" E meu avó, desconsolado, vendo a imposibilidade, diante desta obstrucción, de facerlle contar a Swann as historias que o divertisen, dicíalle en voz baixa a mamá: «Lémbrame o verso que me ensinaches e que tanto me consola nestes intres. Ah, si: "¡Señor, cantas virtudes nos fas odiar!" ¡Ah, que ben está iso!»

Eu non quitaba a vista de miña nai, sabía que cando estivesemos na mesa non me permitirían quedarme durante toda a cea e que, para non contrariar meu pai, miña nai non deixaría que lle dese bicos diante da xente coma se fose no meu cuarto. Por iso prometíame, no comedor, cando se empezaba a e se achegaba a miña hora, facer antes dese bico que ía ser tan curto e furtivo, todo o que podía facer da miña parte, escoller coa mirada o sitio da meixela que ía beixar, preparar o meu pensamento para poder, gracias a ese comezo mental de beixo, consagrar todo ese minuto que me concedería mamá a sentir a súa meixela contra os meus labios, coma un pintor que non podendo obter máis que curtas sesións de pose prepara a súa paleta e fai antes de memoria, seguindo as súas notas, todo o que en rigor pode facer sen a presencia do modelo. Pero sucedeu que antes de chamaren para a cea meu avó tivo a inconsciente ferocidade de dicir: " O cativo parece canso, debería ir para a cama. Ademais hoxe ceamos tarde." E meu pai, que non gardaba tan escrupulosamente coma miña avoa e miña nai a fidelidade dos tratados, dixo: "Si, veña, vaite deitar." Quixen darlle un bico a miña nai, nese intre oíuse a campá para a cea. "Non, non, deixa a túa nai, xa abonda desas despedidas, esas manifestacións son ridículas. ¡Vamos, sube!" Tiven que marchar sen viático; tiven que subir cada chanzo da escaleira, como se di popularmente, "a contragusto", contra o desexo do meu corazón, que quería volver xunta miña nai porque esta non lle dera, co bico, licencia para subir canda min. Aquela odiada escaleira, pola que sempre subía tan triste, exhalaba un cheiro a verniz que dalgún xeito absorbera, fixara esta particular especie de pena que experimentaba eu cada noite e facíaa se cadra máis cruel aínda para a miña sensibilidade porque, baixo esta forma olfactiva, a miña intelixencia non podía participar dela. Cando durmimos e sentimos unha dor de moas coma a imaxe dunha rapaza que con esforzo estamos intentando quitar da auga duascentas veces seguidas, ou coma un verso de Molière que estamos a repetir sen parar, resulta un alivio espertar e poder mediante a intelixencia liberar a idea de dor de moas de todo disfrace heroico ou cadencioso. O contrario dese alivio é o que eu sentía cando a pena de subir ó meu cuarto entraba en min de modo infinitamente máis rápido, máis instantáneo, asemade insidioso e brusco, por inhalación -moito máis tóxica que a penetración moral- do particular olor de verniz desa escaleira. Unha vez no cuarto tiven que tapiar todas as saídas, pechar as contras, cavar a miña propia tumba, desfacendo a cama, cubrirme co sudario da miña camisa de noite. Pero antes de me enterrar na cama de ferro que puxeran no meu cuarto porque no verán tiña moita calor baixo das cortinas de reps da cama grande, experimentei un movemento de revolta, quixen pór en práctica unha argucia de condenado. Escribinlle a miña nai suplicándolle que subise por causa de algo grave que non lle podía dicir na carta. O meu pánico era que Françoise, a cociñeira de miña tía, encargada de se ocupar de min en Combray, non quixese levar o papel. Sospeitaba eu que, para ela, dar un recado a miña nai diante da xente pareceríalle tan imposible coma ó porteiro dun teatro entregarlle unha carta a un actor que está en escena. Seguía, no que respecta ás cousas que poden ou non poden facerse, un código imperioso, abundante, sutil e intransixente, baseado en distincións incomprensibles e ociosas (o que lle daba a aparencia desas leis vellas que, a carón de prescricións feroces coma masacrar os nenos de teta, prohíben con esaxerada delicadeza que se coza un cabirto no leite de súa nai ou comer o nervio da coxa dun animal). A xulgar pola teimosía repentina con que Françoise se empeñaba en non querer facer certos encargos que lle dabamos, o tal código parecía prever complexidades sociais e refinamentos mundanos tales que nada que formase parte do contorno dela nin da súa vida doméstica de aldea parecía suxerirllos; e tiñamos que admitir que nela había un pasado francés moi antigo, nobre e mal comprendido, coma nesas cidades industriais nas que as casas vellas testemuñan que outrora houbo vida de corte, e na que os obreiros dunha fábrica de productos químicos traballan entre delicadas esculturas que representan o milagre de San Teófilo ou os catro fillos de Aymon. No caso particular, o artigo do código por causa do cal era pouco probable que, bardante dun caso de incendio, Françoise fose incomodar mamá en presencia do señor Swann por un personaxiño coma min, expresaba simplemente o respecto que ela profesaba non só polos pais -coma polos mortos, os curas e os reis- senón tamén pola xente de fóra a quen se acollía, respecto que quizá me impresionase nun libro pero que en cambio me irritaba na súa boca debido ó ton grave e tenro que adquiría para falar deses temas, e máis esta noite na que o carácter sagrado que lle confería ó acto de comer tiña como resultado que non consentiría en perturbar a cerimonia. Pero para ter a sorte da miña parte, non dubidei en mentir e en dicirlle que non fora eu nin moito menos o que quixera escribirlle a miña nai, senón que era mamá quen me recomendara, cando nos despedimos, que non esquecera mandarlle contestación relativa algo que quería que lle buscase; e enfadaríase moito se non lle mandase a carta. Coido que Françoise non me creu porque, coma os homes primitivos que tiñan os sentidos máis potentes que os nosos, discernía inmediatamente, con signos incompresibles para nós, calquera verdade que lle queriamos ocultar. Mirou durante cinco minutos para o sobre como se o exame do papel e o aspecto da escritura lle fosen dar información sobre a natureza do contido ou indicarlle a qué artigo do seu código debía referirse. E despois saíu con cara de resignación que parecía querer dicir: "¡Non é pequena desgracia para uns pais ter unha criatura semellante!" Volveu ó cabo dun intre para me dicir que aínda estaban no xeado, que ó mestresala lle era imposible nese momento entregar a carta diante de todo o mundo, pero que, cando a cea rematase atoparían a ocasión de lla entregar a mamá. De pronto a miña ansiedade desapareceu; agora non era xa coma hai un pouco, cando me despedira de mamá ata o día seguinte, porque a miña cartiña ía, enfadándoa, sen dúbida (e dobremente porque esta argallada poríame en ridículo ós ollos de Swann), polo menos facerme entrar, invisible e feliz, na mesma estancia en que estaba ela, ía falarlle de min ó oído; porque aquel comedor prohibido, hostil, onde había un instante aínda o mesmo xeado picado e os enxaugabocas me parecían ocultar praceres maléficos e mortalmente tristes porque mamá os gozaba lonxe de min, agora abríaseme e, coma unha froita madura que rompe a súa tona, ía facer abrollar, ía cichar ata o meu corazón embriagado a atención de mamá no momento de ela ler esas liñas. Xa non estaba separado dela, caeran as barreiras e uníanos un delicioso fío. E iso non era todo: ¡Seguro que mamá ía vir!

Coidaba que Swann se riría da angustia que eu acababa de experimentar se lese a miña carta ou adiviñase a finalidade dela; agora ben, polo contrario, como souben máis tarde, unha angustia semellante á miña foi o tormento de moitos anos da súa vida, e quizais ninguén coma el podería comprenderme; porque era ese tipo de angustia que se sofre cando se sente que o ser amado está nun lugar de pracer onde nós non estamos, onde non podemos ir xunta el, e foi o amor o que lla deu a coñecer, o amor, a quen ela está dalgunha maneira predestinada, que a acaparará, que a especializará; pero cando, coma no meu caso, esa angustia entrou en nós antes de que o amor aparecese na nosa vida, flota esperando por el, vaga e ceibe, sen afectación determinada, ó servicio dun sentimento un día, ó día seguinte doutro, tanto da tenrura filial coma da amizade por un camarada. E a alegría da miña primeira aprendizaxe cando Françoise subiu a dicirme que ían entregar a miña carta sen dúbida a coñecera tamén Swann, esa alegría enganosa que nos dá un amigo, algún parente da muller que amamos cando, ó chegar á casa ou ó teatro onde ela foi a un baile, festa ou estrea onde quedaron de verse, nos atopa de pronto vagando por fóra, agardando desesperadamente a ocasión de nos comunicar con ela. Recoñécenos, abórdanos familiarmente, pregúntanos qué facemos alí. E como inventamos que temos algo urxente para dicirlle á súa parente ou amiga, el asegúranos que nada hai máis doado, lévanos ó vestíbulo e prométenos mandala antes de cinco minutos. ¡E canto queremos -como eu quería neste momento a Françoise- o intermediario ben intencionado que cunha palabra acaba de nos facer soportable, humana e case que propicia a inconcibible e infernal festa, na que nos parecía que turbillóns inimigos, perversos e deliciosos levaban lonxe, ríndose de nós, aquela a quen amamos! Se xulgamos por el, o parente que nos abordou e que é tamén un dos iniciados neses crueis misterios, os demais convidados da festa non deben ter nada de demoníacos. E por unha inesperada fenda, velaquí que penetramos nesas horas inaccesibles e tormentosas nas que ela ía gozar de praceres descoñecidos. Un deses momentos que compoñen aquelas horas, un momento tan real coma os outros, quizais mesmo máis importante para nós, porque a nosa amada está máis entregada a el, imaxinámolo, posuímolo, intervimos nel, case que o creamos: o momento no que lle comunican que estamos alí abaixo esperando. E sen dúbida que os outros momentos non debían ser dunha esencia moi diferente á deste, non debían ter nada máis delicioso que nos fixese sufrir tanto, porque o amigo benévolo nos dixo: "¡Estará encantada de baixar! Será máis pracenteiro para ela falar con vostede que aburrirse alá arriba." ¡Pero, ai!, Swann xa tiña experiencia niso, as boas intencións dun terceiro nada poden nunha muller que se alporiza por se sentir perseguida ata nunha festa por alguén a quen non ama. A miúdo o amigo baixa só.

Miña nai non subiu, e sen consideración para o meu amor propio (empeñado en que non fose desmentida a andrómena de buscar unha cousa que se supuña que ela me pedira) transmitiume por Françoise estas palabras: "Non hai resposta" que despois oín frecuentemente por boca de porteiros de palacios ou lacaios de garito dirixidas a unha pobre moza que se estraña: "¿Como? ¿Non hai resposta?, ¡iso non é posible! Ademais, vostede entregou a carta. Está ben, vou esperar un pouco". E -do mesmo xeito que ela asegura invariablemente que non necesita a lámpada suplementaria que o porteiro quere acender, e queda alí, oíndo unicamente unhas poucas frases sobre o tempo intercambiadas entre o porteiro e un criado a quen manda á présa, ó ver qué hora é, a arrefecerlle en xeo a bebida dun cliente- declinando a oferta de Françoise de me facer unha tisana ou quedar xunta min, deixeina volver á antecociña, deiteime e pechei os ollos tentando de non oír a voz de meus pais que tomaban o café no xardín. Pero ó cabo duns segundos, sentín que ó escribir esas letras a mamá, ó me achegar, con risco de anoxala, tanto a ela que coidei tocar o momento en que a volvería ver, pexei a posibilidade de durmir sen a ver, e os latexos do meu corazón facíanse máis dolorosos por momentos pois eu aumentaba a miña axitación pregando para min unha calma que era a aceptación do meu infortunio. De súpeto, calmouse a miña ansiedade e invadiume unha felicidade coma cando un potente medicamento comeza a actuar e nos quita a dor: acababa de tomar a resolución de nunca máis intentar durmir sen antes ver mamá, de bicala custase o que custar cando ela se fose deitar, aínda na certeza de se enfadar por moito tempo comigo. A calma resultante do remate da miña mágoa achegábame a unha ledicia extraordinaria, non menos que a espera, a sede ou o medo ó perigo. Abrín a ventá se facer ruído e senteime ó pé da cama; a penas me movía para non me sentiren abaixo. Fóra, as cousas parecían paralizadas nunha muda atención para non perturbar o claro de lúa, que duplicaba e afastaba cada cousa ó estender diante dela o seu reflexo, máis denso e concreto que a cousa mesma e ó mesmo tempo degaxaba e agrandaba a paisaxe coma un plano pregado que se vai desenrolando. En cambio, movíase o que se tiña que mover, a follaxe do castiñeiro. Pero o seu arreguizo minucioso, total, executado ata nos seus menores matices e últimas delicadezas, non invadía o resto das cousas, non se fundía con elas, quedaba circunscrito. Expostos a este silencio que nada absorbía, os ruídos máis afastados, os que debían vir dos xardíns da outra banda do lugar, percibíanse detallados cunha tal "perfección" que aquel efecto de afastamento parecía deberse ó seu pianíssimo, coma eses motivos en sordina tan ben executados pola orquestra do Conservatorio que, aínda que non perdamos unha nota deles, sen embargo parécenos oílos lonxe da sala de concertos e todos os vellos abonados -tamén as irmás de miña avoa cando Swann lles daba as entradas- estiraban a orella coma se escoitasen os avances remotos dun exército en marcha que non dobrara aínda a rúa de Trévise.

Eu sabía que o lance no que me puña era, de todos, o que podía ter para min, da parte de meus pais, as consecuencias máis graves, ben máis graves do que podería supoñer un de fóra, desas consecuencias que fan pensar en faltas verdadeiramente vergonzosas. Pero na educación que me daban, a orde das faltas non era a mesma que a dos outros rapaces, e afixéranme a poñer diante das demais (porque sen dúbida non había entre estas ningunha contra as que fose necesario preservarme con máis coidado) aquelas que tiñan por carácter común, polo que entendo agora, caer nelas cedendo a un impulso nervioso. Pero daquela non se pronunciaba esa palabra, non se declaraba esta orixe que me podería facer crer que era escusable sucumbir a elas ou mesmo quizá que era incapaz de resistilas. O certo é que recoñecía esas faltas pola angustia que as precedía e polo rigor do castigo que as seguía; e sabía que a que acababa de cometer era da mesma familia que outras polas que fora severamente castigado, aínda que infinitamente máis grave. Cando me atopase con miña nai no momento de subir a deitarse e cando ela vise que quedei esperto para lle volver dicir as boas noites no corredor, daquela o castigo ía ser non poder quedar na casa e mandárenme para un colexio ó outro día, con toda seguridade. Pois ben, aínda que tivese que tirarme pola ventá cinco minutos despois, faría o mesmo. O que agora quería era a mamá, era despedirme dela, e xa fora moi lonxe no camiño que levaba á realización dese desexo para poder dar volta atrás.

Oín os pasos de meus pais que acompañaban a Swann; e cando o cascabel da porta me advertiu de que acababa de saír fun á ventá. Mamá preguntáballe a meu pai se lle gustara a lagosta e se o señor Swann repetira xeado de café e pistacho. "Eu atopeino ben a medias, dixo miña nai; creo que a próxima vez debemos probar con outros gustos. -¡É incrible o cambiado que atopo a Swann, dixo miña tía avoa, está vellísimo!" Miña tía avoa tiña tal costume de ver en Swann sempre un adolescente que se estrañaba de velo de repente con máis anos dos que ela pensaba que tiña. Meus pais, polo demais, empezaban a albiscar nel esa vellez anormal, excesiva, vergonzosa e merecida dos celibatos, de todos aqueles para os que parece que o gran día que non ten día seguinte é máis longo que para os outros, porque para eles está baleiro e os momentos vanse sumando desde pola mañá e non se dividen despois entre os fillos. "Creo que ten moitas preocupacións coa pillabana da muller, que vive, como sabe todo Combray, cun tal señor de Charlus. É a rexouba do lugar." Miña nai fixo notar que sen embargo parecía ben menos triste dun tempo a esta parte. "Tampouco non fai tan a miúdo aquel xesto que ten do pai de fregar os ollos e pasar a man pola testa. Eu coido que no fondo non ama esa muller. -Naturalmente que xa non a ama, dixo meu avó. Xa hai tempo que tiven unha carta del na que me falaba dese asunto, coa que naquel momento non estaba de acordo, e que non deixa dúbida ningunha sobre os seus sentimentos, polo menos amorosos, pola súa muller. ¡Ei!, ¿e logo non lle destes as gracias polo viño de Asti?", engadiu meu avó virándose para as súas cuñadas. "¿Como que non lle demos as gracias? Penso, aquí entre nós, que mesmo o fixen con delicadeza", respondeu miña tía Flora. -Si, saíuche moi ben, admirable, dixo a tía Céline. -E ti tamén estiveches moi ben. -Si, estou orgullosa da miña frase sobre os veciños amables. -¿Iso é o que vós chamades dar as gracias?, exclamou meu avó. Ben oín o que dixestes, pero o demo me leve se pensei que era por Swann. Asegúrovos que el non entendeu nada. –Vamos ver, Swann non é parvo, estou segura que soubo apreciar as nosas palabras. ¡E non lle ía dicir o número de botellas que eran e o prezo do viño!" Meus pais quedaron sos, sentáronse un intre. Despois dixo meu pai: "ben, se queres ímonos deitar. -Como queiras, querido, aínda que non teño nada de sono. E non é culpa dese xeado de café tan eslamiado que non teña sono. Vexo luz na cociña e como a pobre Françoise me esperou, voulle dicir que me desabotoe o vestido mentres ti te ispes." E miña nai abriu a porta enreixada do vestíbulo que daba á escaleira. Axiña a sentín subir a cerrar a súa ventá. Saín ó corredor sen facer ruído; o meu corazón latexaba tan forte que a penas podía andar, pero cando menos non latexaba coa ansiedade senón de espanto e alegría. Vin no oco da escaleira a luz proxectada pola lámpada de mamá. Despois vina a ela e abalanceime. Nun primeiro momento, mirou para min estrañada, sen comprender o que pasaba. Despois o seu rostro adquiriu unha expresión de cólera, non me dicía nin palabra, e en efecto, por moito menos que isto deixaba de falarme durante varios días. Se ela me dixera algo, sería tanto como admitir que podía falar comigo e por outra banda, iso quizais me parecese máis terrible aínda, como un signo de que diante da gravidade do castigo que se ía producir, o silencio, a desavinza eran puerís. Unha palabra, o que se lle di a un criado para tranquilizalo cando se acaba de despedir; o bico que se dá a un fillo que se manda ó servicio, pero que se lle negaría de ter que estar a mal con el dous días. Pero ela oíu a meu pai subindo do cuarto de baño onde se fora espir, e para evitar a escena que me ía facer, díxome cunha voz entrecortada pola cólera: "¡Vaite, vaite, que polo menos teu pai non te vexa así esperando coma un tolo!" Pero eu insistíalle: "Venme dar as boas noites", arrepiado vendo o reflexo da lámpada de meu pai subir pola parede, pero ó mesmo tempo usando da súa proximidade como dun medio de chantaxe e esperando que mamá, para evitar que papá me atopase aínda alí se ela continuaba a negarse, me dixese: "Entra no teu cuarto, veño agora." Xa era tarde, meu pai estaba diante de nós. Sen querer, murmurei estas palabras que ninguén oíu: "¡Estou perdido!"

Non foi así. Meu pai negábame constantemente permisos que me eran permitidos nos pactos máis xenerosos outorgados por miña nai e miña avoa, porque non se preocupaba polos "principios" e con el non ía o "dereito de xentes". Por unha razón de continxencia, ou sen razón, suprimíame no último momento o paseo tan habitual, tan consagrado, que non se me podía privar del sen cometer perxurio, ou ben, como fixera aínda esa noite, moito antes da hora ritual, dicíame: "Veña, vaite deitar e non protestes." Pero como non tiña principios (no sentido de miña avoa), tampouco se podía dicir que fose intransixente. Mirou para min un momento con aceno estrañado e enfadado, despois, en canto mamá lle explicou atrapalladamente o que pasara, díxolle: "Vai logo con el; xa que dicías que precisamente non tiñas gana de durmir, queda un pouco con el no cuarto, eu non necesito nada. -Pero, home, respondeu timidamente mamá, o que eu teña ou non gana de durmir para nada cambia as cousas, non podemos afacer este rapaz... -Non se trata de afacer, dixo meu pai alzando os ombros; ben ves que este cativo está triste, moi apesarado, e nós non somos uns verdugos. E nada avanzamos se se pon malo. Como hai dúas camas no seu cuarto, dille a Françoise que che prepare a grande e durme con el esta noite. Vamos, boas noites; eu non son tan nervioso coma vós, voume deitar."

Non lle podía dar as gracias a meu pai; alporizaríase polo que el chama sentimentalismos. Non me atrevín nin a moverme; aínda estaba diante de nós, grande, metido no seu pixama branco e baixo o cachemira violeta e rosa que puña arredor da cabeza desde que tiña xaquecas, co xesto de Abraham no gravado copiado de Benozzo Gozzoli que me dera Swann, no que lle di a Sara que ten que abandonar a Isaac. Xa hai ben anos diso. A parede da escaleira por onde vin subir o reflexo da lámpada xa non existe desde hai tempo. Tamén en min moitas cousas que coidei que durarían sempre foron destruídas, e edificáronse outras novas que trouxeron penas e alegrías novas que daquela non podía eu prever, do mesmo xeito que as vellas se me fan agora difíciles de comprender. Tamén hai moito tempo que papá xa non lle pode dicir a mamá: "Vai co pequeno." A posibilidade desas horas non vai renacer máis para min. Pero desde hai pouco, volvo a percibir netamente, se presto atención, os saloucos que á forza contiven diante do pai, e que só estouparon cando estiven a soas con mamá. En realidade nunca cesaron; e agora que a vida é máis silenciosa arredor de min é cando os volvo oír, coma o son desas campás de convento disimulado polos ruídos da cidade durante o día, ata o punto de crer que pararon, pero que volven a soar no silencio da noite.

Mamá pasou aquela noite no meu cuarto; xusto cando acababa de cometer unha falta pola que esperaba que me obrigasen a marchar da casa, meus pais concedéronme máis do que conseguiría deles como recompensa por unha boa acción. E mesmo cando se manifestaba con esta boa acción, a conducta de meu pai con respecto a min tiña sempre ese algo de arbitrario e inmerecido que a caracterizaba, e que era debida xeralmente máis a conveniencias fortuítas que a un plan premeditado. Se cadra o que eu chamaba a súa severidade cando me mandaba a durmir, merecía menos ese nome que a severidade de miña nai ou miña avoa, porque a súa natureza, máis diferente en certos puntos á miña que a delas dúas, probablemente non adiviñara ata agora o desgraciado que eu era todas as noites, e iso si que o sabían miña nai e miña avoa; pero elas queríanme abondo para non consentiren en aforrarme sufrimento, querían aprenderme a dominalo co fin de diminuír a miña sensibilidade nerviosa e e fortificar a miña vontade. Meu pai, que tiña por min outra sorte de afección, non sei se chegaría a ter ese valor: para unha vez que comprendeu a miña pena, díxolle a mamá: "Vaino consolar." Mamá quedou esa noite comigo no meu cuarto e, como para non estragar con algún remordemento esas horas tan distintas do que eu esperaba, cando Françoise, comprendendo que algo extraordinario estaba a pasar ó ver mamá sentada á miña beira, coa miña man collida e deixándome chorar sen berrarme, lle preguntou: "pero, señora, ¿que ten o señorito para chorar así?", ela respondeulle: "Nin el o sabe, Françoise, está nervioso; prepáreme axiña a cama grande a váiase deitar." Así, por primeira vez, a miña tristeza non se consideraba falta punible senón mal involuntario que acababan de recoñecer oficialmente, coma un estado nervioso do que eu non era responsable; tiña o consolo de non ter que mesturar ningún escrúpulo coa amargura das miñas bágoas, podía chorar sen pecar. Tampouco era pouca a fachenda que eu tiña con respecto a Françoise por esa volta que deran as cousas humanas que, unha hora despois de negarse mamá a subir xunta min e responderme desdeñosamente que debía durmir, elevábame á dignidade de persoa maior e fixérame acadar de súpeto unha especie de pubertade da pena, de emancipación das miñas bágoas. Debería sentirme feliz, pero non o era. Parecía como se miña nai me acabase de facer unha primeira concesión, dolorosa para ela, unha primeira abdicación ó ideal que concibira para min, e que por primeira vez ela, tan animosa, confesábase vencida. Parecíame que se conseguira eu unha victoria, era contra miña nai, que lograra, como o podería lograr a enfermidade, os traballos ou a idade, afrouxar a súa vontade, dobregar a súa razón, e que esta noite comezaba unha era e sería unha data triste. Se me atrevese, houbéralle dito a mamá: "Non, non quero, non durmas comigo." Pero coñecía o sentido práctico, realista que se diría hoxe, que temperaba nela a natureza ferventemente idealista de miña avoa, e eu sabía que agora que o mal estaba feito, miña na preferiría que polo menos gozase eu ese pracer calmante e non enfadar a meu pai. Certamente, o belo rostro de miña nai tiña aínda o brillo de xuventude aquela noite en que me tiña docemente asidas as mans e tentaba deter as miñas bágoas; pero precisamente por iso pensaba eu que non debera ser así; a súa cólera produciríame menos tristeza que esta dozura nova que a miña infancia non coñecera; coidaba que acababa de trazar con man impía e suíña unha primeira engurra na súa alma e de poñerlle na súa cabeza unha primeira cana. Esta idea aumentou os meus choros e entón vin a mamá, que nunca se deixaba levar polo entenrecemento con respecto a min, invadida de súpeto polo meu e intentando conter a gana de chorar. Ó ver que me eu decataba, dixo rindo: "¡Ai, miña rula, mira como mamá se vai volver tan parviola coma ti, se seguimos así. Vamos ver, xa que ti non tes sono e a túa mamá tampouco, non nos poñamos nerviosos, fagamos algo, collamos un dos teus libros." Pero non tiña ningún alí. "¿Que che parecería se che dese agora os libros que túa avoa che vai regalar para o teu santo? Pénsao ben: ¿non te decepcionarás pasado mañá de non ter nada?" Ó contrario, estaba encantado, e mamá foi buscar un paquete de libros dos que non puiden adiviñar, a través do papel que os envolvía, máis que o feitío apaisado, pero que, baixo este primeiro aspecto, aínda que sumario e velado, eclipsaban xa a caixa de colores do día de Ano Novo e os vermes de seda do ano pasado. Eran: La Mare au Diable, François le Champi, La Petite Fadette e Les Maîtres Sonneurs. Miña avoa, sóubeno máis tarde, escollera primeiramente as poesías de Musset, unha obra de Rousseau e Indiana, pois se ben xulgaba as lecturas fútiles tan perigosas coma os bombóns e os pasteis, en cambio non pensaba que as grandes inspiracións do xenio tivesen sobre o espírito dun neno unha influencia máis daniña e menos vivificante que sobre o seu corpo o aire libre e o vento mareiro. Pero meu pai, vendo os libros que me ía regalar, case que a puxo por tola e ela mesma volveu a Jouy-le-Vicomte á librería para que eu non quedase sen o regalo (era un día en que se morría de calor e volveu tan indisposta que o médico advertira a miña nai de que non permitise que se fatigara dese xeito) e conformouse coas catro novelas campestres de George Sand. "Miña filla, dicíalle a mamá, nunca lle podería regalar a este rapaz un libro mal escrito."

En realidade, ela non se resignaba nunca a comprar algo do que non se puidese tirar un proveito intelectual, sobre todo o que nos procuran as cousas belas ensinándonos a buscar o pracer fóra dos ámbitos da satisfacción do benestar e da vaidade. Mesmo cando tiña que facerlle a alguén un regalo dos que se din útiles, coma unha butaca, uns cubertos, un bastón, tiñan que ser "antigos", coma se, borrado o seu carácter utilitario polo desuso, a súa misión fose dar testemuño da vida dos devanceiros antes que servir ás necesidades da nosa. Gustaríalle que tivese no meu cuarto fotografías de monumentos ou das paisaxes máis bonitas. Pero no momento de as comprar, e aínda que a cousa representada tivese un valor estético, a ela parecíalle que a vulgaridade, a utilidade, retomaban axiña o seu lugar no modo mecánico de representación, a fotografía. Trataba de argallar algo para, se non eliminar totalmente a banalidade comercial, polo menos reducila, substituíla na maior parte por arte, introducir varios "espesores" de arte: no canto de fotografías da catedral de Chartres, das Grandes Fontes de Saint-Cloud, do Vesubio, preguntáballe a Swann se algún gran pintor non os pintara, e prefería darme fotos da catedral de Chartres por Corot, das Grandes Fontes de Saint-Cloud por Hubert Robert, do Vesubio por Turner, o que constituía un grao máis de arte. Pero aínda que o fotógrafo fose apartado da representación da obra mestra ou da natureza e substituído por un gran artista, volvía a ter os seus dereitos para reproducir esta interpretación mesma. Vencida a vulgaridade, aínda miña avoa trataba de a facer recuar. Preguntáballe a Swann se a obra non fora gravada, preferindo a ser posible gravados antigos e cun interese que os transcendese, por exemplo os que representan unha obra mestra nun estado en que non a podemos contemplar hoxe (coma o gravado da Cea de Leonado, antes da súa degradación, de Morghen). Cómpre dicir que os resultados desta maneira de comprender a arte de facer un regalo non sempre foron exitosos. A idea que me fixen de Venecia a partir dun debuxo de Tiziano, que se supón que ten por fondo a lagoa, era certamente moito menos exacta que a que me darían unhas simples fotografías. Xa non podiamos traer a conta, cando miña tía avoa quería levantar unha requisitoria contra miña avoa, as butacas dadas por ela a mozos acabados de casar ou a vellos esposos que, á primeira tentativa de se sentaren neles, se esfondaran baixo o peso dun dos destinatarios. Non obstante miña avoa consideraría mesquiño ocuparse da solidez dunha madeira na que aínda se podía distinguir unha floriña, un sorriso, por veces unha bonita imaxe do pasado. Incluso o que nestes mobles respondía a unha necesidade, como era dunha maneira á que non estabamos afeitos, encantáballe o mesmo que eses vellos modos de dicir nos que percibimos unha metáfora, borrada, na nosa linguaxe moderna, polo desgaste do costume. E por certo que as novelas campestres de George Sand que me regalou polo santo estaban precisamente cheas, coma un mobiliario antigo, de expresións caídas en desuso e convertidas en imaxes como só se atopan no campo. E miña avoa compráraas con preferencia sobre outras, do mesmo xeito que alugaría de mellor gana unha propiedade na que houbese un pombal gótico ou calquera desas cousas vellas que exercen sobre o espírito unha feliz influencia transmitíndolle a nostalxia de imposibles viaxes no tempo.

Mamá sentouse ó pé da miña cama; collera François le Champi que, pola súa cuberta encarnada e o seu título incomprensible, tiña para min unha personalidade distinta e un misterioso atractivo. Aínda nunca lera verdadeiras novelas. Oíra dicir que George Sand era o prototipo de novelista, e iso xa me dispuña para imaxinar en François le Champi algo indefinible e delicioso. Os procedementos de narración destinados a excitar a curiosidade ou a tenrura, certos modos de dicir que espertan a inquietude e a melancolía, e que un lector un pouco instruído recoñece como comúns a moitas novelas, parecíanme sinxelamente -a min que consideraba un libro novo non como unha cousa parecida a outras moitas, senón coma unha persoa única, que ten en si mesma a súa razón de existir- unha emanación inquietante da esencia particular de François le Champi. Baixo eses acontecementos tan cotiáns, esas cousas tan comúns, esas palabras tan correntes, sentía eu como unha entoación, unha acentuación estrañas. A acción complicouse; pareceume máis escura porque, mentres lía, adoito soñaba esperto con outras cousas durante páxinas enteiras. E había que engadir ás lagoas que esta distracción deixaba no relato, o paso por alto das escenas de amor cando era mamá quen me lía en voz alta. Por iso todos os cambios raros que se producen na actitude respectiva da muiñeira e do rapaz e que non se explican se non é polo progreso dun amor que empeza parecíanme impregnados dun profundo misterio que eu coidaba que tiña a orixe nese nome descoñecido e tan doce de "Champi" que outorgaba ó rapaz que o levaba, sen que eu soubese por que, o seu vivo colorido, encarnado e encantador. Se miña nai era unha lectora infiel, tamén era, respecto das obras nas que achaba o acento dun verdadeiro sentimento, unha admirable lectora polo respecto e a simplicidade da interpretación, pola beleza e dozura do son. Incluso na vida corrente, cando eran persoas e non obras de arte as que excitaban así a súa tenrura ou admiración resultaba conmovedor ver con qué deferencia afastaba da súa voz, do seu aceno, das súas palabras aquel resplandor de alegría que podería molestar a esa nai que perdera un fillo, aquel recordo de festa ou dun aniversario, que faría pensar a este ancián na súa avanzada idade, aquelas palabras sobre cousas da casa que poderían parecerlle noxentas a este mozo sabio. Igualmente, cando lía a prosa de George Sand, que respira sempre esa bondade, esa distinción moral que mamá aprendera de miña avoa a considerar como superiores a todo na vida, e que eu lle ía aprender moito máis tarde a non considerar superiores a todo nos libros, atenta a erradicar da súa voz toda pequenez, toda afectación que impedise recibir o seu fluxo poderoso, proporcionáballes toda a tenrura natural, toda a inmensa dozura que reclamaban esas frases que parecían escritas para a súa voz e que por dicilo así cabían enteiras no rexistro da súa sensibilidade. Atopaba, para as atacar no ton adecuado, o acento cordial que as preexiste e as dictou, pero que as palabras non indican; gracias a ese acento amortecía ó pasar toda crueza nos tempos dos verbos, dándolle ó imperfecto e ó perfecto a dozura que hai na bondade, a melancolía que hai na tenrura, dirixía a frase que acababa cara á que ía comezar, ora apurando, ora relentizando a marcha das sílabas para as facer entrar, aínda que as súas cantidades fosen distintas, nun ritmo uniforme, insufláballe a aquela prosa tan común unha especie de vida sentimental e continua.

Calmáranse os meus remordementos, deixeime levar pola felicidade desa noite na que miña nai estaba a carón de min. Sabía que non volvería ter outra noite coma aquela; que o maior desexo que tiña neste mundo: que miña nai estivese comigo no meu cuarto durante estas horas nocturnas tan tristes, chocaba frontalmente coas necesidades da vida cotiá e a querencia de todos para que a realización que lle foi acordada esa noite fose algo máis que unha cousa ficticia e excepcional. Mañá volverían as miñas angustias e mamá non estaría comigo. Pero cando esas angustias apouvigaban, xa non as comprendía; ademais, a noite vindeira aínda estaba lonxe e dicía para min que tiña tempo de pensar, aínda que ese tempo non me daba ánimo abondo porque eran cousas que non dependían da miña vontade e que se me parecían máis evitables era polo intervalo que aínda as separaba de min.

Dese xeito, durante moito tempo, cando espertaba de noite e me lembraba de Combray, non vía dela máis que esta especie de banda luminosa, recortada no medio de indistintas tebras, coma a que a luz dunha bengala ou calquera proxección eléctrica alumean e seccionan nun edificio quedando o resto das partes afundidas na escuridade da noite: na base bastante ampla, o salonciño, o comedor, o principio do paseo escuro por onde chegaría o señor Swann, inconsciente causante das miñas tristezas, o vestíbulo por onde eu me encamiñaba cara ó primeiro chanzo da escaleira, para min tan cruel subir, que constituía por si soa o estreito tronco desta pirámide irregular; e no cume, o meu cuarto co seu corredoriño con porta de vidros para entrar mamá; isto era, nunha palabra, visto sempre á mesma hora, illado de todo o que podía haber arredor, destacando só na escuridade, o decorado estrictamente necesario (coma o que se ve sinalado ó comezo das obras de teatro antigas nas representacións de provincias) para o drama de me espir. Coma se Combray non fose máis que dous pisos unidos por unha pequena escaleira e onde sempre fosen as sete do serán. Verdadeiramente, podería eu dicirlle a quen o quixese saber que Combray era outras cousas máis que iso e que existía a outras horas. Pero como o que eu lembrar procedería só da memoria voluntaria, a memoria da intelixencia que nos ofrece datos do pasado que non conservan nada acerca del, por iso nunca tería gana de pensar nese outro Combray. En realidade, todo aquilo estaba morto para min.

¿Morto para sempre? Podía ser.

Hai moito de casualidade en todo isto, e unha segunda casualidade, a da nosa morte, adoito non nos permite esperar por moito tempo os favores da primeira.

Paréceme razoable a crenza céltica de que as ánimas dos nosos defuntos permanecen cativas nalgún ser inferior, nunha besta, un vexetal, algo inanimado, perdidas para nós ata o día, que para moitos non chega nunca, en que pasamos cerca da árbore ou que entramos en posesión do obxecto que é a súa prisión. Daquela as ánimas arreguízanse, chámannos e así que as recoñecemos rómpese o encantamento. Liberadas por nós, vencen a morte e volven ó mundo dos vivos.

Así ocorre co noso pasado. Perdemos o tempo querendo evocalo, todos os esforzos da nosa intelixencia son inútiles. Está agochado fóra dos seus dominios e da súa comprensión, nalgún obxecto material (na sensación que nos daría ese obxecto material) que non sospeitamos. Depende da sorte que ese obxecto o atopemos antes de morrer ou que non o atopemos máis.

Había xa ben anos que para min xa non existía de Combray máis que o escenario e o drama do momento de me deitar, cando un día de inverno, ó entrar na casa, miña nai, vendo que tiña frío, rogoume con tomar, contra o meu costume, un pouco té. Ó primeiro non o quixen pero despois, non sei por qué, mudei de opinión. Mandou traer un deses pasteis curtos e gordechos chamados madalenas, que parece que foron moldeados na valva acanalada dunha cuncha de Santiago. E axiña, maquinalmente, abafado pola morriñenta xornada e a perspectiva doutro día igualmente triste, levei ós labios unha cullerada de té na que deixara amolecer un anaco de madalena. Pero no intre mesmo en que o trago mesturado coas frangullas do bolo tocou o meu padal, estarrecín, coa atención posta en algo extraordinario que me estaba a suceder. Fun invadido, illado por un delicioso pracer, sen saber da súa causa. De seguido, as vicisitudes da vida tornáronseme indiferentes, os seus desastres inofensivos, a súa brevidade ilusoria, do mesmo xeito en que actúa o amor, inzándome dunha esencia preciosa: ou por mellor dicir, esa esencia non estaba en min, era eu propiamente. Deixei de sentirme mediocre, continxente, mortal. ¿De onde puido acudir a min aquel poderoso xúbilo? Sentía que estaba ligado ó sabor do té e da madalena, pero que ía infinitamente máis alá, que non debía ser da súa mesma natureza. ¿De onde viña? ¿Que significaba? ¿Como o podía aprehender? Bebo un segundo grolo, que non me trae á mente máis que o primeiro, despois un terceiro, que xa me di menos que o segundo. Teño que parar, a virtude da beberaxe semella minguar. Está claro que a verdade que busco non está nela, senón dentro de min. A beberaxe espertouna, pero non a coñece e unicamente pode repetir indefinidamente, cada vez con menos forza, ese mesmo testemuño que eu non sei interpretar e que cando menos querería pedirlle outra vez e atopar intacto, ó meu dispor, ó momento, para un clarexamento decisivo. Pouso a cunca e vólvome cara ó meu espírito. É el quen debe atopar a verdade. ¿Pero, como? Grave incerteza, sempre que o espírito se sente superado por el mesmo; cando el, o que busca, é o propio país escuro por onde debe buscar e de nada lle vai servir a súa bagaxe. ¿Buscar? Non só iso: crear. Está fronte a algo que aínda non existe e que só el pode realizar e despois levalo ó dominio da súa intelixencia.

E volvo preguntarme cál podía ser este estado descoñecido, que non daba ningunha proba lóxica, senón só a evidencia da súa felicidade, da súa realidade, diante da cal se esvaen as outras. Tento de facelo aparecer de novo. Recúo co pensamento ó intre en que tomei a primeira cullerada de té. Atópome co mesmo estado, sen ningunha claridade nova. Pídolle ó meu espírito máis un esforzo, que me volva traer máis unha vez a sensación fuxidía. E, para que nada quebrante o pulo co que vai intentar asila de novo, aparto del toda pexa, toda idea estraña, amparo os meus oídos e a miña atención contra os ruídos do cuarto do lado. Pero ó ver que o espírito se fatiga sen conseguilo, obrígoo pola contra á distracción que antes lle negara, a pensar noutra cousa, a reporse antes da tentativa suprema. Logo, por segunda vez, fago o baleiro ante el, poño fronte del o sabor aínda fresco do primeiro grolo e sinto estarrecer en min algo que se move, que se quere elevar, algo que se desaferrou a unha gran profundidade; non sei o que é, pero vai subindo paseniñamente; sinto a resistencia e oio o rumor das distancias que vai atravesando.

Certamente, o que así palpita no fondo de min debe ser a imaxe, o recordo visual que, unido a ese sabor, intenta seguilo deica min. Pero debátese moi lonxe, moi confusamente; a penas percibo o reflexo neutro no que se confunde o inasible remuíño das axitadas cores; pero non dou distinguido a forma, non podo pedirlle, como único intérprete posible, que me traduza o testemuño do seu contemporáneo, do seu inseparable compañeiro, o sabor, pedirlle que me diga de qué circunstancia particular, de qué época do pasado se trata.

¿Dará chegado ata a superficie da miña clara conciencia ese recordo, ese instante antigo que a atracción dun instante idéntico veu de tan lonxe solicitar, alterar, levantar ás profundidades do meu ser? Non o sei. Agora xa non sinto máis nada, parou, se cadra descendeu de novo, quén sabe se volverá elevarse algunha vez da súa noite. Por dez veces me cómpre recomezar, abaixarme a el. E de cada vez, a covardía que nos torna de todo cometido difícil, de toda obra importante, aconselloume de o deixar, de tomar o té pensando simplemente nos meus problemas de hoxe, nos meus degoros de mañá que se deixan remoer doadamente.

E de sotaque xurdiu o recordo. Ese sabor era o do anaco de madalena que os domingos pola mañá en Combray (porque ese día non saía antes da hora da misa), ó lle ir dar os bos días ó seu cuarto, me ofrecía miña tía Léonie despois de o amolecer na súa infusión de té ou de tila. A visión da madalena non me lembrara nada antes de probala; quizais porque, téndoas visto despois a miúdo, sen comelas, nos andeis das pastelerías, a súa imaxe abandonara os días de Combray para asociarse a outros máis recentes; quizais porque, deses recordos abandonados durante tanto tempo fóra da memoria non sobrevivía nada, todo se disgregara; as formas -e tamén a da pequena cuncha de pastelería, tan xenerosamente sensual baixo os seus pregues severos e devotos- foran abolidas ou, adurmichadas, perderan a forza de expansión que as levase a unírense coa conciencia. Pero, cando nada subsiste dun pasado remoto, mortos os seres, destruídas as cousas, só o olor e o sabor, máis febles pero máis vivos, máis inmateriais, máis persistentes, máis fieis permanecen aínda por moito tempo, como as ánimas, lembrando, esperando, entre as ruínas de todo o demais, soportando sen esmorecer, na súa impalpable pinguiña, o inmenso edificio do recordo.

En canto recoñecín o sabor do anaco de madalena amolecido na tila que me daba miña tía (aínda que non soubese e sería moito máis tarde cando descubrise por qué ese recordo me facía tan feliz), a vella casa gris que daba á rúa, onde estaba o seu cuarto, veu coma un decorado de teatro adaptarse ó pequeno pavillón que daba ó xardín que construíran para meus pais na parte posterior (ese lado truncado que só eu volvera ver ata ese momento); e coa casa, a vila, desde a mañá á noite e en todo tempo, a praza á que me mandaban antes de comer, as rúas polas que facía os recados, os camiños por onde iamos se o tempo era bo. E coma nese xogo no que os xaponeses se entreteñen mollando nunha cunca de porcelana con auga anaquiños de papel ata ese momento indistintos que, nada máis se amoleceren, estiran, adquiren contornos e cores, diferéncianse uns dos outros, convértense en flores, casas, personaxes consistentes e recoñecibles, así agora todas as flores do noso xardín e as do parque do señor Swann e as ninfeas do Vivonne, e as xentiñas do lugar coas súas casiñas e a igrexa e toda Combray e os arredores, todo o que colle forma e solidez, vila e xardíns, saíu da miña cunca de té.

II

Combray, de lonxe, en dez leguas á redonda, vista desde a vía do tren cando chegabamos a semana antes de Pascua, era só unha igrexa que resumía a vila, que a representaba e falaba dela e por ela ós horizontes e, máis de cerca, tiña apertados arredor do seu alto manto sombrío, en campo aberto, contra o vento, coma unha pastora as súas ovellas, o lombo lanoso e gris das casas amontoadas ás que un resto de murallas da idade media cinguía de aquí e de acolá cun trazo tan perfectamente circular coma unha pequena vila nun cadro primitivo. Para vivir nela, Combray era algo triste, coma as súas rúas con casas feitas de pedra negriza do país, precedidas duns chanzos por fóra, rematadas en pinchóns que proxectaban a sombra diante delas, casas tan escuras que, cando caía a tardiña, cumpría descorrer as cortinas nas "salas"; rúas con graves nomes de santos (varios deles vinculados á historia dos primeiros señores de Combray): rúa de Saint-Hilaire, rúa de Saint-Jacques, onde estaba a casa de miña tía, rúa de Sainte-Hildegarde, á que daba o enreixado, e rúa do Saint-Esprit, sobre a que abría a portiña lateral do seu xardín; e esas rúas de Combray existen nun lugar tan recóndito da miña memoria, pintado de cores tan distintas para min das que hoxe revisten o mundo, que en verdade todas me parecen, e a igrexa que as dominaba na praza, aínda máis irreais que as proxeccións da lanterna máxica; e en certos momentos aínda creo que poder atravesar a rúa de Saint-Hilaire, poder alugar un cuarto na rúa de L’Oiseau -na vella hospedaría de L’Oiseau Flesché, que das súas bufardas botaba un cheiro a cociña que aínda por momentos se eleva en min tan intermitente e tan cálido- sería unha toma de contacto co Alén dun xeito máis marabillosamente sobrenatural que o feito de coñecer Golo ou falar con Xenoveva de Brabante.

A curmá de meu avó -miña tía avoa-, con quen viviamos, era a nai daquela tía Léonie, que desde a morte do seu home, o tío Octave, nunca máis quixo saír, primeiro de Combray, despois da súa casa, despois do seu cuarto, e por último da súa cama e non "baixaba" nunca, sempre deitada nun incerto estado de desazo, de debilidade física, de doenza, de idea fixa e devoción. O seu apartamento particular daba á rúa de Saint-Jacques, que desembocaba moito máis lonxe no Prado Grande (por oposición ó Prado Pequeno, verdecente no medio e medio da vila, entre tres rúas) e era lisa, grisalla, con tres altos chanzos de gres diante de case cada porta, dando o aspecto dun desfiladeiro labrado por un canteiro de imaxes góticas na mesma pedra en que esculpise un presebe ou un calvario. Miña tía non ocupaba máis que dous cuartos contiguos; permanecía nun deles pola tarde mentres se aireaba o outro. Eran deses cuartos de provincia que -o mesmo que en certos países partes enteiras do aire ou do mar están iluminadas por miríades de protozoos que non vemos- nos enfeitizan cos mil recendos que neles arrían as virtudes, a prudencia, os costumes, toda unha vida secreta, invisible, sobreabundante e moral que a atmosfera mantén en suspensión; recendos aínda naturais, por certo, e da cor do tempo coma as do campo próximo, pero caseños, humanos e pechados, xelea exquisita, industriosa e límpida de todos os froitos do ano que foron da horta ó armario, froitos de temporada, pero mobiliarios e domésticos, que atenúan o picante da xeada branca coa dozura do pan quente, ociosos e puntuais coma un reloxo de vila, á vez vagueantes e quedos, desleixados e previsores, matinais coma o lenzo, devotos, felices cunha paz que non ofrece máis que un aumento de ansiedade e dun prosaísmo que serve de gran depósito de poesía a aquel que pasa por eles sen vivir ó seu carón. O aire estaba alí saturado da fina flor dun silencio tan alimenticio e suculento que só podía achegarme cunha especie de gula, sobre todo naquelas primeiras mañás aínda frescas da semana de Pascua, cando mellor o saboreaba por acabar de chegar a Combray: antes de entrar a darlle os bos días a miña tía, tiña que esperar un pouco no primeiro cuarto onde o sol, aínda invernal, se achegara á calor do lume, xa cendido entre dous ladrillos e que revestía toda a estancia dun olor a feluxe, tal coma unha desas lareiras das casas de campo, ou unha cambota da cheminea dun castelo, a carón das cales nos gorentamos con que fóra chova, neve, mesmo que ocorra algunha catástrofe diluviana para engadirlle ó benestar da reclusión a poesía da invernía; daba uns pasos do reclinatorio ata as butacas de veludo estampado, revestidas dun repousacabezas de croché; e o lume a cocer coma unha pasta os apetitosos recendos que formaban como grumos no ambiente do cuarto, e que xa o frescor húmido e soleado da mañá "levantara" e puxera a traballar, facía con eles unha masa de follado, dourábaos, abombábaos, inchábaos para formar un invisible e palpable pastel provinciano, unha inmensa "torta" á que, a penas degustados os aromas máis crocantes, máis finos, máis reputados pero tamén máis secos da despensa, da cómoda, do papel rameado, acudía eu sempre cunha cobiza inconfesada a envisgarme no olor mediocre, pegañento, insulso, indixesto e afroitado da colcha de flores.

No cuarto do lado oía a miña tía parolar soa a media voz. Sempre falaba baixiño porque coidaba ter na cabeza algo roto e flotante que se lle movería se falase alto, pero non estaba moito tempo, incluso soa, sen dicir algo, pois pensaba que iso era bo para a súa gorxa e que impedindo que o sangue parase alí, eliminaríalle moitos abafos e angustias que sufría; ademais, na absoluta inercia en que vivía, concedía unha extraordinaria importancia ás máis insignificantes sensacións, dotándoas dunha motilidade que lle facía difícil conservalas, e á falta dun confidente a quen llas comunicar, anunciábaas a si mesma nun perpetuo monólogo que viña ser a súa única forma de actividade. Por desgracia, debido ó costume de pensar en alto non se preocupaba de que non houbese ninguén no cuarto contiguo, e moitas veces oíaa eu dicir: "Teño que acordarme ben de que non durmín" (porque non durmir nunca era a súa gran pretensión, e a nosa linguaxe gardaba niso o respecto e a rúbrica: así, pola mañá Françoise non viña "espertala", senón que "entraba" no seu cuarto; cando miña tía quería botar unha sonada, diciamos que quería "reflexionar" ou "descansar"; e cando, conversando, se esquecía da súa pretensión ata dicir: "o que me espertou" ou "soñei que", tornaba encarnada e rectificaba no intre.

Ó cabo dun momento entraba a darlle un bico; Françoise mandaba facerlle o té ou, se miña tía se sentía alterada, pedía unha tisana, e era eu o encargado de botar do seu saquiño nun prato a cantidade de tila necesaria para de seguido verter na auga fervendo. Ó secárense, os talos foran curvando nun caprichoso enreixado, nos lazos do cal se abrían as flores pálidas, coma se un pintor as aderezase, as colocase do modo máis ornamental. As follas, que perderan ou cambiaran o seu aspecto, parecían cousas do máis dispares, unha ala transparente de mosca, o reverso branco dunha etiqueta, un pétalo de rosa pero amontoadas, esmagadas e trenzadas como para a confección dun niño. Mil pequenos detalles inútiles -encantadora prodigalidade do boticario- que serían suprimidos nunha preparación artificial, dábanme, como un libro no que nos marabillamos de atopar o nome de alguén coñecido, o pracer de comprender que se trataba realmente dos talos de auténticos tileiros, coma os que eu vía pola avenida da estación, alterados precisamente porque non eran imitacións, senón eles mesmos, que envelleceran. E como cada carácter novo non era máis que a metamorfose dun carácter antigo, recoñecía nas boliñas grises os gromos verdes que non se lograron; pero sobre todo o resplandor rosado, lunar e maino que facía destacar as flores na selva fráxil dos talos onde estaban suspendidas coma pequenas rosas de ouro -signo, coma a claridade que revela nun muro o sitio dun fresco borrado, da diferencia entre as partes dunha árbore que tiveran "cor" das que non a tiveran- amosábame que estes pétalos eran sen dúbida aqueles que antes de adornaren a bolsiña de farmacia perfumaran os seráns da primavera. Aquela chama rosa de cirio era aínda a cor delas, pero medio apagada e adurmiñada nesa vida prostrada que vivían agora, que é coma o crepúsculo das flores. Axiña podería miña tía amolecer na infusión fervendo, da que saboreaba o gusto a folla morta ou flor murcha, unha madalena; e, cando estaba ben amolecida, dábame un anaco.

A un lado da cama tiña unha gran cómoda amarela de madeira de limoeiro e unha mesa que facía as veces de botica e de altar, na que baixo dunha estatuíña da virxe e dunha botella de Vichy-Célestins estaban os libros de misa e receitas de medicamentos, todo o necesario para seguir desde a cama os oficios e o seu réxime, para non esquecer a hora nin de tomar a pepsina nin das vésperas. Da outra beira da cama estaba a ventá en toda a súa extensión, de xeito que podía ver a rúa mesmo debaixo, e nela lía desde pola mañá á noite, para se distraer, ó xeito dos príncipes persas, a crónica cotiá pero inmemorial de Combray, que despois comentaría con Françoise.

Así que levaba cinco minutos xunta a tía, mandábame para baixo por medo a que a cansase. Tendía ós meus labios a súa triste testa pálida e insulsa, aínda sen os cabelos postizos a esa hora matinal, e na que se transparentaban as vértebras coma as puntas dunha coroa de espiñas ou as doas do rosario, e dicíame: "Veña, miña xoia, vaite, vaite preparar para a misa; e se atopas Françoise embaixo dille que non se entreteña moito convosco, que suba de contado por se necesito algo."

Françoise, en efecto, que levaba moitos anos ó seu servicio e non sospeitaba daquela que un día entraría ó noso, descoidaba un pouco a tía durante os meses que nós estabamos alí. Houbera na miña infancia, antes de irmos a Combray, cando miña tía Léonie pasaba aínda o inverno en París en cas súa nai, un tempo en que eu coñecía tan pouco a Françoise que, o primeiro de xaneiro, antes de entrar en cas miña tía avoa, miña nai metíame na man unha moeda de cinco francos e dicíame: "Sobre todo non te confundas de persoa. Antes de entregala, espera a que eu diga: ‘Bos días, Françoise’; ó mesmo tempo tocareiche lixeiramente no brazo." Nada máis chegarmos á escura antecámara de miña tía, albiscabamos na sombra, baixo as dobras dunha cofia radiante, tesa e fráxil coma se fose de azucre fiado, os remuíños concéntricos dun sorriso de agradecemento anticipado. Era Françoise, inmóbil e de pé no marqueado da portiña do corredor, coma unha estatua de santa no seu fornelo. Cando un estaba algo afeito a estas tebras de capela, distinguía no seu rostro o amor desinteresado á humanidade, o tenro respecto polas clases altas exaltado nas mellores rexións do seu corazón pola esperanza dos aguinaldos. Mamá dábame violentos beliscos no brazo e dicía con voz forte: "Bos días, Françoise." A este sinal abría os dedos e soltaba a moeda, que topaba, para a recibir, unha man confusa, pero tendida. Pero desde que iamos a Combray non coñecía eu a ninguén mellor que a Françoise; eramos os seus preferidos, sentía por nós, polo menos nos primeiros anos, a mesma consideración que para miña tía e unha máis viva inclinación, porque engadiamos ó prestixio de formar parte da familia (manifestaba o mesmo respecto que un tráxico grego polos lazos invisibles que entre os membros dunha familia traba a circulación dun mesmo sangue), o encanto de non sermos os seus amos habituais. Por iso, había que ver con qué alegría nos recibía, se compadecía de nós por non estar aínda bo tempo o día que chegamos, a véspera de Pascua, época polo xeral en que ía un vento glacial, cando mamá lle preguntaba pola súa filla e os seus sobriños, se o seu netiño era bo, e que pensaban facer con el, se lle imitaba á avoa.

E cando non había ninguén, mamá, que sabía que Françoise aínda choraba os pais mortos había anos, faláballe deles con cariño, preguntándolle mil detalles sobre a súa vida.

Adiviñara que a Françoise non lle gustaba o xenro porque lle amolaba o pracer de estar coa súa filla, con quen non falaba tan libremente estando el diante. Por iso, cando Françoise os ía ver, a unhas leguas de Combray, dicíalle mamá sorrindo: "¿Verdade, Françoise, que se Julien tivese que ausentarse e dispuxese vostede de todo o día para estar con Marguerite, lamentaríao, pero tería que resignarse?" E Françoise dicía rindo: "A señora sabe todo; a señora é peor que os raios X (dicía x con afectada dificultade e un sorriso para se burlar dela mesma, ignorante, por empregar ese termo culto), que trouxeron para a señora Octave e que ven o que un ten dentro do corpo", e desaparecía, turbada por ocupárense dela, se cadra para que non a visen chorar; mamá foi a primeira persoa que lle produciu esa doce emoción de sentir que a súa vida, as súas alegrías e as súas penas de campesiña podían suscitar interese, seren motivo de tristeza ou alegría para outro que non fose ela. Miña tía estaba resignada a verse privada un pouco dela durante a nosa estadía alí, sabedora de cánto miña nai apreciaba o servicio desta criada tan intelixente e activa, que estaba tan guapa desde as cinco da mañá na cociña, coa súa cofia de dobras brillantes e fixas que semellaban de porcelana, como para ir á misa; que facía todo ben, traballando coma unha burra, xa tivese boa saúde ou mala, pero sen ruído, dando a impresión de non facer nada, a única das criadas de miña tía que, cando mamá pedía auga quente ou café negro, traíallos fervendo; era un deses serventes que, nunha casa, máis desagradan nun primeiro momento a un de fóra, quizais porque non toman a molestia de o conquistar e non teñen deferencia para con el, sabendo que non o necesitan, que na casa deixarían antes de recibir o de fóra que despedilo a el, e que en compensación son máis apreciados polos amos que saben das súas capacidades reais, e non se preocupan desa simpatía superficial, desa leria servil que impresiona favorablemente a un de fóra, pero que adoito agocha unha ineducable nulidade.

Cando Françoise, despois de procurar que meus pais tivesen todo o que lles facía falla, subía unha primeira vez onda miña tía para lle dar a súa pepsina e preguntarlle qué tomaría para almorzar, era raro que non lle tivese que dicir a súa opinión ou algunha explicación sobre calquera suceso importante:

"Françoise, imaxine que a señora Goupil foi buscar súa irmá un cuarto de hora máis tarde; a pouco que se atrase polo camiño non me estrañaría que chegase despois da elevación.

-¡Ai! Non sería estraño, respondía Françoise.

-Françoise, se chegase vostede hai cinco minutos, vería pasar a señora Imbert cuns espárragos o dobre de gordos que os da tía Callot; intente sacarlle á súa criada onde os conseguiu. Vostede, que este ano nos pon espárragos en todas as salsas, podería facerse con algúns deses para os nosos convidados.

-Non sería estraño que sexan de cas do señor cura, dicía Françoise.

-¡Ou! ¡Que van ser de cas do señor cura, miña pobre Françoise!, respondía miña tía levantando os ombros. ¿Logo vostede non sabe que os seus espárragos son cativos e pequerrechos? E insisto en que eses eran gordos coma brazos. Non coma o seu brazo, claro, pero si coma o meu pobre brazo que aínda adelgazou máis este ano.

"Françoise, ¿no acaba de oír ese repenique que me rompeu a cabeza?

-Non, señora Octave.

-¡Ai, miña pobre, vaia cabeza máis dura debe de ter, pódelle dar gracias a Deus! Era a Maguelone que veu buscar o doutor Piperaud. El saíu a correr con ela e colleron pola rúa de L’Oiseau. Debe haber algún rapaz enfermo.

-¡Vaia por Deus!, suspiraba Françoise, que non podía oír falar dunha desgracia allea, mesmo que fose noutra parte do mundo, sen pórse a choricar.

-Françoise, ¿por quen tocaría logo a morto? ¡Ai, meu Deus, será pola señora Rousseau! Pero se xa me esquecera que morreu a noite pasada. Xa é hora de que Noso Señor se acorde de min, que non sei ónde teño a cabeza desde que morreu o meu pobre Octave. Pero estoulle facendo perder o tempo.

-Non, señora, non, o meu tempo non vale tanto. Quen o fixo non nolo vendeu. Vou ver de que non se me apague o lume".

Deste xeito, Françoise e miña tía apreciaban xuntas, durante esta sesión matinal, os primeiros acontecementos do día. Pero ás veces eses acontecementos revestían un carácter tan misterioso e tan grave que miña tía sentía que non podería esperar o momento en que subiría Françoise, e catro formidables timbradas retumbaban na casa.

-Pero, señora, se aínda non é a hora da pepsina, dicía Françoise. ¿Atópase mal?

-Non, non, Françoise, dicía miña tía, é dicir si, xa sabe vostede que son raros os momentos en que non teño esvaecementos. Un día destes morrerei coma a señora Rousseau, sen tempo para darme conta; pero non a chamo para iso. ¿Pódeme crer que acabo de ver, como a estou vendo a vostede, a señora Goupil cunha meniña que non sei quén é? Vaia ó sal en cas Camus. Malo será que Théodore non lle diga de quén se trata.

-Halle de ser a rapaza do señor Pupin, dicía Françoise, que prefería aterse a unha explicación inmediata, pois xa fora dúas veces á tenda.

-¡A rapaza de señor Pupin! ¡Ou, miña pobre Françoise, non a ía recoñecer eu se fora ela!

- Non digo a grande, señora Octave, digo a cativa, a que está interna en Jouy. Creo que xa a vin pola mañá.

-Mira se iso, dicía miña tía. Mira se veu polas festas. ¡Claro! Non lle hai que dar máis voltas, veu polas festas. Daquela, axiña poderemos ver a señora Sazerat petar á porta de súa irmá para comer con ela. ¡Seguro! Vin o rapaz de cas Galopin pasar cunha torta. Xa verá como esa torta era para a señora Goupil.

-Se a señora Goupil ten visita, non vai vostede tardar en ver a toda a súa xente de volta para comer, porque xa vai sendo a hora, dicía Françoise, que, apurada por baixar a ocuparse da comida, parecíalle ben deixar esta distracción en perspectiva a miña tía.

"Non antes de mediodía, respondía miña tía con ton resignado, botando ó péndulo unha ollada inquieta pero fuxidía para non deixar ver que ela, que renunciara a todo, experimentaba sen embargo, en saber quén tiña para comer a señora Goupil, un pracer moi vivo, que por desgracia se faría aínda esperar máis dunha hora. "E se cadra veñen cando eu estea comendo", engadiu a media voz, para si mesma. A súa comida supúñalle distracción abonda para non desexar outra nese momento. "Polo menos que non se lle esqueza traerme os ovos á crema nun prato chan". Eran os únicos pratos decorados con motivos, e miña tía entretíñase en cada comida coa lenda do que lle servían ese día. Puña os lentes e descifraba: Alí Babá e os corenta ladróns, Aladino ou a lámpada marabillosa, e dicía sorrindo: "Moi ben, moi ben."

"¿Irei en cas Camus...?, dicía Françoise, vendo que miña tía xa non a mandaría.

"Non, xa non vale a pena. Seguramente é a señorita Pupin. Miña pobre Françoise, sinto tela feito vir para nada."

Pero miña tía sabía ben que non a chamara para nada, porque, en Combray, unha persoa "que non se coñece" era un ser tan pouco crible coma un deus mitolóxico, e de feito non se recordaba que, cada vez que se producira, na rúa do Saint-Esprit ou na praza, unha desas aparicións abraiantes, investigacións atentas non acabasen por reducir o personaxe fabuloso ás proporcións dunha "persoa coñecida", sexa persoalmente, sexa en abstracto, no seu estado civil, en tanto que tendo tal grao de parentesco con xente de Combray. Era o fillo da señora Sauton que volvía do servicio, a sobriña do padre Perdreau que saía do convento, o irmán do cura, preceptor en Châteaudun que acababa de retirarse ou viña pasar as festas. Véndoos, chegouse a sentir a emoción de crer que en Combray había xente totalmente descoñecida, simplemente porque non se recoñeceron ou identificaron no momento. E, sen embargo, moito tempo antes, a señora Sauton e o cura advertiran de que esperaban os seus "viaxeiros". Se, cando volvía á tardiña, ó subir a contarlle as incidencias do paseo a miña tía, incorrese na imprudencia de dicirlle que atoparamos, cerca da Ponte Vella, un home que meu avó non coñecía, exclamaba: "¡Un home que o avó non coñece, non pode ser!" Sen embargo, un pouco conmovida por esta noticia, quería saber a que aterse e facía vir meu avó. -¿E logo quen é ese que atopou cerca da Ponte Vella, tío?, ¿alguén que non coñecía? -E non ía coñecer, respondeu meu avó, era Prosper, o irmán do xardineiro da señora Bouilleboeuf. -Ah, si", dicía miña tía, tranquilizada e un pouco encarnada; e alzando os ombros cun sorriso irónico, engadía: "¡Pois díxome que vos atoparades cun descoñecido!" E recomendábanme que para outra vez fose máis cauteloso e que non inquietase miña tía con palabras irreflexivas. Coñecíase tan ben todo o mundo en Combray, os animais e a xente, que se por casualidade miña tía vise pasar un can "que non coñecía", non deixaba de pensar niso e consagráballe a este feito incomprensible o seu talento inductivo e as súas horas de liberdade.

"Será o can da señora Sazerat", dicía Françoise, sen gran convicción, pero co fin de sosegala e para que miña tía "non rompa a cabeza".

"¡Como se eu non soubese cál é o can da señora Sazerat!", respondía miña tía, cun espírito crítico que non admitía tan facilmente un feito.

"¡Ah!, será o novo can que o señor Galopin trouxo de Lisieux.

-Mira se é iso.

-Parece un animal sociable", engadía Françoise, que obtivera a información de Théodore, "fino coma a xente, sempre de bo humor, sempre amable, sempre un chisco simpático. É raro que un animal da súa idade sexa tan educado. Señora Octave, vouna ter que deixar, teño cousas que facer e xa van ser as dez; nin sequera está cendido o forno e aínda teño que pelar os espárragos.

-¿Como, outra vez espárragos? ¡É unha auténtica teima a que ten vostede cos espárragos este ano! ¡Os nosos parisinos van enfastiar deles!

-Nada diso, señora, ben que lles gustan. Cando volvan da igrexa traerán apetito e verá de que boa gana os comen.

-Por certo, que xa deben estar na igrexa; non perda máis tempo comigo e vaia dar conta do xantar".

Mentres miña tía parolaba deste xeito con Françoise, eu ía con meus pais á misa. ¡Como me gustaba, que ben recordo a nosa igrexa! O vello pórtico por onde entrabamos, negro, furado coma unha escumadeira, estaba desviado e moi afundido nas esquinas (o mesmo que a pía de auga bendita a onde nos conducía) coma se o suave rozamento dos panos dos ombros das campesiñas ó entrar na igrexa e dos seus tímidos dedos collendo auga bendita puidese, repetido por séculos, adquirir unha forza destructiva, deformar a pedra e marcarlle regos, coma a roda dos carros que deixa a rodeira no marco co que tropeza decote. As campas, baixo as cales o nobre po dos abades de Combray alí enterrados dáballe ó coro como un pavimento espiritual, non eran xa desa materia inerte e dura, pois o tempo fóraas adondando e facendo esborrexer coma o mel por fóra dos límites da súa cuadratura, que aquí rebordaban cun chorro arroibado, levando á deriva unha maiúscula gótica floreada, bañando as violetas brancas do mármore; e, máis para aquí destas, noutro sitio, fóranse reabsorbendo, contraendo aínda a elíptica inscrición latina, introducindo un capricho máis na disposición deses caracteres abreviados, xuntando dúas letras dunha palabra e separando desmesuradamente as demais. As súas vidreiras non irisaban nunca tanto coma nos días pouco soleados, de xeito que, se fóra a cor do día era gris, estabamos seguros que na igrexa estaría claro; unha estaba encheita en toda a súa extensión por un personaxe parecido a un rei da baralla, que vivía alá arriba, entre o ceo e a terra, baixo un dosel arquitectónico (e no seu reflexo oblicuo e azul, ás veces os días de semana, a mediodía, cando non se celebra oficio -nun deses raros momentos en que a igrexa, aireada, baldeira, máis humana, luxosa, co sol dando no seu rico mobiliario, parecía case habitable coma o vestíbulo, de pedra esculpida e de vidro pintado, dun hotel de estilo medieval- víase axeonllar un instante a señora Sazerat, deixando sobre o reclinatorio do lado un paquete de pastas atado que acababa de recoller na pastelería de enfronte e que ía levar para o xantar); na outra, unha montaña de neve rosa, ó pé da que se libraba un combate, parecía xear a propia vidreira que inchaba co seu turbio pedrazo, coma un vidro no que quedaran folerpas, pero folerpas iluminadas por algunha aurora (a mesma que sen dúbida empurpuraba o retablo do altar de tons tan frescos que máis ben parecían pousados alí momentaneamente por un fulgor exterior a piques de esvaecerse que por colores unidas para sempre á pedra); e todas eran tan antigas que aquí e alá se vía a súa vellez prateada refulxir co po dos séculos e amosar brillante e consumida ata a corda a trama da súa suave tapicería de vidro. Unha delas era un alto compartimento dividido nun cento de pequenas vidreiras rectangulares, predominantemente azuis, coma un gran xogo de cartas deses que debían distraer o rei Carlos VI; pero xa porque un raio brillase, xa porque a miña ollada inquieta pasease por toda a vidreira, que se cendía e apagaba por momentos, un incendio fuxidío e precioso, un momento despois adquiría o brillo cambiante dunha cola de pavón, logo tremía e ondulábase nunha chuvia flamexante e fantástica que pingaba do alto da bóveda sombría e rochosa, polas húmidas paredes, como se eu fose seguindo os meus pais, que levaban o seu devocionario, pola nave dalgunha gruta irisada de sinuosas estalactitas; un instante despois, as vidreiriñas en rombo adquiriran as transparencia profunda, a irrompible dureza dos zafiros xustapostos nalgún inmenso pectoral, pero detrás dos cales se percibía, máis querido que todas esas riquezas, un momentáneo sorriso do sol, que tanto se podía recoñecer no chorro azul e suave co cal bañaba as pedrerías como sobre o empedrado da praza ou a palla do mercado; e, mesmo nos primeiros domingos en que chegaramos antes da Pascua, consolábame de que a terra aínda fose núa e negra, desenvolvendo, coma nunha histórica primavera da época dos sucesores de san Luís, ese tapiz brillante e dourado de miosotis de cristal.

Dous tapices de alto lizo representaban o coroamento de Esther (a tradición quería que se lle desen a Asuero as características dun rei de Francia e a Esther as dunha dama de Guermantes da que el estaba namorado), e neles as cores, ó fundírense, engadiran unha expresión, un relevo, unha luz: un pouco de cor rosa flotaba nos labios de Esther por fóra do debuxo do seu contorno; o amarelo do seu vestido estendíase tan untuosamente, tan xenerosamente, que adquiría unha especie de consistencia e elevábase vivamente sobre unha atmosfera achicada, e o verdor das árbores seguía estando viva nas partes baixas do pano de seda e la, pero ó "pasarse" por arriba, salientaba con máis palidez, sobre dos troncos escurecidos, as altas pólas amarelentas, douradas e un tanto borradas pola brusca e oblicua iluminación dun sol invisible. Todo iso, e aínda máis os obxectos preciosos traídos á igrexa por personaxes que para min eran case de lenda (a cruz de ouro traballada, disque, por santo Eloi e doada por Dagoberto, a tumba dos fillos de Luís o Xermánico, de pórfiro e cobre esmaltado), motivo polo cal avanzaba pola igrexa, cando nos iamos sentar, como por un val visitado polas fadas no que o campesiño se marabilla de ver nun penedo, sobre unha árbore, nunha poza, a pegada palpable do seu paso sobrenatural; todo iso facía que ela fose para min algo enteiramente diferente do resto da vila: un edificio que ocupa un espacio, se se pode dicir, de catro dimensións -sendo a cuarta a do Tempo-, que desprega a través dos séculos a súa nave que, de tramo en tramo, de capela en capela, parecía que vencía e atravesaba non só algúns metros, senón épocas sucesivas das que saía victorioso; que agocha o rudo e feroz século XI no espesor dos seus muros, de onde só rexurdía coas súas pesadas cimbras, tapadas e cegadas con groseiros pelouros, polo profundo corte que cavaba cerca do pórtico a escaleira do campanario e, aínda alí, disimulado por preciosas arcadas góticas que se amoreaban coquetamente diante del, coma irmás máis vellas que, para agochalo dos visitantes, se colocan sorrindo diante do irmán túzaro, rosmón e baldreu; que elevaba ó ceo, por riba da praza, a súa torre que contemplara a san Luís e parecía estalo vendo aínda; e que se afundía coa súa cripta nunha noite merovinxia na que, guiándonos ás apalpadas baixo a bóveda escura e poderosamente nervadurada coma a membrana dun inmenso morcego de pedra, Théodore e súa irmá alumeábannos cunha lámpada a tumba da neta de Sixiberto, sobre a que unha profunda marca de valva -coma a pegada dun fósil- fora feita, disque "por unha lámpada de cristal que, a noite do homicidio da princesa franca, se desatara ela mesma das cadeas de ouro sobre as que estaba suspendida no sitio da actual ábsida e, sen o cristal romper e sen a chama se apagar, afundírase na pedra facéndoa ceder molmente debaixo dela".

¿E pódese verdadeiramente falar da ábsida da igrexa de Combray? Tan rústica era, tan desprovista de beleza artística e mesmo de sentimento relixioso. Por fóra, como a encrucillada de rúas á que daba estaba máis abaixo, a súa basta muralla elevábase dun alicerce de coios sen pulir, ourizados de seixos e sen ningunha característica particularmente eclesiástica, as vidreiras parecían abertas a unha altura excesiva e o conxunto parecía máis un muro de prisión que de igrexa. E certamente, máis tarde, cando lembraba todas as gloriosas ábsidas que teño visto, nunca me viña ó pensamento relacionalas coa de Combray. Só un día, á volta dunha rúa de provincias, vin, fronte a encrucillada de tres calellas, unha basta muralla moi alta, con vidreiras altas e co mesmo aspecto asimétrico que a ábsida de Combray. Daquela non me preguntei coma en Chartres ou Reims con qué forza estaba alí expresado o sentimento relixioso, pero exclamei involuntariamente: "¡A igrexa!"

¡A igrexa! Familiar, medianeira, na rúa Saint-Hilaire, onde estaba a súa porta norte, coas dúas veciñas, a farmacia do señor Rapin e a casa da señora Loiseau, que tocaba sen separación polo medio; simple cidadá de Combray que podería ter o seu número na rúa se as rúas de Combray tivesen números e na que parece que o carteiro debería parar pola mañá cando reparta o correo, antes de entrar en cas da señora Loiseau e ó saír de en cas do señor Rapin; había sen embargo entre ela e todo o que non era ela unha separación que a miña alma nunca puido chegar a franquear. A pesar de a señora Loiseau ter na súa ventá fucsias, que collían o mal costume de deixar avanzar as súas ramas ás cegas por todas partes, e das que as flores non tiñan nada máis urxente que facer, cando eran grandes abondo, que ir refrescar as súas meixelas violetas e conxestionadas contra a avesía fachada da igrexa, non por iso esas fucsias eran sagradas para min; se entre as flores e a pedra negriza na que se apoiaban os meus ollos non percibían intervalo, o meu espírito vía un abismo.

Recoñecíase o campanario de Saint-Hilaire de ben lonxe, inscribindo a súa inesquecible figura no horizonte onde Combray aínda non aparecía; cando desde o tren que, na semana de Pascua, nos levaba de París, o vía meu pai pasar lixeiro un tras outro por todos os sucos do ceo, facendo virar en todos os sentidos o seu galo de ferro, dicíanos: "Veña, collede as mantas, que chegamos". E nun dos meirandes paseos que dabamos desde Combray, había un sitio en que a pista estreita desembocaba de súpeto nunha inmensa chaira pechada ó horizonte por bosques recortados sobre os que destacaba soamente a fina punta do campanario de Saint-Hilaire, pero tan tenue, tan rosa, que parecía a penas unha raia feita no ceo por unha unlla que quixese dar a esta paisaxe, a este cadro constituído exclusivamente de natureza, esta pequena marca de arte, este único indicio humano. Cando un se achegaba e podía ver o resto da torre cadrada e medio derruída, máis baixa, que subsistía a carón do campanario, sorprendíase sobre todo polo ton arrubiado e sombrío das pedras; e, nunha bretemosa mañá de outono, daría o aspecto, ó elevarse por riba do violeta borrascoso dos viñedos, dunha ruína purpúrea, case da cor da viña virxe.

A miúdo, ó volver do paseo, miña avoa facíame parar na praza para enxergalo. Das ventás da súa torre, situadas por pares unhas riba das outras, con esta xusta e orixinal proporción nas distancias que só fai belos e dignos os rostros humanos, arriaba, deixaba caer por intervalos regulares bandos de corvos que, durante un momento, se arremuiñaban grallando, coma se as vellas pedras que os deixaban rebuldar sen pareceren decatarse da súa presencia se volvesen de súpeto inhabitables e, liberando un principio de axitación infinita, os baticasen e escorrentasen. Logo, despois de raiaren en todas as direccións o veludo violeta do aire da tardiña, volvían, bruscamente calmos, absorbérense na torre, antes nefasta e agora propicia, algúns deles dun lado noutro, aparentemente sen moverse, pero se cadra atrapando algún insecto, na punta dun pináculo, coma unha gaivota parada coa inmobilidade dun pescador na crista dunha onda. Sen saber moi ben por qué, miña avoa achaba no campanario de Saint-Hilaire esa ausencia de vulgaridade, de pretensión, de mesquindade que a levaban a amar e considerar ricas en influencia benfeitora a natureza cando a man do home, como facía o xardineiro de miña tía, non a empequenecera, e as obras de talento. E sen dúbida, a parte da igrexa que se podía ver facíaa distinta de calquera outro edificio por unha sorte de pensamento infuso, pero era no campanario onde parecía tomar conciencia de si mesma, afirmar unha existencia individual e responsable. Era o campanario quen falaba por ela. Coido, sobre todo que, confusamente, miña avoa atopaba no campanario de Combray o máis prezado no mundo para ela, o porte natural e distinguido. Ignorante en arquitectura, dicía: "Meus fillos, rídevos de min se queredes, probablemente non reúne os canons de beleza, pero a súa feitura vella e estraña agrádame. Estou segura de que se tocase o piano, non tocaría seco." E mirando para el, seguindo cos ollos a súa suave tensión, a fervorosa inclinación das súas pendentes de pedra que se ían achegando ó se elevaren coma as mans que se xuntan rezando, uníase tan ben á efusión da frecha que o seu ollar parecía elevarse con ela; e ó mesmo tempo, sorríalle amigablemente ás vellas pedras gastadas que o poñente só iluminaba no cume e que, a partir do momento en que entraban nesa zona asollada, pulidas pola luz, parecían de súpeto gañar altura, afastarse, coma un canto reiniciado "en voz de falsete" unha oitava máis alto.

Era o campanario de Saint-Hilaire o que daba a todas as tarefas, a todas as horas, a todos os puntos de vista da vila, a súa fisionomía, o seu coroamento, a súa consagración. Do meu cuarto só podía ver a súa base recuberta de lousas; pero cando, o domingo, as vía, nunha calorosa mañá de verán, resplandecer coma unha sol negro, dicía para min: "¡Meu deus, son as nove!, hai que prepararse para ir á misa maior se quero ter tempo de ir antes darlle un bico a tía Léonie", e sabía exactamente a cor que tiña o sol na praza, a calor e o po do mercado, a sombra que daba o estor da tenda á que se cadra entraría mamá antes da misa, con olor a tea crúa, mercar algún pano que lle amosaría o dono mentres endereitaba a cintura, o cal, dispóndose a pechar, fora á rebotica pór a chaqueta dos domingos e lavar as mans que, cada cinco minutos, mesmo nas máis tristes circunstancias, fregaba unha contra a outra con aire decidido, astuto e triunfal.

Cando despois da misa entrabamos a dicirlle a Théodore que nos trouxese un rosco máis grande que de costume, porque nosos curmáns aproveitaran o bo tempo para vir desde Thiberzy comer connosco, tiñamos diante de nós o campanario que, dourado e cocido el mesmo coma un gran rosco bendito, con escamas e pingas gomosas de sol, cravaba a súa aguda punta no ceo azul. E á tardiña, cando volvía do paseo e pensaba no momento próximo en que tería que despedirme de miña nai e non a ver ata o outro día, resultaba, pola contra, tan suave, no día que acababa, que parecía estar pousado e afundido coma un coxín de veludo ruzo sobre o ceo albo que cedera á súa presión, baleirándose lixeiramente e retirándose cara ós bordos para lle facer sitio; e o piar dos paxaros que voaban ó seu redor parecían aumentar o seu silencio, elevar aínda máis a súa seta e transmitirlle algo de inefable.

Mesmo cando había que pasar por detrás da igrexa, por onde esta non se vía, todo parecía ordenado con relación ó campanario que xurdía aquí ou acolá entre as casas, se cadra máis conmovedor aínda cando se erguía así sen a igrexa. E, certamente, hai moitos outros que resultan máis bonitos vistos deste xeito, e teño no meu recordo imaxes de campanarios despuntando dos tellados, que teñen un carácter de arte distinto daquelas que compuñan as tristes rúas de Combray. Nunca esquecerei, nunha curiosa vila de Normandía, veciña de Balbec, dous encantadores palacios do século XVIII, que por moitos motivos me son queridos e venerables e entre os cales, mirando desde o fermoso xardín que baixa das escalinatas cara ó río, se ergue a agulla gótica dunha igrexa agochada no medio deles, que parece rematar e coroar as súas fachadas, pero dunha materia tan distinta, tan preciosa, tan anelada, tan rosa, tan brillante, que ben se ve que non forma parte deles, como non forma parte de dous fermosos coios pegados, entre os que está prendida na praia, a frecha purpurina e dentada dalgunha cuncha afusada e lustrada de esmalte.

Incluso en París, nun dos barrios máis feos da cidade, sei dunha ventá na que se ve despois dun primeiro, un segundo e mesmo un terceiro plano formados de tellados amontoados de varias rúas, unha campá violeta, por veces encarnada, por veces tamén, nas máis dignas "copias" que dela tira a atmosfera, dun negro aclarado en cinza, que non é outra que a cúpula de Santo Agostiño e que dá a esa vista de París o aspecto de certas vistas de Roma de Piranesi. Pero como en ningún destes pequenos gravados, por moi gustosamente que a miña memoria os trouxese á realidade, puido ela pór o que xa perdera había tempo, o sentimento que nos fai considerar unha cousa non coma un espectáculo, senón crer nela como nun ser sen equivalente, ningún deles garda toda unha parte profunda da miña vida como fai o recordo deses aspectos do campanario de Combray nas rúas de detrás da igrexa. Tanto se o viamos ás cinco, cando iamos recoller as cartas ó correo, unhas casas máis abaixo, á esquerda, elevando bruscamente dunha cima illada a liña de remate dos tellados; como se, pola contra, queriamos entrar a preguntar pola señora Sazerat e seguiamos cos ollos aquela liña de novo baixa polo descenso da súa outra vertente sabendo que habería que virar á segunda rúa despois do campanario; ou se aínda, chegando máis lonxe, iamos á estación, o viamos oblicuamente, amosando de perfil arestas e superficies novas coma un sólido sorprendido non momento descoñecido da súa revolución; e se, finalmente, desde as beiras do Vivonne, a ábsida, musculosamente encollida e levantada pola perspectiva, parecía xurdir do esforzo que o campanario facía para lanzar a súa frecha ó corazón do ceo; sempre era a el a quen había que volver, sempre el quen dominaba todo, intimando as casas cun pináculo imprevisto, erguido diante miña coma o dedo de Deus que, malia estar agochado entre a multitude de xente, non se confundía con ela. E aínda hoxe, se nunha gran cidade de provincia ou nun barrio pouco coñecido de París, un transeúnte que "me puxo no meu camiño" me ensina ó lonxe, como un punto de referencia, tal campanario dun hospital ou de convento que ergue a punta do seu bonete eclesiástico na esquina dunha rúa pola que debo coller, por pouco que a miña memoria poida atoparlle escuramente algún trazo de semellanza coa figura querida e desaparecida, o transeúnte, se volve a vista para asegurarse de que non me perdo, poderá, para o seu asombro, verme alí quieto diante do campanario, esquecido do paseo ou do percorrido obrigado, durante horas, inmóbil, intentado recordar, sentindo no fondo do meu ser terras reconquistadas ó esquecemento, que secan e se reconstitúen; e daquela, máis ansiosamente que hai un momento cando lle preguntaba, busco aínda o meu camiño, torzo por unha rúa... pero... é no meu corazón...

Á volta da misa, atopabámonos decote co señor Legrandin que, retido en París pola súa profesión de enxeñeiro, non podía, bardante das vacacións grandes, vir á súa propiedade de Combray máis que do sábado pola tarde ó luns pola mañá. Era desa clase de homes que, á parte dunha carreira científica de éxito, posúen unha cultura completamente distinta daquela, literaria, artística, que non serve á súa especialización profesional pero da que tira proveito a súa conversación. Máis letrados que moitos literatos (non sabiamos que por esa época o señor Legrandin tivese unha certa reputación como escritor e quedamos abraiados ó ver que un músico célebre compuxera unha melodía con versos seus), dotados de máis "facilidade" que moitos pintores, imaxinan que a vida que levan non é a que lles convén e aportan ás súas ocupacións positivas ben unha neglixencia mesturada de fantasía, ben unha aplicación constante e altiva, desprezativa, amarga e concienciuda. Grande, de fermoso porte, rostro pensativo e fino con longos bigotes louros, de ollar azul e desencantado, dunha cortesía refinada, conversador coma poucos, era ós ollos da miña familia, que sempre o puña de exemplo, o tipo de home de elite que tomaba a vida do xeito máis nobre e delicado. Miña avoa reprocháballe unicamente que falase un pouco ben de máis, coma un libro, que non tivese na súa linguaxe a naturalidade que se podía ver nas súas gravatas lavallière sempre con voo, na súa chaqueta recta, case de escolar. Estrañábase tamén das peroracións inflamadas que adoito emprendía contra a aristocracia, a vida mundana, o snobismo, "verdadeiramente o pecado no que pensa san Paulo cando fala do pecado sen remisión".

A ambición mundana era un sentimento tan imposible de sentir e case de comprender para miña avoa, que lle parecía inútil reprobala con tanto ardor. Polo demais, non lle parecía de moi bo gusto que o señor Legrandin, que tiña unha irmá casada preto de Balbec cun fidalgo baixonormando, se dedicase a atacar tan violentamente a nobreza, chegando a reprocharlle á Revolución que non os guillotinase todos.

"¡Ola, amigos!, dicíanos vindo ó noso encontro. Tendes sorte de poder vivir aquí longas tempadas; mañá eu teño que volver a París, ó meu nicho.

"¡Oh!, engadía, cun sorriso docemente irónico e desencantado, un pouco distraído, que lle era particular, é certo que na casa teño todas as cousas inútiles. Non me falta máis que o necesario, un gran anaco de ceo coma o de aquí. Procure ter sempre un anaco de ceo por encima da súa vida, rapaz, engadía virándose para min. Ten unha fermosa alma, dunha rara calidade, un temperamento de artista, non permita que lle falte o necesario."

Cando, de volta, miña tía nos preguntaba se a señora Goupil chegara tarde á misa, non sabiamos responderlle. En cambio, aumentabamos o seu desconcerto dicíndolle que un pintor traballaba na igrexa a copiar a vidreira de Xilberte o Malo. Françoise, que acababa de ir na tenda, volvera sen nada por culpa de Théodore, que non estaba alí, e a quen a súa dobre profesión de chantre encargado en parte do coidado da igrexa e de dependente de tenda, con coñecidos por todas partes, lle daba un saber universal.

"¡Ah, suspiraba a tía, como me gustaría que fose xa a hora de Eulalie! É a única que mo pode dicir."

Eulalie era unha moza coxa, activa e xorda, que se "retirara" despois da morte da señora de la Bretonnerie, con quen estivera empregada desde pequena e que tomara un cuarto preto da igrexa, desde onde andaba ir e vir ben ós oficios, ben, fóra deles, rezar un pouco ou botarlle unha man a Théodore; o resto do tempo ocupábao en ir visitar enfermos coma miña tía Léonie, a quen lle contaba o que pasara na misa ou nas vésperas. Non desdeñaba sumar algunha ganancia á rendiña que lle pagaba a familia dos seus antigos amos indo de vez en cando inspeccionar a lencería do señor cura ou de calquera outra personalidade sobranceira do mundo clerical de Combray. Levaba unha capa de pano negra e unha touca branca, case de relixiosa, e unha enfermidade da pel dáballe, a unha parte das súas meixelas e do nariz encurvado, os tons rosa vivo da balsamina. As súas visitas eran a gran distracción de miña tía Léonie, que non recibía a case máis ninguén, bardante do señor cura. Pouco e pouco, miña tía fora excluíndo as demais visitas porque ós seus ollos cometían o erro de entrar nunha ou noutra das dúas categorías de xente que detestaba. Uns, os peores, e dos que se desfixera primeiramente, eran os que a aconsellaban non "escoitarse" e profesaban, aínda que fose negativamente e non a manifestando máis que por certos silencios de desaprobación ou por certos sorrisos de dúbida, a doutrina subversiva de que un paseíño ó sol e un bo bisté sangrando (¡a ela que tiña no estómago durante catorce horas dous malos tragos de auga de Vichy!) sentaríanlle mellor que a cama e as medicinas. A outra categoría compúñase de persoas que crían que ela estaba máis grave do que pensaba, que estaba tan grave como dicía estar. Así mesmo, aqueles a quen deixara subir non sen dubidalo e gracias ás oficiosas instancias de Françoise e que, no que durou a visita, manifestaran o indignos que eran do favor que se lles facía arriscando timidamente un : "¿Non cre vostede que se se movese un pouquiño co bo tempo", ou que, polo contrario, cando ela lles dixera: "Estou moi mala, moi mala, estou marchando, meus amiguiños", respondéranlle: "¡Ai, cando falta a saudiña! Pero aínda así pode botar moito tempo", eses, tanto uns coma os outros, podían estar seguros de que non volverían ser recibidos nunca máis. E se a Françoise a divertía o espanto de miña tía cando desde a cama vía na rúa do Saint-Esprit unha desas persoas que parecían vir xunta ela, ou cando oía timbrar, aínda ría máis, e como quen fai unha boa xogada, das estrataxemas sempre victoriosas que inventaba para despedilos e do rostro descomposto que levan de volta sen a poder ver, e, no fondo, admiraba a súa ama, que consideraba superior a esas xentes ás que non quería recibir. En suma, miña tía esixía á vez que lle aprobasen o seu réxime, que tivesen dó dela polos seus traballos e que a acougasen con respecto ó seu futuro.

E nisto sobranceaba Eulalie. Podía miña tía dicirlle vinte veces por minuto: "Acabouse, miña pobre Eulalie", que vinte veces Eulalie respondería: "Coñecendo a vosa doenza como vós a coñecedes, señora Octave, chegaredes ós cen anos, como aínda me dicía onte a señora Sazerin." (Unha das máis firmes crenzas de Eulalie, e que o impoñente número de desmentidos dados pola experiencia non conseguira facer minguar, era que a señora Sazerat se chamaba señora Sazerin.)

"Non pido chegar ó cento", respondía miña tía, que prefería non ver asignar ós seus días un termo preciso.

E como Eulalie sabía distraer coma ninguén a miña tía sen a cansar, as súas visitas acaecidas regularmente todos os domingos, agás impedimento inopinado, eran para miña tía un pracer e esa perspectiva mantíñaa eses días nun estado de benestar primeiramente, pero axiña doloroso coma unha fame grande, se Eulalie se atrasaba un pouco. Se se facía moi prolongada, esa voluptuosidade na espera de Eulalie volvíase suplicio e miña tía non facía máis que mirar a hora, bocexaba, mareábase. A timbrada de Eulalie, cando viña a última hora do día, cando xa non a esperaba, cáseque a facía sentirse mal. En realidade, o domingo unicamente pensaba nesa visita, e nada máis rematado o xantar, Françoise tiña présa por que marcharamos do comedor e así poder subir ela "distraer" a tía. Pero (sobre todo a partir do momento en que os días bos se instalaban en Combray) xa había tempo que a hora altiva do mediodía, descendida da torre de Saint-Hilaire á que brasonaba cos doce floróns momentáneos da súa coroa sonora, resoara na nosa mesa, cerca do pan bendito, vido tamén el familiarmente ó saír da igrexa, e aínda estabamos sentados ante os pratos das Mil e unha noites, torpes a causa da calor e sobe todo da comida. Porque, ó fondo permanente de ovos, de costeletas, de patacas, de confeites e de biscoitos que nin sequera nos anunciaba, Françoise engadía -conforme os cultivos dos terreos e dos hortos, os productos do mar, os azares do comercio, a cortesía dos veciños e o seu propio talento, e tan ben que o noso menú, coma eses cuadrifolios do século XIII que se esculpían nos pórticos das catedrais, reflectía un pouco o ritmo das estacións e dos episodios da vida: unha barbada, porque a peixeira lle garantira que era fresca; unha pava, porque vira unha ben bonita no mercado de Roussanville-le-Pin, cardos con miolo, porque aínda non nolos fixera nunca así; unha perna de cordeiro asada, porque o aire libre abre o apetito e aínda tiña tempo de baixar deica as sete da tarde; espinacas, para cambiar; albaricoques, porque eran unha rareza a estas alturas; grosellas, porque en quince días acabábanse; framboesas, que trouxera expresamente o señor Swann; cereixas, as primeiras da cerdeira do xardín despois de dous anos sen dalas, queixo á crema, que tanto me gustara en tempos; un pastel de améndoas, porque o encargara a véspera; un rosco, porque nos tocaba a nós convidar. Cando todo isto se acababa, éranos ofrecida, composta expresamente para nós, pero dedicada máis especialmente para meu pai, que era afeccionado a ela, inspiración, atención persoal de Françoise, unha crema con chocolate, fuxitiva e lixeira coma unha obra de circunstancia na que puxera todo o seu talento. Calquera que ousase non tomala dicindo: "Xa acabei, non teño máis fame", sería inmediatamente rebaixado ó rango dos badocos que, incluso cando un artista lles regala dunha das súas obras míranse ó peso e á materia cando o único que vale é a intención e a sinatura. O simple feito de deixar unha pinga no prato sería testemuño da mesma descortesía que levantarse antes do final dun fragmento diante dos fociños do propio compositor.

Miña nai dicíame: "Veña, non quedes aquí por máis tempo, sube ó teu cuarto se tes moita calor fóra, pero primeiro vai tomar o fresco un intre para non te pores a ler nada máis levantarte da mesa". Íame sentar cerca da bomba de auga e da pía, decote adornada, coma unha pía bautismal gótica, por unha píntega que esculpía na pedra gastada o relevo móbil do seu corpo alegórico e afusado, sobre un banco sen respaldo sombreado por unha lila, naquel pequeno recanto do xardín que daba á rúa Saint-Esprit por unha porta de servicio. Do seu terreo sen coidar elevábase por dous chanzos a despensa, formando un saliente respecto da casa e como unha construcción independente. Destacaba o seu enlousado encarnado e brillante coma o pórfiro. Máis que o antro de Françoise semellaba un pequeno templo de Venus. Rebordaba de ofrendas do leiteiro, do froiteiro, da vendedora de legumes, por veces chegados de aldeas de lonxe para lle dedicar as primicias dos seus agros. E o seu cume estaba sempre coroado do arrolo dunha pomba.

Noutro tempo, non enredaba no bosque consagrado que a rodeaba porque, antes de subir a ler, entraba nun gabinetiño de descanso que meu tío Adolphe, un irmán de meu avó, antigo militar retirado como comandante, tiña na planta baixa e que, mesmo cando as ventás abertas deixaban entrar a calor, xa que non os raios de sol que raramente chegaban alí, desprendía continuamente aquel cheiro escuro e fresco, asemade montesío e Antigo Réxime, que fai soñar profundamente as ventás do nariz cando penetramos en certos pavillóns de caza abandonados. Pero había moitos anos que xa non entraba alí, pois o tío Adolphe non volveu a Combray por causa dunha desavinza coa miña familia, por culpa miña e nas seguintes circunstancias:

Unha ou dúas veces ó mes, en París, mandábanme facerlle unha visita, ó el acabar de comer, vestido só coa guerreira, servido polo seu criado co traxe de traballo de dril a raias violetas e brancas. Queixábase rosmando de que había moito tempo que non o visitaba, que o tiñamos abandonado; ofrecíame un mazapán ou unha mandarina, atravesabamos por un salón sen nos deter nunca alí, onde nunca se acendía o lume, coas paredes adornadas de molduras douradas, o teito pintado dun azul que pretendía imitar o ceo e os mobles acolchados de satén coma os da casa de meus avós, pero de amarelo; despois entrabamos no que el chamaba o seu gabinete de "traballo", coas paredes decoradas con eses gravados que representaban nun fondo negro unha deusa carnosa e rosada conducindo un carro, montada nun globo ou cunha estrela na fronte, moi do gusto na época do Segundo Imperio por se lle atopar un aire pompeiano, logo detestados, e agora de moda outra vez pola única e idéntica razón, malia outras que se dean, de seren estilo Segundo Imperio. E eu estaba con meu tío ata que o seu axuda de cámara viña preguntarlle, de parte do cocheiro, para qué hora tiña que enganchar. Meu tío mergullábase nunha meditación que o seu axuda de cámara, marabillado, tiña medo de perturbar cun só movemento mentres esperaba con curiosidade o resultado, sempre idéntico. Finalmente, despois dunha vacilación suprema, meu tío pronunciaba infaliblemente estas palabras: "Para as dúas e cuarto", que o axuda de cámara repetía con asombro, pero sen discutir: "¿para as dúas e cuarto? Ben... voullo dicir..."

Por esa época eu estaba namorado do teatro, amor platónico, porque meus pais aínda non me permitiran ir, e imaxinaba de modo tan pouco exacto os praceres que alí se gozaban que non andaba moi lonxe de pensar que cada espectador miraba coma nun estereoscopio un decorado que era só para el, aínda que semellante ós outros mil que miraban, cada un o seu, os demais espectadores.

Todas as mañás ía correndo ata a columna Morris para ver qué espectáculos anunciaba. Non había nada máis desinteresado e máis feliz que os soños que á miña imaxinación ofrecía cada peza anunciada, e que estaban condicionados á vez polas imaxes inseparables das palabras que compuñan o título e mais pola cor dos carteis aínda húmidos e inchados de cola sobre os que se destacaba. A non ser por unha desas obras estrañas coma Le Testament de César Girodot e OEdipe-Roi, que se inscribían, non sobre o cartel verde da Opéra-Comique, senón sobre o cartel cor borra do viño da Cómedie-Française, nada se me semellaba máis diferente da chispa deslumbrante e branca de Diamants de la Couronne que o satén liso e misterioso do Domino Noir, e, como meus pais me dixeran que cando fose por primeira vez ó teatro tería que escoller entre estas dúas obras, ó intentar afondar sucesivamente no título dunha e outra, pois o título era todo o que sabía delas, para tratar de captar en cada un deles o pracer que me prometía e comparalo co que encerraba o outro, daba representado con tanta forza, dunha banda unha obra abraiante e soberbia, e da outra, unha obra suave e aveludada, que era tan incapaz de decidirme por unha delas como se, para a sobremesa, me desen a elixir entre o arroz á emperatriz ou a crema de chocolate.

Todas as miñas conversas cos compañeiros trataban destes actores dos cales a arte, aínda que descoñecida para min, era a primeira forma entre todas as que reviste, baixo a que se deixaba presentir por min a Arte. Entre o xeito que un ou outro tiñan de recitar ou matizar un parlamento, as diferencias máis ínfimas resultábanme dunha importancia vital. E, despois do que me dixeran deles, clasificábaos por orde de talento en listas que recitaba todo o día, as cales acabaran por endurecerse no cerebro e magoalo coa súa inmobilidade.

Máis tarde, cando fun ó colexio, cada vez que me comunicaba cun novo amigo na clase mentres o profesor estaba de costas, o primeiro que lle preguntaba era se el xa fora ó teatro ou se Got lle parecía o mellor actor, Delaunay o segundo, etc. E se, na súa opinión, Febvre viña despois de Thiron ou Delaunay despois de Coquelin, a repentina motilidade que Coquelin, perdendo a rixidez da pedra, adquiría na miña alma para pasar ó segundo posto e a axilidade milagrosa, a profunda animación da que estaba dotado Delaunay para recuar ó cuarto, devolvíalle a sensación de florecemento e de vida ó meu cerebro maleable e fértil.

Pero se os actores me preocupaban tanto, se a visión de Maubant ó saír unha tarde do Théâtre Français me causara o estarrecemento e os sufrimentos que produce o amor, o nome dunha estrela resplandecente á entrada dun teatro ou, dentro da ventá dun coche que pasaba cos seus cabalos adornados con rosas na frontaleira, a visión do rostro dunha muller que eu cría actriz, deixaban en min unha turbación máis duradeira, un esforzo inútil e doloroso para poder imaxinar a súa vida. Clasificaba por orde de talento as máis ilustres: Sarah Bernhardt, a Berma, Bartet, Madeleine Brohan, Jeanne Samary, pero todas me interesaban. Agora ben, meu tío coñecía moitas delas, e tamén algunhas cocottes que eu non distinguía ben das actrices. Recibíaas na súa casa. E o feito de o ir visitar só determinados días era debido a que o resto dos días tiña cita con mulleres que a súa familia non quería tratar, polo menos desde o seu punto de vista, porque para meu tío, contrariamente, era moi fácil ser cortés con fermosas viúvas que quizais nunca estiveran casadas e con condesas de apelido rimbombante, que non era senón o nome de guerra, presentándollas a miña avoa ou regalándolles xoias de familia, o que que lle valera pórse a mal máis dunha vez con meu avó. Decote, se un nome de actriz xurdía na conversa, oía eu a meu pai dicirlle sorrindo a miña nai: "Unha amiga de teu tío"; e pensaba no tempo que quizá durante anos homes importantes perdían inutilmente á porta de tal muller que non respondía ás súas cartas e mandaba o porteiro da súa casa empoñelos na rúa, de todo o cal podería dispensar meu tío a un rapazote coma min presentándome na súa casa a actriz, inaccesible para outros moitos, que era íntima amiga súa.

Por iso -co pretexto de que unha clase que fora cambiada caía agora tan mal que me impedira varias veces e aínda me impediría poder ir ver meu tío- un día, que non era dos reservados ás nosas visitas, aproveitando que meus pais xantaran cedo, saín, e en lugar de ir mirar os carteis do teatro, que me permitían facer a min só, fun correndo xunta el. Vin á súa porta un coche enganchado con dous cabalos que levaban nas anteolleiras un caravel vermello, coma o que levaba o cocheiro no ollal. Da escaleira sentín un riso e unha voz de muller e ó timbrar, un silencio seguido do ruído de portas que se pechan. O axuda de cámara veu abrir e pareceu contrariado de me ver, díxome que o tío estaba moi ocupado, que sen dúbida non me podería recibir e, mentres a pesar de todo ía avisalo, a mesma voz que oíra antes dicía: "¡Oh, si, déixao entrar; só un minuto, sería tan divertido! Na fotografía do teu despacho vese como lle imita á nai, túa sobriña, que está na foto do lado, ¿non si? Gustaríame ver ese cativo un instante nada máis."

Oín meu tío rosmar, anoxarse; por fin o axuda de cámara deixoume entrar.

Riba da mesa estaba o mesmo prato de mazapáns de sempre; meu tío vestía a súa guerreira habitual, pero fronte a el, con vestido de seda rosa e un gran colar de perlas ó pescozo, estaba sentada unha muller nova que acababa de comer unha mandarina. A miña incerteza a respecto de se tiña que chamarlle señora ou señorita fíxome ruborizar e, sen me atrever a mirar para ela por medo a ter que lle falar, fun darlle un bico a meu tío. Ela miraba para min sorrindo, meu tío díxolle: "Meu sobriño". Non lle dixo o meu nome nin me dixo o dela, sen dúbida porque, despois dos problemas que tivo con meu avó, sen dúbida buscaba evitar no posible todo vínculo entre a súa familia e esa clase de relacións.

"¡Como lle imita á nai!", dixo ela.

-¡Pero se vostede non viu miña sobriña máis que en fotografía, dixo enerxicamente meu tío con ton ríspeto.

-Pídolle perdón, meu querido amigo, pasei por ela na escaleira o ano pasado cando vostede estivera tan enfermo. Certo que só a vin o tempo que dura un lóstrego e que a escaleira é escura, pero foi suficiente para a poder admirar. Este mozo ten os preciosos ollos dela, e tamén isto", dixo indicando co dedo unha liña por baixo da súa fronte. "Meu querido amigo, ¿leva súa sobriña o mesmo apelido que vostede?, preguntoulle a meu tío.

-Seméllalle sobre todo a seu pai", rosmou meu tío, que tiña tanta gana de facer as presentacións a distancia dicindo o nome de miña nai coma de facelas de cerca. "É todo de seu pai e tamén da miña pobre nai.

-Non coñezo seu pai, dixo a dama de rosa inclinando lenemente a cabeza, e nunca coñecín a nai de vostede, meu amigo. ¿Non lembra que foi despois da súa gran mágoa cando nos coñecemos?"

Experimentei unha leve desilusión porque esta señora non difería moito doutras fermosas mulleres que vira de vez en cando na miña familia, coma a filla dun curmán noso, a quen eu visitaba todos os anos polo Ano Novo. A penas diferente por ir mellor vestida, a amiga de meu tío tiña o mesmo ollar vivo e agradable e parecía tan sincera e cariñosa. Nada lle atopaba eu dese aire teatral que admiraba nas fotografías das actrices, nin desa expresión diabólica relacionada coa vida que debía levar. Custábame crer que fose unha cocotte e sobre todo non crería que fose unha cocotte distinguida se antes non vise o coche de cabalos, o vestido rosa, o colar de perlas, se antes non soubera que meu tío só trataba con mulleres de alto copete. E preguntábame cómo o millonario que lle regalaba coche, casa e xoias podía ter pracer en desbaldir a súa fortuna por unha persoa aparentemente tan sinxela e correcta. E, sen embargo, pensando en cómo debía ser a súa vida, a inmoralidade inquietábame máis se cadra que se se manifestase ós meus ollos cunha aparencia especial, -por ser invisible coma o segredo dalgunha novela, por algún escándalo que a botara da casa duns pais burgueses e a empuxara a entregarse a todo o mundo, que aumentara a súa beleza e a elevara a cotas de vida alegre e de notoriedade a aquela que polas expresións do rostro, as súas entoacións de voz, semellantes a tantas outras que xa coñecía, consideraba a pesar meu coma unha rapaza de boa familia, que xa non era de ningunha familia.

Pasamos ó "gabinete de traballo" e meu tío, algo contrariado pola miña presencia, ofreceulle un cigarro.

"Non, querido, dixo ela, xa sabe que estou afeita ós que me manda o Gran Duque. Díxenlle que vostede lle ten celos por iso". E quitou dunha cigarreira uns cigarros con inscricións estranxeiras e douradas. "Pois claro, dixo de súpeto, debín atoparme na casa de vostede co pai deste rapaz. ¿Non é seu sobriño? ¿Como me puiden esquecer del? ¡Foi tan bo, tan exquisito comigo!", dixo con aire modesto e sensible. E eu, pensando no que debeu ser un recibimento ríspeto por parte de meu pai, que ela afirmaba ser exquisito, coñecendo a súa reserva e frialdade, sentinme anoxado, como por unha indelicadeza del, debido a esa desproporción entre o excesivo recoñecemento que ela lle outorgaba e a escasa amabilidade del. Máis tarde vin nese proceder unha das facetas conmovedoras do papel destas mulleres desocupadas e estudiosas que consagran a súa xenerosidade, o seu talento, un soño dispoñible de beleza sentimental -porque, como os artistas, elas non o realizan, non o deixan entrar nos lindeiros da existencia común- e unha fortuna que lles custa pouco, a arrequentar cun engarzamento precioso e fino a vida túzara e mal desbastada dos homes. Así como aquela muller, na sala de fumar onde meu tío a recibía en casaca, esparexía o seu corpo suave, o seu vestido de seda rosa, as súas perlas, a elegancia que emana da amizade do Gran Duque, do mesmo xeito captara calquera insignificante palabra de meu pai, modeláraa con delicadeza, torneáraa, atribuíralle un cualificativo precioso, e engarzando nela un dos seus ollares dunha auga tan fermosa matizado de humildade e gratitude, devolvíaa trocada nunha xoia artística, en algo "absolutamente exquisito".

"¡Veña, vamos!, xa é hora de que marches", dixo meu tío.

Levanteime, tiña un desexo irresistible de beixar a man da señora do vestido rosa, pero por outra banda parecíame que iso sería algo tan destemido coma un rapto. O corazón latexábame mentres dicía para min: "¿Fágoo, non o fago?", para axiña deixar de preguntarme o que debía facer e poder facer algo. Cun aceno cego e insensato, carente de todas as razóns que hai un pouco tiña en favor seu, acheguei ós meus labios a man que ela me tendía.

"¡Que amable! ¡Tan pequeno e tan galante! Xa sabe tratar as mulleres: iso venlle de seu tío. Será un todo un señor", engadiu apertando os dentes para lle dar á frase un acento lenemente británico. "¿E el non podería vir algunha vez tomar a cup of tea, como din nosos veciños os ingleses? Abondaría con que me mandase un "telegrama" pola mañá".

Eu nin sabía o que era iso dun "telegrama". Non entendía a metade das palabras que dicía a dama, pero por medo a que entre todo o que dicía houbese algunha pregunta que sería descortés non contestar, non podía deixar de a escoitar con atención, e iso acabou por me esgotar.

"Non creo que iso sexa posible, dixo meu tío alzando os ombros, é moi responsable, traballa moito. Gaña todos os premios do seu curso", engadiu en voz baixa para non lle oír eu esa mentira e non poder desmentilo. "¡Quen sabe, quizá chegue a ser un Victor Hugo, unha especie de Vaulabelle!"

-Adoro os artistas, respondeu a dama do vestido rosa, só eles poden comprender as mulleres... eles e as persoas únicas coma vostede. Desculpe a miña ignorancia, meu amigo, ¿quen é Vaulabelle? ¿É acaso o dos volumes dourados que hai no andel acristalado do despacho? Lembre que prometeu prestarmos; coidareinos ben".

Meu tío, que detestaba prestar os seus libros, non respondeu e levoume á antecámara. Perdido de amor pola dama do vestido rosa, cubrín de bicos atolados as meixelas cheas de tabaco do meu vello tío, e mentres que con bastante apuro me daba a entender, sen se atrever a mo dicir abertamente, que lle gustaría que non dixese nada desta visita a meus pais, eu dicíalle, coas bágoas nos ollos, que o recordo da súa bondade era en min tan intenso que algún día atoparía a maneira de testemuñarlle a miña gratitude. En efecto era tan intenso, que dúas horas máis tarde, despois dalgunhas frases misteriosas, que me parecía que non chegaban a dar a meus pais unha idea clara da nova importancia da que estaba dotado, coidei máis explícito contarlles con todos os detalles a visita que acababa de facer. Non coidaba con iso anoxar meu tío. ¿E como o ía pensar se non o desexaba en absoluto? E ademais non podía supor que meus pais verían mal unha visita que eu non vía. ¿Non sucede moitas veces que un amigo nos pide que o escusemos diante dunha muller a quen el non puido escribirlle e que lle desatendamos a súa petición xulgando que esa persoa non vai conceder importancia a un silencio que para nós non a ten? Imaxinaba, coma todo o mundo, que o cerebro dos demais era un receptáculo inerte e dócil, sen poder de reacción específica sobre o que nel se garda; e non dubidaba de que depositando no de meus pais a nova da presentación que me fixera meu tío non lles transmitise ó mesmo tempo, como era o meu desexo, o xuízo benévolo que eu tiña respecto a aquela nova amizade. Meus pais, por desgracia, remitíronse a principios completamente distintos dos que eu lles suxería adoptar para apreciaren o acto de meu tío. Meu pai e meu avó tiveron con el rifas violentas, das que eu fun indirectamente informado. Días despois, ó pasar por meu tío, que ía en coche descuberto, sentín a dor, a gratitude, o remorso que me gustaría expresarlle. En comparación coa inmensidade destes sentimentos, parecíame que quitar o sombreiro sería un acto mesquiño que lle podería facer supor a meu tío que eu me sentía obrigado con el unicamente a unha banal cortesía. Resolvín absterme dese xesto pobre e virei a cabeza para outro lado. Meu tío coidou que con iso seguía ordes de meus pais, e non llelo perdoou, e morreu ben anos despois sen que ninguén de nós o volvese ver máis.

Así é que non volvín entrar no gabinete de descanso de meu tío Adolphe, agora pechado, e despois de demorarme nas inmediacións da despensa, cando Françoise, que estaba á porta, me dicía: "Voulle dicir á rapaza da cociña que sirva o café e suba a auga quente, que eu teño que liscar para xunta a señora Octave", decidíame a entrar e subía directamente ó meu cuarto a ler. A rapaza da cociña era unha persoa moral, unha institución permanente á que invariables atribucións lle aseguraban unha especie de continuidade e de identidade a través da sucesión de formas pasaxeiras nas que ela se encarnaba, porque nunca tivemos a mesma dous anos seguidos. O ano que comemos tantos espárragos, a rapaza habitualmente encargada de os "pelar" era unha pobre criatura enfermiza, en estado tan avanzado de preñez cando chegamos pola Pascua, que nos estrañou que Françoise lle deixase facer tantos mandados e tarefas pois xa empezaba a ter dificultades para transportar a misteriosa cesta, cada día máis ateigada e da que se adiviñaba a magnífica forma baixo as cumpridas chambras. Recordaban estas os saiolos que visten certas figuras simbólicas de Giotto, das que Swann me dera unhas fotografías. O propio Swann nolo indicou e cando nos preguntaba pola rapaza da cociña dicíanos: "¿Que tal vai a Caridade de Giotto?" Por outra banda, a pobre rapaza, debido ó embarazo, engordara ata de cara e meixelas, que caían dereitas e cadradas e en efecto parecíase bastante a esas virxes fortes e masculinas, máis ben matronas, nas que están personificadas as virtudes na Arena. E agora decátome de que esas Virtudes e Vicios de Padua asemellábanselle aínda noutro xeito. O mesmo que a imaxe desta rapaza se vía aumentada polo símbolo engadido que portaba diante do seu ventre, sen parecer comprender o sentido, sen que nada no seu rostro denotase a súa beleza e o seu xenio, como se fose un vulgar e pesado vulto, así, sen que pareza sospeitalo, a corpuda matrona representada na Arena, baixo do nome "Caritas", da que tiña a reproducción colgada na parede da miña sala de estudio, en Combray, encarna aquela virtude sen que ningún pensamento de caridade puidese ser expresado nunca polo seu rostro enérxico e ordinario. Por unha bonita invención do pintor, está a tripar cos pés os tesouros da terra, pero como se pisase uvas para extraer o zume ou como se subise riba duns sacos para alzarse; e tende a Deus o seu corazón inflamado, ou por mellor dicir, "pásallo", como unha cociñeira pasa un tirarrollas pola bufarda do soto a unha persoa que llo pide desde a ventá da planta baixa. A Envexa tería, en por si, máis expresión de envexa. Pero neste fresco aínda o símbolo ocupa tanto e está representado como se fose real, a serpe que asubía nos beizos da Envexa é tan grosa e énchelle ata ateigala a súa boca aberta de banda a banda, que os músculos da súa cara están distendidos para poder contela como os dun rapaz que infla un balón soprando, e a atención da Envexa -e a nosa asemade-, completamente concentrada na acción dos seus labios, non ten cáseque tempo de entregarse a envexosos pensamentos.

Malia toda a admiración que o señor Swann profesaba por estes personaxes de Giotto, durante moito tempo non sentín ningún pracer en examinar no noso estudio, onde estaban colgadas as copias que el me trouxera, aquela Caridade sen caridade, aquela Envexa que parecía unha lámina das que ilustran nun libro de medicina a compresión da glote ou da úvula por un tumor da lingua ou pola introducción dun instrumento de operar, unha Xustiza de rostro grisallo e mesquiñamente regular coma aquel que, en Combray, caracterizaba certas burguesiñas bonitas, piadosas e secas que vía na misa, algunhas das cales estaban enroladas nas milicias de reserva da Inxustiza. Non obstante, máis tarde comprendín que a abraiante estrañeza, a especial beleza deses frescos eran debidos ó enorme espacio que o símbolo ocupaba neles, e que o feito de que estivese representado non coma un símbolo, pois o pensamento simbolizado non estaba expresado, senón como algo real, como efectivamente experimentado ou materialmente manexado, daba á significación da obra un carácter máis literal e preciso e ás súas ensinanzas algo máis concreto e sorprendente. Na pobre da rapaza da cociña a atención non recaía tampouco permanentemente no peso que tiraba do ventre; e do mesmo xeito, decote o pensamento dos agonizantes vólvese cara ó lado concreto, doloroso, escuro, visceral, cara ó envés da morte, que é precisamente o lado que ela lles ofrece, que rudamente lles fai sentir e que se parece moito máis a unha carga que os esmaga, a unha dificultade para alentar, a unha necesidade de beber que a aquilo que chamamos a idea da morte.

Cumpría que esas Virtudes e Vicios de Padua tivesen moito de reais posto que se me revelaban tan vivos coma a serventa encinta, e esta á súa vez non me parecía moito menos alegórica. E se cadra esa non participación (polo menos aparente) da alma dun ser na virtude que actúa nel ten tamén á parte do seu valor estético unha realidade se non psicolóxica, si cando menos, como adoita dicirse, fisionómica. Cando, andando o tempo, no transcurso dos meus días, tiven ocasión de atoparme, en conventos, por poñer un caso, con encarnacións realmente santas da caridade activa, polo regular tiñan un aspecto alegre, positivo, indiferente e brusco de cirurxián apurado, esa faciana na que non se transluce ningunha conmiseración, ningunha compaixón polo sufrimento humano, ningún medo a enfrontarse a el, a faciana sen dozura, a faciana antipática e sublime da auténtica bondade.

Mentres a rapaza -resaltando involuntariamente a superioridade de Françoise, do mesmo xeito que o Erro, polo contraste, fai máis notorio o triúnfo da Verdade- servía café que, no ver de miña nai, non era máis que unha auga quente, e subía axiña ós cuartos a auga quente que a penas estaba morna, eu estaba estarricado na miña cama, cun libro na man, no meu cuarto que protexía tremendo o seu frescor transparente e fráxil contra o sol da tarde detrás das contras case pechadas, polas que sen embargo un reflexo de día atopara o xeito de facer pasar as súas ás amarelas, quedando inmóbil entre a madeira e o cristal, nun curruncho, coma unha bolboreta pousada. A penas había unha luzada para ler, e a sensación do esplendor da luz víñame dada só polos baticazos que na rúa de la Cure daba Camus (advertido por Françoise de que miña tía "non estaba a descansar" e que podía facer ruído) contra unhas caixas cheas de po, pero que, resoando na atmosfera sonora, propia do tempo caloroso, parecían facer voar ó lonxe astros escarlatas; e tamén polas moscas, que executaban diante de min, no seu concertiño, unha especie de música de cámara estival, música que non evoca o verán ó modo dunha melodía humana que, oída casualmente na estación cálida, logo a fai lembrar, senón que está unida ó verán por un vínculo máis necesario: nacida dos días fermosos, renacendo só con eles, contendo algo da súa esencia, esa música non esperta só aquela imaxe estival na nosa memoria, senón que certifica a súa volta, a súa presencia efectiva, ambiental, inmediatamente accesible.

O escuro frescor do meu cuarto era para a plena luz do sol o que a sombra é para a raxeira, tan luminosa coma ela e ofrecendo á miña imaxinación o espectáculo total do verán que os meus sentidos, de me atopar paseando, só poderían gozar fragmentariamente; e deste xeito harmonizaba co meu descanso que (gracias ás aventuras que contaban os meus libros e que o viñan alterar) soportaba, igual que unha man inerte no medio dunha corrente de auga, o choque e o movemento dun torrente de actividade.

Pero miña avoa, mesmo se o bo tempo empeorase, ou cando unha treboada ou unha chuvascada dese en caer, pedíame que saisemos. E eu, sen querer renunciar á lectura, continuaba a ler no xardín, á sombra do castiñeiro, sentado no fondo dunha pequena caseta de esparto e tea, onde me cría agochado da vista da xente que podía vir visitar meus pais.

E o meu pensamento ¿non era acaso tamén unha especie de cubículo no que me atopaba prostrado, incluso para poder ver o que pasaba fóra? Cando vía un obxecto exterior, a conciencia de velo quedaba entre min e o obxecto, cercándoo cun fino reberete espiritual que me impedía tocar directamente a súa materia, a cal se volatilizaba en certa maneira antes de eu tomar contacto con ela, como un corpo incandescente que ó se achegar a un obxecto mollado non dá tocado a humidade deste porque sempre vai precedido dunha zona de evaporación. Na especie de pantalla matizada de diferentes estados que, mentres lía, despregaba simultaneamente a miña conciencia, e que ían desde as aspiracións máis profundamente agochadas dentro de min ata a visión totalmente externa do horizonte que tiña, no extremo do xardín, diante dos ollos, o máis íntimo que había en min, a manivela en perpetuo movemento que gobernaba o resto, era a miña fe na riqueza filosófica, na beleza do libro que lía, e o meu desexo de apropiarme deles calquera que fose o libro. Porque, incluso se o comprase en Combray, véndoo diante da tenda de Borange, demasiado lonxe para que Françoise puidese traelo de alí, coma se fose de casa Camus, pero mellor provista como papelería e librería, suxeito con cordeis no mosaico de folletos e publicacións por entregas que revestían as dúas follas da súa porta, máis misteriosa, máis vizosa de pensamentos que unha porta de catedral, era debido a que o recoñecera por ser unha obra salientable, segundo me fixeran saber o profesor ou o compañeiro que daquela me parecían gardar o segredo da verdade e da beleza medio presentidas, medio incomprensibles, o coñecemento das cales era o fin incerto pero permanente do meu pensamento.

Despois desta crenza central que, durante a miña lectura, executaba incesantes movementos de dentro para fóra, á busca da verdade, viñan as emocións que me proporcionaba a acción na que tomaba parte, pois esas tardes estaban máis ateigadas de acontecementos dramáticos do que o está adoito toda unha vida. Eran os acontecementos que ocorrían no libro que estaba a ler, aínda que os personaxes ós que afectaban non eran "reais", como dicía Françoise. Calquera sentimento que nos fai experimentar o gozo ou o infortunio dun personaxe real, unicamente se produce en nós a través dunha imaxe dese gozo ou dese infortunio; o enxeño do primeiro novelista consistiu en comprender que sendo a imaxe o único elemento esencial no mecanismo das nosas emocións, sería un perfeccionamento decisivo a supresión pura e simple dos personaxes reais. Un ser real, por moi profundamente que simpaticemos con el, en gran parte é percibido polos nosos sentidos, é dicir, continúa a sernos opaco, ofrece un peso morto que a nosa sensibilidade non dá levantado. Se unha desgracia o bate, pola nosa banda só o sentiremos nunha pequena parte da noción total que temos del; e aínda máis, el mesmo só a sentirá nunha mínima parte da noción total que ten de si. O acerto do novelista foi a idea de substituír estas partes impenetrables para a alma por unha cantidade igual de partes inmateriais que a nosa alma pode asimilar. A partir dese momento, ¿que importa que as accións, as emocións deses seres dunha nova especie se nos presenten como verdadeiras, se nós xa as fixemos nosas, se en nós teñen lugar, se delas depende a rapidez da nosa respiración e a intensidade da nosa mirada mentres pasamos febrilmente as páxinas do libro? E unha vez que o novelista nos levou a este estado de cousas no que, como en todos os estados interiores, toda emoción se centuplica, no que o seu libro nos vai turbar como nos turba un soño, pero un soño máis claro que os que temos durmindo e que vai durar máis no recordo, daquela desencadea en nós durante unha hora todas as venturas e todas as desgracias posibles que tardariamos anos en coñecer, e aínda así as máis intensas delas non se nos revelarían nunca porque o vagar co que se producen impídenos percibilas; (así o noso corazón cambia na vida, e é a dor máis ruín; pero só temos coñecemento dela a través da lectura, na nosa imaxinación: na realidade o corazón vai cambiando á maneira en que se producen certos fenómenos da natureza, coa suficiente lentitude para que, aínda podendo constatar a sucesión dos seus diferentes estados, contrariamente, nos vexamos dispensados da propia sensación de cambio).

A seguir, xa menos interior ó meu corpo que esa vida dos personaxes, a medias proxectada diante miña, viña a paisaxe onde tiña lugar a acción e que exercía sobre o meu pensamento unha influencia maior que a verdadeira paisaxe, a que tiña diante dos ollos cando os levantaba do libro que estaba a ler. Deste xeito, durante dous veráns, á calor do xardín de Combray, sentín, por causa do libro que lía daquela a nostalxia dun país montesío e fluvial, con abundantes serradoiros e onde, no fondo da auga clara, toros de madeira podrecían baixo as matas de agrón; non lonxe rubían polo muro baixo ramalletes de flores violetas e encarnadas. E como no meu pensamento estaba sempre o soño dunha muller que me amase, durante aqueles veráns ese soño viuse impregnado da frescura das augas que corrían; e calquera que fose a muller que eu evocaba, aqueles ramalletes de flores violetas e encarnadas elevábanse de pronto a cada lado dela a modo de cores complementarias.

Non era só porque unha imaxe coa que soñamos nos quede por sempre gravada, se embeleza e se beneficie do reflexo de cores estrañas que por azar a rodean nos nosos soños; porque as paisaxes dos libros que eu lía non eran para min senón paisaxes máis vivamente representadas na miña imaxinación que as que Combray puña diante dos meus ollos, aínda que fosen análogas. Pola escolla que desas paisaxes fixera o autor, pola fe con que o meu pensamento ía ó encontro da súa palabra como se se tratase dunha revelación, semellábanme -impresión que non lograba transmitirme a terra na que me atopaba, e menos o noso xardín, producto sen interese da correcta fantasía do xardineiro, a quen miña avoa desprezaba- unha parte auténtica da Natureza, digna de ser estudiada en profundidade.

Se cando estaba lendo nun libro meus pais me permitisen visitar a rexión que describía ese libro, pareceríame estar dando un paso inestimable na conquista da verdade. Porque se é certo que temos a sensación de estarmos sempre asediados pola nosa alma, esta non é unha prisión inmóbil; ó contrario, máis ben ela e máis nós somos arrastrados xuntos nun perpetuo impulso para deixala atrás, para acadar o exterior, sentindo unha especie de desazo, oíndo sempre arredor dun esa sonoridade idéntica que non é o eco externo senón o estrépito dunha vibración interior. Intentamos atopar nas cousas aquilo que as fai preciosas: o reflexo da nosa alma proxectado nelas; sentimos decepción ó comprobarmos que na natureza semellan desprovistas do encanto que no noso pensamento lles daba a proximidade de certas ideas; por veces convertemos todas as forzas desta alma en habilidade, en esplendor para actuar sobre uns seres dos que ben nos decatamos de que están fóra de nós e que nunca os acadaremos. Por iso, se eu imaxinaba sempre arredor da muller que amaba os lugares que máis desexaba daquela, se quixese que fose ela quen me levase a visitalos, que fose ela a que me abrise as portas a un mundo descoñecido, non era debido ó azar dunha simple asociación de ideas, era que os meus soños de viaxes e de amor eran só momentos -momentos que hoxe separo como se practicase seccións a alturas diferentes dun chafariz irisado e en aparencia inmóbil- nun único e invariable xermolar de todas as forzas da miña vida.

En fin, seguindo desde o interior ó exterior estados simultaneamente xustapostos na miña conciencia, e antes de chegar ó horizonte real que os envolvía, atopo praceres doutra natureza, como o de estar a gusto sentado, sentir o agradable arrecendo do aire, non ser importunado por unha visita e, cando daban as horas no campanario de Saint-Hilaire, ver caer ós anacos a tarde xa consumida ata oír a última badalada que me permitía facer a suma das horas, e despois dela o longo silencio parecía indicar o comezo, no ceo azul, da parte toda en que me permitían ler ata a bendita cea que dispuña Françoise e que me reconfortaría da canseira de perseguir o heroe da novela durante a lectura. E a cada hora tiña a impresión de que a hora antes soara había uns instantes; a que acababa de soar inscribíase tan preto da outra no ceo que non podía crer que naquel pequeno arco azul comprendido entre as dúas marcas de ouro coubesen sesenta minutos. Incuso por veces esta hora prematura soaba dúas badaladas máis que a última; xa que logo debía haber unha que non oíra soar, algo que sucedera, non sucedera para min; o interese da lectura, máxico cal un profundo sono, enganara os meus alucinados oídos e borrara a campá dourada da azulada superficie do silencio. Fermosas tardes de domingo á sombra do castiñeiro do xardín de Combray, tardes que eu libraba dos incidentes mediocres da miña existencia persoal substituíndoos por unha vida de aventuras e aspiracións estrañas nun país regado por vivas augas, aínda me evocades esa vida cando penso en vós, e en vós está contida porque a fostes pouco e pouco contornando e choendo -mentres eu progresaba na miña lectura e a calor do día ía caendo- no cristal sucesivo, lentamente cambiante e atravesado pola enramada, das vosas horas silenciosas, sonoras, recendentes e limpas.

Por veces, no medio e medio da tarde, distraíame da lectura a filla do xardineiro, que corría coma unha tola, derrubando ó seu paso un laranxeiro, cortando un dedo, rompendo un dente e berrando: "¡Aí están, aí están!", para que Françoise e mais eu acudisemos e non perdesemos nada do espectáculo. Era polos días en que, debido ás manobras da gornición, a tropa atravesaba Combray, tomando polo xeral a rúa de Sainte-Hildegarde. Mentres os nosos criados, sentados en ringleira nas súas cadeiras por fóra da reixa miraban para os paseantes dominicais de Combray e ó mesmo tempo se deixaban ver, a filla do xardineiro enxergara o brillo dos cascos pola fenda que entre elas deixaban dúas casas ó lonxe, na avenida que da Estación. Os criados meteran precipitadamente as súas cadeiras porque cando os coiraceiros desfilaban pola rúa de Sainte-Hildegarde, enchíana en toda a súa extensión, e o galope dos cabalos pasaba a rentes das casas, avanzando polas beiras da rúa somerxidas coma ribazos que ofrecen un leito demasiado estreito para un torrente baixando.

"Pobres rapaces", dicía Françoise, que a penas chegara á reixa e xa choraba; "pobre xuventude, que vai ser segada coma un prado de herba; só con pensalo me produce trauma", engadía pondo a man sobre o corazón, alí onde sentira o trauma.

"¡Que bonito!, ¿non si?, señora Françoise, ver eses mozos que non teñen amor á vida!", dicíalle o xardineiro para alporizala.

E non o dixera en van:

"¿Non ter amor á vida? Entón, ¿a que hai que ter amor se non é á vida, o único regalo que o Noso Señor non fai dúas veces? ¡Ai, Señor. E mais é certo que a desprezan! Eu vinos no ano setenta: non lle teñen medo á morte nesas miserables guerras; están tolos, nin máis nin menos, e ademais non valen nada; non son homes, son leóns. (Para Françoise a comparación dun home cun león, que pronunciaba le-ón, non tiña nada de encomiable.)

A rúa de Sainte-Hildegarde daba a volta moi cerca de nós para poder velos chegar de lonxe e só pola fenda entre as dúas casas da avenida da Estación se podían albiscar os cascos correndo e brillando ó sol. O xardineiro quería saber se aínda quedaban moitos por pasar, e tiña sede pois o sol apertaba. Cando, de súpeto, a súa filla lanzábase como escapando dunha praza asediada, facía unha saída, chegaba á esquina da rúa, e despois de desafiar cen veces a morte, viña cunha garrafa de auga de regalicia informarnos de que eran polo menos un milleiro os que viñan marchando pola banda de Thiberzy e de Méséglise. Françoise e o xardineiro, reconciliados, discutían acerca da conducta a seguir en caso de guerra:

"Mire, Françoise, dicíalle o xardineiro, máis vale a revolución, porque cando esta se declara, só van os que queren ir."

-Si, iso enténdoo, é máis natural.

O xardineiro coidaba que cando se declaraba a guerra paraban todos os ferrocarrís.

"Pois claro, para que ninguén poida escapar", dicía Françoise.

E o xardineiro: "¡Ah, que malvados!", pois non admitía que a guerra non fose unha especie de mala xogada que o Estado intentaba facerlle ó pobo e que, se houbese a maneira, todos escaparían.

Pero Françoise volvía axiña onde miña tía, eu retomaba a miña lectura, os criados volvían para diante da porta a veren caer o po e a emoción que levantaran os soldados. Aínda moito despois de que todo se calmase, un tropel inusual de paseantes ennegrecía as rúas de Combray. E diante de cada casa, mesmo daquelas en que non había costume, os criados e incluso os donos, sentados e mirando, festonaban a soleira cun reberete caprichoso e escuro coma o crespón e o bordado das algas e das cunchas que a marea viva deixa na mallante antes de ir devalando.

Bardante deses días, podía eu decote, contrariamente, ler tranquilamente. Pero a interrupción e o comentario traídos unha vez por unha visita de Swann á miña lectura do libro dun autor completamente novo para min, Bergotte, tivo como consecuencia que, por moito tempo, xa non foi dunha parede decorada de flores violetas afusadas, senón de diante do pórtico dunha catedral gótica, de onde xurdiu de agora en diante a imaxe dunha das mulleres con quen eu soñaba.

Oíralle falar de Bergotte por primeira vez a un compañeiro máis vello que min e por quen eu sentía gran admiración, Bloch. Cando lle confesei a miña fascinación por Nuit d’octobre prorrompeu nunha gargallada estrepitosa coma o son dunha trompeta e díxome: "Desconfía da túa dilección bastante baixa polo señor de Musset. É un tipo dos máis malignos que hai e un bruto bastante sinistro. Por outra banda, debo manifestar que tanto el coma o nomeado Racine fixeron cadanseu verso bastante ben rimado, e que teñen no seu haber o que para min constitúe o mérito supremo, non significar nada. Son estes, respectivamente: "La blanche Oloossone e la blanche Camyre" e "La fille de Minos e de Pasiphaé". Están citados, en descargo deses dous malandríns, nun artigo do meu admirado mestre o venerable Leconte, agradable ós Deuses Inmortais. Por certo, velaquí un libro que neste momento non teño tempo de ler, recomendado, creo, por este inmenso bo home. Disque ten ó seu autor, o señor Bergotte, por un individuo dos máis sutís; e aínda que dea mostras, por veces, de mansedumes dificilmente explicables, a súa palabra é para min o oráculo délfico. Le, pois, estas prosas líricas, e se o xigantesco xuntador de ritmos que escribiu Bhagavat e Le Lévrier de Magnus dixo a verdade, por Apolo que gozarás, caro mestre, as ledicias do néctar do Olimpo." Con ton sarcástico solicitoume que lle chamara "caro mestre", como el mesmo me chamaba a min. O certo é que tiñamos gusto por ese xogo, aínda cerca como estabamos desa idade na que se pensa que se crea o que se nomea.

Lamentablemente non puiden, falando con Bloch e pedíndolle explicacións, aplacar a inquietude que me producira ó me dicir que os fermosos versos (a min que non esperaba deles menos que a revelación da verdade) eran tanto máis fermosos cando non significaban nada. Bloch, en efecto, non volveu se invitado á miña casa. Ó primeiro fora ben recibido. Meu avó pretendía que cada vez que intimaba cun dos meus compañeiros máis que cos outros e o levaba á casa, sempre coincidía que era un xudeu, o cal en principio non lle desagradaba -incluso o seu amigo Swann era de orixe xudía- se non fose porque lle parecía que non o escollía de entre os mellores. Así, cando levaba un novo amigo, era raro que non se puxese a cantaruxar: "Ô, Dieu de nos Pères"de La Juive ou "Israël, romps ta chaîne", cantando só a melodía, naturalmente (ti la lam talam, talim), pero eu tiña medo de que o meu amigo a recoñecese e recompuxese a letra.

Xa antes de os ver, só con oír o seu nome que, decote, non tiña nada de particularmente israelita, adiviñaba non só a orixe xudía daqueles meus amigos que efectivamente o eran, senón que ademais adiviñaba o que en ocasións había de inconveniente na súa familia.

"¿E logo como se chama o amigo que ven hoxe?

-Dumont, avó.

-¡Dumont, ouh, non me fío!"

E púñase a cantar:

¡Arqueiros, póndevos en garda

Vixiade sen tregua e sen ruído!

E despois de facernos habilmente algunhas preguntas máis precisas, exclamaba: "¡En garda, en garda!" ou, se forzara o propio paciente xa chegado, ás súas costas, nun interrogatorio disimulado, a confesar as súas orixes, entón, para nos demostrar que non tiña ningunha dúbida, limitábase a mirar para nós cantaruxando imperceptiblemente:

Dese tímido israelita

¿por que guiades ata aquí os pasos?

ou:

Campos paternos, Hebrón, doce val.

ou ben:

Si, son da raza dos elixidos.

Estas manías de meu avó non supuñan ningún sentimento malintencionado a respecto dos meus compañeiros. Pero Bloch caera mal a meus pais por outros motivos. Empezara por alporizar a meu pai cando, véndoo vir mollado, lle dixera amosando interese:

"Pero, señor Bloch, ¿que tempo temos, logo?, ¿choveu? Non o entendo, o barómetro indicaba bo tempo."

E velaí a resposta que recibira:

"Señor, éme absolutamente imposible dicirlle se choveu ou non. Vivo tan decididamente á marxe das continxencias físicas que os meus sentidos nin se molestan en darme noticia delas.

-Pero, meu filliño, o teu amigo é parvo, díxome meu pai cando Bloch marchara. ¡Resulta que non pode nin dicirme qué tempo fai! ¡Como se iso non fose importante! É un imbécil.

Ademais, Bloch caeulle mal a miña avoa porque, despois do xantar, cando dixo que se atopaba un pouco indisposta, el afogara un salaio e secara unhas bágoas.

"Cómo pretendes que o que fixo sexa sincero se non me coñece, ¿ou logo é que está tolo?", díxome.

Finalmente, anoxara a todo o mundo porque, chegando a comer cunha hora e media de atraso e todo enlamado, en vez de se escusar, dixo:

"Nunca me deixo influenciar polas perturbacións atmosféricas nin polas divisións convencionais do tempo. Con gusto rehabilitaría o uso da pipa de opio e do kriss malaio, pero ignoro o deses instrumentos infinitamente máis perniciosos e ademais prosaicamente burgueses, o reloxo e o paraugas."

Malia todo, Bloch aínda podería volver a Combray. Sen embargo, non era o amigo que meus pais desexaban para min; eles acabaran por pensar que as bágoas que derramara pola indisposición de miña avoa non eran finxidas, pero sabían instintivamente ou por experiencia que os impulsos da nosa sensibilidade a penas imperan sobre a sucesión dos nosos actos e a conducta da nosa vida, e que o respecto das obrigas morais, a fidelidade ós amigos, a execución dunha obra, a observancia dun réxime fundaméntanse con máis firmeza en costumes cegos que neses arroutos momentáneos, ardentes e estériles. Preferirían para min, antes que a Bloch, algún compañeiro que me dese só o que está convido acordar ós amigos segundo as regras da moral burguesa; que non me mandasen inopinadamente unha canastra de froita polo simple feito de que ese día os invadise a tenrura ó pensar en min, senón que, non sendo capaces de inclinar a prol meu a balanza dos deberes e das esixencias da amizade por un simple movemento da súa imaxinación e da súa sensibilidade, polo menos que non a virasen máis en prexuízo meu. Aínda dificilmente os nosos erros son quen de desviar do que nos deben eses caracteres, dos que era modelo miña tía avoa, quen, estando a mal desde había anos cunha sobriña coa que non se falaba, non por iso modificou o testamento polo que lle deixaba toda a súa fortuna, porque era a súa parente máis achegada e porque "tiña que ser así".

O certo é que eu apreciaba a Bloch, meus pais queríanme compracer, os problemas insolubles que eu formulaba acerca da beleza desprovista de significación da filla de Minos e de Pasifae cansábanme máis e creábanme máis indisposición que o feito de ter novas conversas con el, aínda que miña nai considerase que eran perniciosas para min. E aínda sería recibido en Combray se, despois daquela cea, cando acababa de me facer saber -información que máis tarde ía influír moito na miña vida, facéndoa primeiro máis feliz e despois máis desgraciada- que as mulleres non pensaban máis que no amor, e que non existe a primeira que puidese opoñer resistencia, non me asegurase que oíra dicir con tintes de absoluta certeza que miña tía avoa tivera unha mocidade axitada e fora publicamente mantida. Non puiden conterme de dicirlle estas palabras a meus pais, de tal xeito que o empuxeron fóra o día que volveu á casa e cando o abordei na rúa estivo extremadamente frío comigo.

Sen embargo, no referente a Bergotte dixera a verdade.

Ó primeiro, igual que nos sucede cunha melodía que nos ha de tolear, pero que polo momento non distinguimos ben, aquilo que tanto ía admirar no seu estilo aínda non se me manifestara. Non podía deixar de ler a novela súa que tiña entre mans, pero pensaba que estaba só interesado polo argumento, como sucede nos primeiros momentos dun amor, cando imos sempre encontrarnos cunha muller nalgunha reunión ou diversión e coidamos que son os atractivos destas os que nos atraen. Máis tarde fun observando as expresións raras, case que arcaicas que el gustaba de usar en certos momentos nos que unha vaga oculta de harmonía, un preludio interior, elevaba o seu estilo; e tamén neses momentos era cando se puña a falar da "inútil ilusión da vida", do "inesgotable torrente de belas aparencias" e do "estéril e delicioso tormento de comprender e de amar", das "conmovedoras efixies que ennobrecen para sempre a venerable e encantadora fachada das catedrais", cando expresaba toda unha filosofía nova para min a través de marabillosas imaxes que parecían espertar o canto de arpa que daquela se elevaba e ó que lle servían de sublime acompañamento. Un daqueles fragmentos de Bergotte, o terceiro ou cuarto que eu destacaría dos demais, deume unha alegría incomparable a aquela que experimentara co primeiro, unha alegría que sentín nunha rexión máis profunda do meu ser, máis uniforme e vasta, aparentemente sen obstáculos nin divisións. É que, recoñecendo entón ese mesmo gusto polas expresións raras, esa mesma efusión musical, esa mesma filosofía idealista que xa fora as outras veces, sen me eu decatar, a causa do meu pracer, xa non volvín a ter máis a impresión de estar perante un fragmento particular dun determinado libro de Bergotte que trazase na superficie do meu pensamento unha figura puramente linear, senón máis ben perante un "fragmento ideal" de Bergotte, común a todos os seus libros e ó cal todos os fragmentos análogos que se confundían con el lle conferirían unha especie de espesor, de volume que parecía ensanchar o meu espírito.

Desde logo non era eu o único admirador de Bergotte; era tamén o escritor preferido dunha amiga moi culta de miña nai; en fin, por culpa de estar a ler o seu último libro, o doutor Du Boulbon facía esperar os seus enfermos; e foi precisamente da súa consulta e dun parque veciño de Combray de onde voaron as primeiras sementes desa predilección por Bergotte, especie tan rara daquela, hoxe universalmente espallada, da que podemos atopar en calquera sitio de Europa e de América, no máis pequeno lugar, a flor ideal e común. O que gustaba á amiga de miña nai e, parece ser, ó doutor Du Boulbon, dos libros de Bergotte era, coma no meu caso, aquel mesmo fluxo melódico, aquelas expresións antigas, algunhas outras sinxelas e moi coñecidas pero que polo lugar en que as salientaba revelaban un particular gusto del; en fin, nos fragmentos tristes, unha certa brusquidade, un acento case rouco. Sen dúbida tamén el mesmo sentía que era aí onde residía o seu maior encanto. Porque, nos libros que seguiron, cando daba cunha gran verdade ou co nome dunha célebre catedral, interrompía o relato e nunha invocación, nun apóstrofe ou nunha longa oración daba libre curso a aqueles efluvios que nas súas primeiras obras permanecían no interior da súa prosa, revelados entón unicamente polas ondulacións da superficie, máis suaves se cadra, máis harmoniosos cando estaban así velados ata o punto de non poder indicar de modo preciso ónde nacía e ónde expiraba o seu murmurio. Aqueles anacos nos que se compracía eran os nosos preferidos. Eu sabíaos de memoria, e decepcionábame cando retomaba o fío do relato. Cada vez que falaba dunha cousa que ata entón me agachara a súa beleza, de bosques de piñeiros, do pedrazo, de Notre-Dame de París, de Athalie ou de Phèdre, nunha imaxe facía estalar diante de min aquela beleza. Por iso, sentindo cántas partes do universo a miña feble percepción non daría distinguido se el non as trouxese ata min, quixera posuír unha opinión súa, unha metáfora sobre todas as cousas, maiormente aquelas que eu tería ocasión de ver, e entre elas, particularmente sobre antigos monumentos franceses e certas paisaxes marítimas que citaba con insistencia nos seus libros, dando a entender así que as consideraba ricas en significación e en beleza. Pero ende mal, ignoraba eu a súa opinión sobre case todo. Non dubidaba de que fose totalmente distinta das miñas, pois descendía dun mundo descoñecido para min e ó que pretendía elevarme; persuadido de que as miñas ideas parecerían pura necidade a este espírito perfecto, fixen de tal xeito táboa rasa de todas que, cando por casualidade atopaba nalgún dos seus libros un pensamento que xa eu tivera, o meu corazón enchíase coma se un Deus na súa bondade mo devolvese e o declarase lexítimo e belo. Sucedía algunha vez que unha das súas páxinas dicía as mesmas cousas que polas noites escribía eu adoito a miña avoa e a miña nai cando non daba durmido, de tal xeito que aquela páxina de Bergotte semellaba unha escolma de epígrafes destinados a colocárense ó empezo das miñas cartas. Incluso máis tarde, cando empecei a escribir un libro, algunhas das frases que non reunían a suficiente calidade para decidirme a continualo eran idénticas ás que atopaba en Bergotte. Pero só entón, cando as lía na súa obra, podía gozalas; mentres que se era eu quen as compuña, preocupado como estaba porque reflectisen exactamente o meu pensamento, temendo "non ser fiel" a el, non me daba tempo a preguntarme se o que escribía resultaría agradable. En realidade, só esa clase de frases e de ideas me gustaban. Os meus esforzos inquietos e aborrecidos viñan ser un sinal de amor, amor non pracenteiro pero profundo. Por iso, cando de socate daba con frases coma esas na obra doutro escritor, é dicir, sen ter xa escrúpulos nin severidade, sen ter por qué me atormentar, deixábame levar gustoso polo pracer que sentía por elas, tal que un cociñeiro que, por unha vez que non ten que cociñar, pode permitirse ser larpeiro. Un día que atopei nun libro de Bergotte, referida a unha vella criada, unha broma que a linguaxe magnífica e solemne do escritor aínda facía máis retranqueira, pero que era a mesma que eu eu lle facía sempre a miña avoa falando de Françoise, ou cando vin que a el non lle parecía indigno de figurar nun deses espellos da verdade que eran as súas obras unha observación análoga a aquela que eu tivera ocasión de facer referida ó noso amigo o señor Legrandin (observacións sobre Françoise e o señor Legrandin que eran, por certo, das que eu sacrificaría deliberadamente a Bergotte, convencido de que non as consideraría interesantes) tiven de súpeto a impresión de que a miña humilde vida e os reinos da verdade non estaban tan separados como eu pensara, de que mesmo coincidían nalgúns puntos, e chorei de confianza e de alegría enriba das páxinas do escritor coma nos brazos dun pai que volvemos atopar.

A partir dos seus libros, imaxinaba eu a Bergotte coma un ancián feble e desenganado que perdera os fillos e nunca máis se consolara diso. Por iso eu lía, cantaba interiormente a súa prosa, máis dolce, máis lento quizá do que fora escrita, e a frase máis simple viña cara a min cunha delicada entoación. Ante todo gustábame a súa filosofía, á que me entreguei por sempre. E sentía impaciencia por chegar á idade en que entraría no colexio á clase de Filosofía. Pero o único que quería era que alí só se tivese en consideración o pensamento de Bergotte, e se me dixesen que os metafísicos ós que me sentiría ligado entón non terían nada que ver con el, experimentaría o desacougo dun namorado que quere amar por sempre e lle falan doutras amantes que vai ter.

Un domingo, mentres lía no xardín, interrompeume Swann, que viña visitar meus pais.

"¿Que está vostede a ler? ¿Podo ver? ¡Vaites, Bergotte! ¿Quen lle falou das súas obras?" Díxenlle que Bloch.

"¡Ah!, xa, aquele rapaz que vin aquí unha vez, tan parecido ó retrato de Mahomet II de Bellini. É impresionante, ten as cellas circunflexas coma el, o mesmo nariz curvo, os mesmos pómulos saíntes. Con perilla, sería a mesma persoa. En calquera caso, ten gusto, pois Bergotte é un xenio encantador". E vendo a miña admiración por Bergotte, Swann, que nunca falaba da xente que coñecía, fixo unha amable excepción e díxome:

"Coñézoo moito; pódolle pedir, se vostede quere, que lle dedique o libro". Eu non me atrevía a aceptar, pero pregunteille cousas sobre Bergotte a Swann. "¿Sabe vostede cal é o seu actor preferido?"

"O actor non, pero ningún artista home iguala na súa admiración á Berma, que el pon por riba de todo. ¿Oíuna vostede?

-Non, señor, meus pais non me deixan ir ó teatro.

-Vaia, é unha pena. Debería pedirllo. A Berma en Phèdre, en Le Cid, non é máis que unha actriz, se vostede quere, pero, mire, eu non creo moito na "xerarquía" das artes (e observei, como xa me sorprendera nas súas conversacións coas irmás de miña avoa, que cando falaba de cousas serias, cando empregaba unha expresión que parecía implicar unha opinión sobre un asunto importante, tiña coidado de a illar nunha entoación especial, maquinal e irónica, como poñéndoa entre aspas, dando impresión de non querer asumir a responsabilidade delas e dicía: "a xerarquía, sabe vostede, como din os ridículos". Pero entón, se era ridículo, ¿por que o dicía?). Ó pouco, engadiu: "Iso daralle a vostede unha visión tan nobre coma calquera obra mestra, non sei..., coma -dando en rir- as Raíñas de Chartres". Ata aquel momento, ese horror a expresar seriamente a súa opinión parecérame un toque elegante e parisino, oposto ó dogmatismo provinciano das irmás de miña avoa; e sospeitaba tamén que era unha das formas de enxeño do clan de Swann, onde, por reacción ó lirismo das xeracións anteriores, se lles daba vida en exceso ó pequenos detalles precisos, reputados de vulgares antano e eran proscritas as "frases". Pero agora atopaba chocante esta actitude de Swann a respecto das cousas. Semellaba non se atrever a ter unha opinión e só parecía estar tranquilo cando daba meticulosamente un dato preciso. E non se decataba de que era profesar unha opinión postular que a exactitude deses detalles tiña importancia. Volvín a pensar naquela cea, cando estaba tan triste porque mamá non ía subir ó meu cuarto e cando el dixera que os bailes no salón da princesa de Léon non tiñan importancia ningunha. E sen embargo era a eses praceres ós que entregaba a súa vida. Todo aquilo parecíame contradictorio. ¿Para que outra clase de vida reservaba o que pensaba en serio das cousas, formular xuízos sen ter que poñelos entre aspas, deixar de se entregar con puntillosa cortesía a ocupacións que asemade tachaba de ridículas? Notei tamén no modo en que me falaba Swann de Bergotte algo que en cambio non lle era particular, senón que pola contra era común daquela a todos os admiradores do escritor, á amiga de miña nai, o doutor Du Boulbon. O mesmo que Swann, dicían de Bergotte: "É un xenio encantador, e tan particular; di as cousas dun xeito un tanto rebuscado, pero sempre agradable. Non é preciso ver a súa sinatura, axiña se recoñece que é del". Pero ninguén chegaría a dicir: "É un gran escritor, ten un gran talento." Nin sequera dicían que tiña talento; e non o dicían porque non o sabían. Tardamos en recoñecer na particular fisionomía dun novo escritor o modelo que leva o nome de "gran talento" no noso museo das ideas xerais. Precisamente porque esta fisionomía é algo novo non lle atopamos parecido ningún co que se dá en chamar talento. Preferimos chamarlle orixinalidade, encanto, delicadeza, forza; e un bo día decatámonos de que iso é xustamente o talento.

Pregunteille a Swann se nalgunha das súas obras Bergotte falaba da Berma.

"Coido que no seu folletiño sobre Racine fala dela, pero debe estar esgotado. Sen embargo paréceme que houbo unha reimpresión. Voume informar. Polo demais, pódolle pedir a Bergotte todo o que vostede queira, pois cea connosco todas as semanas. É un gran amigo da miña filla. Xuntos visitan as cidades antigas, as catedrais, os castelos".

Como eu non tiña noción acerca da xerarquía social, había tempo que o impedimento de meu pai de visitarmos a señora e a señorita Swann tivera por efecto, ó me facer imaxinar que entre elas e nós había insalvables distancias, atribuírlles prestixio ós meus ollos. Lamentaba que miña nai non tinguise o pelo e non pintase os labios, como facía, segundo lle oín á nosa veciña a señora Sazerat, a señora Swann para gustar non ó seu home, senón ó señor de Charlus, e eu pensaba que debiamos ser para ela obxecto de desprezo, o que me entristecía sobre todo por causa da señorita Swann, que disque era unha rapaza bonita e en quen eu pensaba decote prestándolle de cada vez un mesmo rostro arbitrario e encantador. Pero cando ese mesmo día souben que a señorita Swann era un ser dunha condición tan rara, inmersa como no seu elemento natural entre tantos privilexios que, cando lles preguntaba ós pais se había alguén a cear, respondíanlle con aquelas sílabas cheas de luz, co nome do convidado de ouro que para ela non era máis que un vello amigo da familia: Bergotte; que a charla íntima á mesa, o que para min correspondía á conversa de miña tía avoa, era para ela as palabras de Bergotte referidas a aqueles temas que non puidera abordar nos seus libros e sobre os que a min me gustaría escoitar os seus oráculos e que, finalmente, cando a señorita Swann ía visitar cidades, era el quen paseaba a carón dela, glorioso e de incógnito coma os Deuses que baixaban mesturarse ó medio dos mortais, entón decateime, asemade do que valía un ser coma ela, do groseiro e ignorante que eu debía parecerlle e experimentei tan vivamente a satisfacción e a imposibilidade de ser amigo seu, que me sentín pleno de desexo e desesperación á vez. Agora, cada vez que pensaba nela, adoito a vía diante do pórtico dunha catedral, explicándome o significado das estatuas e, cun sorriso que falaba ben de min, presentábame como seu amigo a Bergotte. E o engado de todas as ideas que facían nacer en min as catedrais, o engado dos outeiros da Illa de Francia e das chairas da Normandía devolvía os reflexos sobre a imaxe que eu me formaba da señorita Swann: iso era tanto como dicir que estaba totalmente disposto a amala. O feito de crer que un ser participa dunha vida descoñecida na que o seu amor nos deixaría penetrar é, de todo o que o amor esixe para nacer, aquilo que máis aprecia e que lle fai desprezar todo o demais. Mesmo as mulleres que pretenden non xulgar un home máis que polo seu físico, ven nese físico a emanación dunha vida especial. Por iso gustan dos militares e dos bombeiros; o uniforme fainas menos esixentes con respecto ó rostro; pensan que baixo a coiraza bican un corazón diferente, aventureiro e tenro, de tal xeito que un soberano mozo, un príncipe herdeiro, se quere facer as máis afagadoras conquistas nos países estranxeiros que visita non precisa do perfil regular que sen dúbida lle sería indispensable a un axente de cambio.

Mentres lía no xardín, o cal miña tía avoa non entendería que fixese a non ser en domingo, día en que estaba prohibido ocuparse de cousas serias e ela non cosía (un día de semana diríame: "¿como é que te distraes a ler, se aínda non é domingo?", dándolle á palabra distracción o sentido de cousa de rapaces e perda de tempo), miña tía Léonie parolaba con Françoise mentres esperaba pola hora de Eulalie. Dicíalle que acababa de ver pasar a señora Goupil "sen paraugas, co vestido de seda que fixo en Châteaudun. Como teña que ir a un sitio lonxe antes de vésperas, vaise empapar".

"Pode ser, pode ser" (que quería dicir pode ser que non), dicía Françoise para non desbotar definitivamente a posibilidade dunha alternativa máis favorable.

"Vaia, dicía miña tía golpeando a testa, iso lémbrame que non dei sabido se chegara á igrexa despois da elevación. Tereillo que preguntar a Eulalie... Françoise, mire para esa nube negra que hai por detrás do campanario e ese sol cativeiro nas lousas, creo que hoxe non pasa sen chover. Non podía seguir así o tempo, ía moita calor. E canto antes chova mellor, porque mentres a treboada non descargue, a miña auga de Vichy non me dará baixado", engadía miña tía, para quen o desexo de apurar o descenso da auga de Vichy podía infinitamente máis que o medo de ver como a señora Goupil estragaba o vestido.

"Pode ser, pode ser.

-E é que cando chove, na praza non hai onde se abeirar. ¿Pero, como, xa son as tres? exclamaba de súpeto miña tía tornando alba, ¡iso quere dicir que as vésperas xa empezaron, e eu esquecín a miña pepsina! Agora comprendo porque a auga de Vichy me quedaba no estómago".

E precipitándose sobre un libro de misa encadernado en veludo violeta e engastado con ouro, do cal, coa présa, deixaba caer estampas desas bordeadas cunha orla de papel amarelado, que serven para marcar as páxinas das festividades, miña tía, ó mesmo tempo que enviaba as gotas, comezaba a ler con toda rapidez os textos sagrados, dos que a comprensión lle resultaba lixeiramente escurecida pola incerteza de saber se, tomada tanto tempo despois da auga de Vichy, sería capaz a pepsina de a alcanzar e a facer baixar. "¡As tres, é incrible como pasa o tempo!"

Un golpiño no cristal, como se algo golpease nel, seguido dunha espaciosa caída lixeira coma de grans de area deixados caer dunha ventá de arriba, despois a caída espallándose, compasándose, adoptando un ritmo, facéndose fluída, sonora, musical, innumerable, universal: era a chuvia.

"Ben, Françoise, ¿que dicía eu? ¡A que está a caer! Pero pareceume oír o cascabel da porta do xardín; vaia ver quén pode andar por fóra con este tempo".

Françoise volvía:

"É a señora Amédée (miña avoa) que dixo que ía dar unha volta. ¡Co que chove!

-Non me sorprende en absoluto, dicía miña tía alzando os ollos ó ceo. Sempre dixen que a súa mente non é coma a do resto da xente. Prefiro que sexa ela e non eu a que estea fóra neste momento.

-A señora Amédée sempre fai ó contrario dos demais", dicía Françoise con cariño, deixando para dicir no momento en que estivese soa cos outros criados que pensaba que miña avoa estaba algo "trastornada".

"¡Xa acabou a bendición! Eulalie xa non vai vir, suspiraba miña tía; debeu terlle medo ó tempo.

-Pero aínda non son as cinco, señora Octave, son as catro e media.

-¿As catro e media? E tiven que levantar as cortinas para que entrase un mísero raio de sol. ¡Ás catro e media, oito días antes das Rogacións! ¡Ai, miña pobre Françoise, que enfadado ten que estar Deus connosco! Tamén a xente de hoxe fai moito. Como dicía o meu pobre Octave, temos a Deus moi esquecido e el víngase".

Un encarnado vivo iluminaba as meixelas de miña tía, era Eulalie. Por desgracia, non acababa de se presentar cando Françoise entraba e traía un sorriso que tiña por obxecto estar en consonancia coa alegría que estaba segura de que as súas palabras ían causarlle a miña tía, articulándoas para mostrar que, a pesar de usar o estilo indirecto, viña dicir, como boa serventa, as mesmas palabras que utilizara o visitante:

"O señor cura estaría encantado, feliz, se a señora Octave non tivese que descansar e o recibise. O señor cura non quere molestar. Está abaixo, mandeino pasar á sala".

En realidade, as visitas do cura non lle causaban a miña tía un pracer tan grande como supuña Françoise e o aire de xúbilo co que coidaba deber engalanar o seu rostro cada vez que o anunciaba non respondía enteiramente ó sentimento da enferma. O cura (excelente persoa, coa que sinto non ter conversado máis, porque se ben non entendía nada de arte, si sabía moito de etimoloxías), afeito a ofrecer ós visitantes ilustres datos sobre a igrexa (mesmo tiña a intención de escribir un libro sobre a parroquia de Combray), cansábaa con infinitas explicacións, que sempre eran as mesmas. Pero cando a visita do cura coincidía coa de Eulalie, era francamente incómoda para miña tía. Preferiría aproveitar a presencia de Eulalie e non atender a todos a un tempo. Mais non ousaba deixar de recibir o cura e contentábase con lle facer a Eulalie sinal para que non marchase canda el, que quería estar un pouco a soas con ela cando o señor cura saíse.

"Señor cura, ¿é certo que hai un artista cun cabalete instalado na igrexa para copiar unha vidreira? Podo afirmar que nos anos que teño nunca oín nada parecido. ¿Que busca a xente de hoxe? ¡E por riba, o peor que hai na igrexa!

-Eu non diría que é o peor, pois aínda que hai partes en Saint-Hilaire que merecen ser visitadas, outras en cambio si que están ben vellas na miña pobre basílica, a única en toda a diocese que non foi restaurada. ¡Por Deus!, o pórtico está sucio e vello, pero é dun carácter maxestoso; o mesmo que os tapices de Esther, polos que eu persoalmente non daría un patacón, pero que en cambio están considerados polos especialistas inmediatamente despois das de Sens. Recoñezo, por outra banda, que a carón de certos detalles un tanto realistas, ofrecen outros que testemuñan un auténtico espírito de observación. ¡Pero das vidreiras, que non me digan nada! ¿Acaso ten sentido deixar unhas ventás que non dan claridade e mesmo enganan a vista con eses reflexos de cor indefinible nunha igrexa onde non hai dúas baldosas ó mesmo nivel e que non queren cambiar co pretexto de que son campas dos abades de Combray e dos señores de Guermantes, os antigos condes de Brabante? Os devanceiros directos do duque de Guermantes actual e tamén da duquesa, pois ela é unha Guermantes que casou co curmán". (Miña avoa, que a forza de se desinteresar polas persoas acabou por confundir todos os nomes, cada vez que alguén pronunciaba o da duquesa de Guermantes pretendía que debía ser unha parente da señora de Villeparisis. Todo o mundo escachaba a rir mentres ela intentaba defenderse alegando unha certa invitación de voda: "Creo recordar que había algún Guermantes nela". E por unha vez púñame eu do lado dos outros e contra ela, pois non podía admitir que houbese algún vínculo entre a súa compañeira de pensión e a descendente de Xenoveva de Brabante.) "Mire para Roussainville, que hoxe non é máis que unha parroquia de caseiros, pero en tempos foi unha localidade moi desenvolvida gracias ó comercio de sombreiros de feltro e de reloxos de parede. (Non estou seguro da etimoloxía de Roussainville. De boa gana crería que o primitivo nome era Rouville, Radulfi villa, como Châteauroux, Castrum Radulfi, pero diso falarei noutra ocasión.) Pois ben, a igrexa ten unhas vidreiras magníficas, case todas modernas e a impoñente Entrada de Luís Filipe en Combray, que mellor estaría no seu sitio en Combray e que é equiparable, disque, á famosa vidreira de Chartres. Onte mesmo vin o irmán do doutor Percepied, que é afeccionado, e para quen se trata dunha obra fermosísima. Pero, como lle dicía eu a ese artista, que polo demais parece educado, amais dun auténtico virtuoso do pincel, ¿que ve vostede de extraordinario nesa vidreira, aínda un pouco máis sombría que as outras?

-Estou segura de que se llo pide a Monseñor", dixo sen azos miña tía, que empezaba a pensar que se ía fatigar, "non se negaría a pór unha vidreira nova.

-Conte con iso, señora Octave, respondeu o cura. Pero xustamente é Monseñor o que lle puxo o cascabel ó gato no asunto desa infortunada vidreira, ó probar que representa a Xilberte o Malo, señor de Guermantes, descendente directo de Xenoveva de Brabante, unha dama de Guermantes, recibindo a absolución de san Hilario.

-¿San Hilario, onde está que non o vexo?

-¡Pois está!, alí no recanto da vidreira, ¿non se fixou vostede nunha dama cun vestido amarelo? Pois, ben, é san Hilario, que tamén se chama en certas provincias, como vostede sabe, san Illiers, san Hélier, e mesmo, no Jura, san Ylie. Estas diversas corrupcións de sanctus Hilarius non son, por outra banda, das máis curiosas que se deron nos nomes dos benaventurados. Así, a súa patroa, querida Eulalie, sancta Eulalia, ¿sabe vostede que veu dar en Borgoña? Saint Éloi, sen máis: converteuse nun santo. ¿Que lle parece, Eulalie, que despois da súa morte fagan de vostede un home?

-¡O señor cura sempre ten a punto as súas chanzas!

-O irmán de Xilberte, Carlos o Tatexo, príncipe piadoso pero que, por quedar cedo sen pai, Pipino o Insensato, morto por causa da súa doenza mental, exercía o poder supremo con toda a presunción dunha xuventude carente de disciplina, cando nunha cidade alguén non lle caía ben, masacraba ata o derradeiro habitante. Xilberte, querendo vingarse de Carlos, mandou queimar a igrexa de Combray, a primitiva, que Teodoberto, abandonando coa súa corte a casa de campo que tiña preto de aquí, en Thiberzy (Theodeberciacus), para ir combater os burgundios, prometera levantar sobre a tumba de san Hilario se o Benaventurado lle procuraba a victoria. Non queda máis que a cripta á que Théodore vos debeu levar, o resto queimouno Xilberte. Logo acabou co infortunado Carlos coa axuda de Guillerme o Conquistador (o cura pronunciaba Guilerme), motivo polo que moitos ingleses veñen de visita. Pero o que parece é que non soubo conquistar a simpatía dos habitantes de Combray, porque estes abalanzáronse sobre del á saída da misa e cortáronlle a cabeza. Polo demais, Théodore presta un libro onde se dan as explicacións de todo.

"Pero o que resulta incontestablemente máis curioso na nosa igrexa é a perspectiva grandiosa que hai desde o campanario. Certamente, a vostede, que non é moi forte, non lle aconsellaría subir os noventa e sete chanzos, xusto a metade da célebre catedral de Milán. Dan cansado a unha persoa con boa saúde, tanto máis canto que hai que subir abaixado se non se quere tropezar coa cabeza e vanse apañando todas as teas de araña da escaleira. En todo caso, tería que ir ben arroupada, engadía (sen decatarse da indignación que lle causaba a miña tía a idea de ela ser capaz de subir ó campanario), porque alá arriba hai correntes de aire. Algunhas persoas din que alí sentiron o frío da morte. Non importa, os domingos sempre hai grupos que veñen incluso de lonxe para admirar a beleza do panorama e marchan marabillados. E mire, o vindeiro domingo, se o tempo segue bo, atoparía xente porque son as Rogacións. Cómpre dicir polo demais que desde alí gózase dunha vista máxica, cunhas perspectivas sobre a chaira que teñen un carácter moi particular. Cando o tempo está claro, pódese divisar ata Verneuil. E pódense abranguer á vez cousas que só se dan visto habitualmente por separado, coma o curso do Vivonne e os foxos de Saint-Assise-lès-Combray, afastados do río por unha cortina de grandes árbores, ou incluso as diferentes canles de Jouy-le-Vicomte (Gaudiacus vice comitis, como vostede sabe). Cada vez que fun a Jouy-le-Vicomte observei un anaco da canle e despois, ó pasar a outra rúa, vía outro anaco, pero xa non daba visto o anterior. A pesar dos meus esforzos de xuntar os anacos co pensamento, non conseguía ningún efecto. Sen embargo, desde o campanario de Saint-Hilaire é distinto, vense como formando unha rede onde está metida a localidade. Pero non se distinguía a auga, dando a impresión de grandes fendas que cortan xeometricamente o lugar en cuarteiróns, coma un bolo de leite cortado xa en anacos pero que se mantén unido. Para ben ser, faría falla estar ó mesmo tempo no campanario de Saint-Hilaire e en Jouy-le-Vicomte."

De tal maneira fatigara o cura a miña tía que, nada máis despedirse, tiña que mandar marchar Eulalie.

"Tome, miña pobre Eulalie", dicía con voz feble, quitando unha moeda dunha bolsiña que gardaba ó alcance da man, "para que non me esqueza nas súas oracións.

-¡Ai!, señora Octave, non sei se debo collelo, xa sabe que eu non veño por iso", dicía Eulalie coa mesma vacilación e o mesmo embarazo da primeira vez, e cun aceno de desgusto que divertía a miña tía sen a desagradar porque, se un día Eulalie, collendo a moeda, se amosaba menos contrariada que de costume, miña tía dicía:

"Non sei que lle pasa a Eulalie; deille coma sempre e non parecía contenta.

-Pois eu creo que non ten de que se queixar", lamentábase Françoise, que tiña tendencia a considerar pouca cousa o que lle daba miña tía para ela e os seus fillos, e tesouros tolamente desbaldidos nunha ingrata os patacos que cada domingo lle puña nas mans de Eulalie, aínda que con tanta discreción que Françoise nunca chegaba a velos. Non é que Françoise quixese para ela eses cartos. Gozaba abondo co que miña tía posuía, sabedora de que as riquezas da ama ó mesmo tempo enxalzan e embelecen ós ollos do mundo a súa serventa, e que ela era insigne e glorificada en Combray, Jouy-le-Vicomte e outros lugares debido ás numerosas herdades de miña tía, as visitas frecuentes e prolongadas do cura e o número importante de botellas de auga de Vichy consumidas. Só era avara para miña tía; e se chegase a administrarlle a fortuna, o que sería o seu soño, preservaríalla das manobras alleas cunha ferocidade maternal. Sen embargo, non lle parecería mal que miña tía, de quen coñecía a incurable xenerosidade, se entregase ás dádivas, se estas fosen para os ricos. Se cadra pensaba que estes, ó non necesitaren os regalos de miña tía, non tiñan porque querela por ese motivo. Por outra banda, dados a persoas de gran posición económica, como a señora Sazerat, o señor Swann, o señor Legrandin, a señora Goupil, persoas "do mesmo rango" que miña tía e que eran "tal para cal", parecíalle a ela que eses regalos formaban parte dos costumes desta vida estraña e brillante dos ricos van de caza, dan bailes, visítanse uns ós outros e que ela admiraba risoña. Pero xa non era o mesmo se os beneficiarios da xenerosidade eran deses que Françoise chamaba "xente coma min, xente que non é máis que min", que eran os que Françoise desprezaba máis, a non ser que lle chamasen "señora Françoise" e se considerasen "menos que ela". E cando viu que, a pesar dos seus consellos, miña tía facía o que lle petaba e tiraba cos cartos -polo menos era o que cría Françoise- a criaturas indignas, empezou a considerar ben poucos os dons que miña tía lle facía, en comparación coas sumas imaxinarias prodigadas e Eulalie. Non había en toda a redonda de Combray unha herdade tan importante que Françoise non supuxese que Eulalie podía facilmente adquirir, con todo o que lle reportaban aquelas visitas a miña tía. É certo que Eulalie facía idénticos cálculos da fortuna inmensa e agochada de Françoise. Habitualmente, unha vez que Eulalie marchara, Françoise profetizaba sen benevolencia acerca das súas contas. Odiábaa, pero temíaa e sentíase obrigada, cando estaba presente, a "pórlle boa cara". Desquitábase des que marchaba, sen nomeala xamais a dicir verdade, pero proferindo oráculos sibilinos ou sentencias de carácter xeral coma as do Eclesiastés, pero que contiñan unha aplicación que non se lle escapaba a miña tía. Despois de mirar desde tras da cortina se Eulalie fechara a porta: "As persoas aduladoras saben como caer ben e recoller os patacos; pero paciencia, que lles ha chegar o día en que Deus os castigará", dicía, coa mesma mirada oblicua e a insinuación de Joas pensando só en Athalie cando aquel di:

Le bonheur des méchants comme un torrent s’écoule^*.

Pero cando o cura viñera tamén, esgotando as forzas de miña tía coa súa interminable visita, Françoise saía do cuarto detrás de Eulalie e dicía:

"Señora Octave, déixoa descansar, parece moi cansada".

E miña tía nin respondía, exhalando un suspiro que parecía o derradeiro, cos ollos pechados, como morta. Pero así que Françoise chegaba a baixo, catro violentos golpes retumbaban na casa e miña tía, erguida na cama, dicía:

"¿Marchou xa Eulalie? Pódeme crer se lle digo que esquecín de preguntarlle se a señora Goupil chegara á misa antes da elevación. ¡Vaia ver se a colle!"

Pero Françoise volvía sen poder atrapar Eulalie.

"¡Que amoladura!, dicía miña tía abaneando a cabeza. ¡O único importante que lle quería preguntar!"

Así pasaba a vida para miña tía Léonie, sempre igual, na grata uniformidade do que ela chamaba, con afectado desdén e profunda tenrura, a súa "rutina". Resgardada por todo o mundo, non só na casa, onde cada un se fora resignando pouco a pouco a respectala, unha vez comprobada a inutilidade de lle aconsellar unha mellor hixiene, senón incluso no lugar, pois, a tres rúas da nosa casa, o embalador, antes de cravar as súas caixas, preguntáballe a Françoise se miña tía non "estaba descansando", -aquela rutina foi, sen embargo, perturbada unha vez aquel ano. Como un froito gardado que chega á madurez sen dármonos conta e se desprende espontaneamente, unha noite deu a luz a rapaza da cociña. Pero as dores foran insoportables e como non había parteira en Combray, tivo que ir Françoise antes de amencer buscar unha a Thiberzy. Miña tía, por culpa dos berros da rapaza non deu descansado e atopou menos a Françoise, que chegou moi tarde a pesar da pouca distancia. Por iso, díxome miña nai á mañá: "sube a ver se túa tía necesita algo". Entrei no primeiro cuarto e vin, pola porta aberta, a tía durmindo deitada sobre o costado; oína roncar lixeiramente. Dispúñame a marchar suavemente, pero sen dúbida o ruído que fixera interrompera o seu sono e "cambiáralle a velocidade", como se di dos automóbiles, porque a música do ronquido parou durante un segundo e continuou cun ton máis baixo, despois miña tía espertou e volveu a medias o rostro, que puiden ver como expresaba unha especie de terror: evidentemente acababa de ter un soño horrible; do xeito en que estaba colocada non me podía ver, e quedei alí sen saber se debía entrar ou retirarme; pero xa parecía volver á idea de realidade e recoñecera a mentira das visións que a asustaran e un sorriso de alegría, de piadoso recoñecemento a Deus que nos fai a vida menos cruel que os soños, alumeou feblemente a súa faciana, e con ese hábito que tiña de falar para si a media voz cando coidaba estar soa, murmurou: "¡Deus sexa loado! A nosa única preocupación é a rapaza da cociña parindo. Pois resulta que estaba a soñar que o meu pobre Octave resucitara e que me quería facer dar un paseo todos os días." Estirou a man cara ó rosario que tiña na mesiña, pero o sono que lle volvía non a deixou acadalo. Volveu quedar durmida, tranquila, e eu saín do cuarto con pés de manteiga sen que nin ela nin ninguén soubera nunca o que alí oín.

Cando digo que bardante de acontecementos moi raros, coma aquel parto, a rutina de miña tía non sufría nunca ningunha alteración, non me estou a referir a aquelas que, por repetirse sempre a intervalos regulares, non introducían no seo da uniformidade máis que unha especie de uniformidade secundaria. É o caso que, ós sábados, como Françoise ía pola tarde ó mercado de Roussainville-le-Pin, adiantabamos unha hora o xantar. E miña tía afixérase tanto a esta infracción semanal ós seus costumes que acabou téndolle a este hábito tanto apego coma ós outros. E estaba tan "arrutinada", como dicía Françoise, que se un sábado tivese que esperar para xantar á hora habitual, sentiríase tan molesta como se, outro día calquera, se vise obrigada a adiantar o xantar á hora do sábado. Este adianto do xantar, ademais, atribuíalle ó sábado, para nós, un carácter particular, indulxente, e bastante simpático. No momento en que habitualmente falta aínda unha hora para a folganza da comida sabiamos que, dentro duns segundos, ían aparecer unhas endivias de cedo, uns ovos de favor, un bisté inmerecido. A volta dese sábado asimétrico era un deses pequenos acontecementos internos, locais, case cívicos que, nas cidades tranquilas e nas sociedades pechadas, crean unha especie de vínculo nacional e convértense no tema favorito da conversa, das bromas, dos contos esaxerados a pracer; podería chegar a ser o núcleo propicio para un ciclo lendario se algún de nós tivese dotes para a épica. Desde pola mañá, antes de estar vestidos, sen motivo, polo pracer de experimentar a forza da solidariedade, diciámonos uns ós outros de bo humor, con cordialidade e patriotismo: "Non hai tempo que perder, que hoxe é sábado", mentres que miña tía, entrevistándose con Françoise e considerando que a xornada ía ser máis longa do normal, dicía: "Prepárelles unha boa posta de vitela, que é sábado". Se ás dez e media un distraído miraba o reloxo e dicía: "¡Vaia, aínda falta hora e media para xantar", os outros dicíanlle gozosos: "Pero vamos ver, ¿en que está vostede a pensar, non ve que é sábado?", co cal riamos durante un cuarto de hora e prometiamos subir a lle contar este esquecemento a miña tía para divertila. O mesmo cariz do ceo parecía outro. Despois do xantar, o sol, consciente de que era sábado, botaba unha hora máis alá no alto, e cando alguén, pensando que se facía tarde para o paseo, dicía: "¿Como?, ¿non son máis que as dúas?" mentres vía como pasaban as dúas badaladas da torre de Saint-Hilaire (que habitualmente non atopan aínda ninguén nos camiños desertos por ser a hora do xantar ou da sesta, ó longo do río vivo e claro, que mesmo o pescador abandonou, e pasan solitarias polo ceo baldeiro onde non quedan máis que algunhas nubes preguiceiras), todos en coro lle respondían: "O que o confunde a vostede é que xantamos unha hora antes, ¡non ve que é sábado!". A sorpresa dun bárbaro (así lles chamabamos a todos os que non sabían o que tiña de particular o sábado) que, como viñera ás once para falar con meu pai, nos atopara comendo, era unha das cousas que máis alegraban a Françoise nesta vida. Pero se xa lle resultaba divertido que o visitante desconcertado non soubese que o sábado xantabamos unha hora antes, aínda lle parecía máis cómico (amosando así a simpatía de fondo con ese chauvinismo de vía estreita) que a meu pai nin sequera se lle ocorrese que ese bárbaro o podía ignorar e lle respondese sen outra explicación á súa estrañeza de nos ver no comedor a esa hora: "¡Pois claro, é sábado!". Chegada a este punto do relato, enxugaba bágoas de hilaridade e para aumentar o pracer que experimentaba, prolongaba o diálogo, inventaba o que respondera o visitante, para quen ese "sábado" non significaba nada. E nós, lonxe de nos queixar deses engadidos, aínda nos parecían pouco e diciamos: "Creo que dixera aínda algo máis. Era máis cando o contou a primeira vez". A propia tía avoa deixaba o labor, levantaba a vista e miraba por riba dos lentes.

O sábado aínda tiña outra particularidade; era que no mes de maio, despois da cea, iamos ó "mes de María".

Como ás veces nos atopabamos alí co señor Vinteuil, moi severo co "tipo deplorable de xuventude desleixada, coas ideas da época actual", miña nai tiña moito coidado de que nada fallase na miña indumentaria, e logo marchabamos para a igrexa. É no mes de María cando teño a lembranza de lle coller cariño ós espiños mansos. Non os había só na igrexa, tan santa, pero onde tiñamos dereito a entrar, non estaban só sobre o altar, inseparables dos misterios da celebración nos que tomaban parte, senón que espallaban por entre os candelabros e vasos sagrados as súas ramas prendidas horizontalmente unhas ás outras, nun atavío de festa, e engalanadas aínda máis polos festóns das follas sobre as que se ciscaban con profusión, como nunha cola de traxe de noiva, uns ramalletiños de abrochos dun branco resplandecente. Aínda que só me atrevía a miralos de esguello, sentía como eses atavíos pomposos estaban vivos e que era a propia natureza a que, recortando así as follas e engadíndolles o ornamento supremo daqueles brancos abrochos, fixera aquela decoración digna do que era á vez un gozo popular e unha solemnidade mística. Máis arriba abríanse as corolas aquí e acolá cunha gracia indiferente, retendo tan desleixadamente, coma un último e vaporoso adorno, o ramallete dos estames finos coma os fíos da arañeira, que as ensombrecía por completo; e se eu quería imitar no fondo de min o xesto da súa inflorescencia, imaxinábao como se fose o movemento de cabeza atoleirado e lixeiro dunha rapaza alba, distraída e lizgaira, de ollar coqueto e pupilas contraídas. O señor Vinteuil colocárase coa súa filla a carón de nós. De boa familia, fora o profesor de piano das irmás de miña tía avoa e cando, despois da morte da súa muller e dunha herdanza que recibira, se retirara cerca de Combray, adoito era recibido na casa. Sen embargo, pudibundo en exceso, deixou de vir para non se atopar con Swann, quen fixera o que el chamaba un "matrimonio indecoroso, no gusto actual". Miña nai, como sabía que compuña, dixéralle por ser amable que desexaba oír algo del cando o fose ver. O señor Vinteuil estaría moi contento de facelo pero levaba a cortesía e a bondade ata tales escrúpulos que, póndose sempre no lugar dos demais, temía aburrilos e parecerlles egoísta deixándose levar ou permitindo adiviñar o seu desexo. O día que meus pais foron á súa casa de visita, eu fun canda eles, pero permitíranme quedar fóra e, como a casa do señor Vinteuil, Montjouvain, estaba na parte baixa dun montículo matoso onde me fun agochar, fun aparecer á mesma altura do salón do segundo piso, a cincuenta centímetros da ventá. Cando lle foron anunciar a visita de meus pais, vin como o señor Vinteuil se apresuraba a pór á vista enriba do piano unha partitura. Pero unha vez que meus pais estaban dentro, retirouno e púxoo nun recanto. Sen dúbida tiña medo de que pensasen que só o facía feliz a idea de velos porque ía tocar para eles unhas composicións súas. E cada vez que miña nai volvía á carga no transcurso da visita, el repetía sempre: "Non sei quen puxo isto riba do piano, aquí non é o seu sitio", e desviaba a conversa a outros temas, precisamente porque lle interesaban menos. A súa única paixón era a súa filla, e esta, que parecía un rapaz, tiña un aspecto tan robusto que non podía un evitar sorrir vendo as precaucións que seu pai tomaba con respecto a ela, sempre presto para botarlle un chal polos ombros. Miña tía avoa facía notar sempre aquela expresión suave, delicada, case tímida, que a miúdo pasaba pola mirada desa rapaza tan ruda, coa cara ciscada de pencas. Cando pronunciaba unha palabra, oíaa ela mesma como se fose unha das persoas a quen lla dixera, alarmábase polos posibles malentendidos e iluminábanselle, recortándose como nunha transparencia, baixo a figura masculina de "demo bo", os riscos máis finos dunha rapaza desconsolada.

Cando, no momento de abandonar a igrexa, me axeonllei diante do altar, sentín de súpeto, ó me incorporar, desprenderse dos espiños un arrecendo amargo e suave de améndoas, e puiden observar nas flores unhas pequenas superficies louras nas que coidaba eu que debía estar agochado aquel arrecendo, como, nas partes gratinadas, está o gusto dun pastel de améndoas ou, por baixo das súas pencas, o das meixelas da señorita Vinteuil. A pesar da silenciosa quietude dos espiños mansos, o intermitente arrecendo era coma o murmurio da súa intensa vida, que transmitía ó altar vibracións idénticas ás dunha sebe inzada de vivaces antenas nas que facía pensar a visión de certos estames case roxos que parecían gardar a virulencia primaveral, o poder alporizante de insectos agora metamorfoseados en flores.

Falabamos un momento co señor Vinteuil diante do pórtico ó saír da igrexa. Mediaba entre os rapazolos que pelexaban na praza, volvendo polos pequenos e largándolles sermóns ós maiores. Como a súa filla nos dixese coa súa ruda voz o contenta que estaba de nos ver, axiña parecía que nela unha irmá máis sensible se puña colorada por estas palabras de bo rapaz atoleirado que ben podería facernos crer que en realidade solicitaba ser invitada á nosa casa. Seu pai botáballe un abrigo ós ombros, montaban a un pequeno buggy que conducía ela mesma e collían de volta para Montjouvain. Nós, como ó día seguinte era domingo e iámonos erguer para a misa maior, se había luar e o aire estaba quente, no canto de volver dereitos para a casa, meu pai, por amor á gloria, levábanos en longo paseo polo calvario que, debido á pouca capacidade de miña nai para se orientar e recoñecer o camiño, consideraba como a proeza dun xenio estratéxico. En ocasións iamos ata o viaducto, do que as alancadas de pedra comezaban na estación e representaban para min o exilio e o perigo fóra do mundo civilizado, porque cada ano, ó vir de París, éranos dada a recomendación de ter coidado, unha vez chegados a Combray, de non pasar da estación e estar listos antes de chegar, porque o tren partía en dous minutos e collía polo viaducto para máis alá dos mundos cristiáns dos que para min Combray marcaba os límites. Dabamos volta polo bulevar da estación, onde se atopaban os mellores chalés da bisbarra. En cada xardín o luar, como Hubert Robert, esparexía os seus chanzos de mármore branco esnaquizados, os seus chafarices, os seus cancelos entreabertos. A súa luz destruíra a oficina de Telégrafos, da que non quedaba máis que os anacos dunha columna, que gardaba, si, a beleza dunha ruína inmortal. Eu ía arrastrando as pernas, caía co sono e o arrecendo dos tileiros semellábame como unha recompensa que só se podía obter ó prezo dos meirandes traballos e que non valía a pena. Desde reixas distantes, cans sobresaltados polos nosos solitarios pasos alternaban os seus ladridos, que aínda por veces oio algunhas noites, e no medio deles debeu vir se refuxiar o paseo da estación cando sobre o seu emprazamento se construíu o xardín público de Combray, porque onde queira que me atope, en canto comezan a resoar e a responderse, sinto a súa presencia, cos seus tileiros e beirarrúas iluminadas polo luar.

De improviso, meu pai facíanos parar e preguntáballe a miña nai: "¿Onde estamos?". Esgotada pola camiñada pero orgullosa del, confesáballe tenramente que non tiña nin idea. El alzaba os ombros e ría. Entón, como se a quitase do peto da chaqueta coa chave, amosábanos diante de nós a portiña traseira do xardín que aparecera alí coa esquina da rúa do Saint-Esprit, esperando por nós ó cabo daqueles camiños incógnitos. Miña nai dicíalle con admiración: "¡Es extraordinario!". E a partir dese momento, eu xa non tiña por que dar un paso máis, o chan andaba por min naquel xardín no que desde había tanto tempo os meus actos deixaran de ser acompañados da atención voluntaria: o Costume acabábame de tomar nos seus brazos e levábame ata a cama coma a un neno.

Aínda que a xornada do sábado, que empezaba unha hora antes e na que, privada de Françoise, transcorría máis lentamente que outras para miña tía, sen embargo esperaba impaciente desde primeiros de semana a que chegase ese día, como se nel se contivese toda a novidade e a distracción que o seu feble e maniático corpo fose capaz de soportar. E non é que ás veces, por outra banda, non aspirase a un cambio máis grande, que non tivese desas horas excepcionais en que se sente a sede de algo distinto ó que se ten e en que aqueles ós que a falta de imaxinación ou de enerxía lles impide quitar de si mesmos un principio de renovación solicitan do minuto vindeiro, do carteiro que chama á porta, que lles traia novidades, aínda que sexan das malas: unha inquietude, unha dor; non é que non tivese momentos en que a sensibilidade, a quen a felicidade acalou coma a unha arpa ociosa, quere unha man baixo a que resoar, aínda que sexa brutal e a esnaquice; en que a vontade, en fin, que con tanta dificultade conquistou o dereito de se entregar sen obstáculos ós seus desexos, ás súas penas, quixera arriar as rédeas ás mans dun devir imperioso, aínda que fose cruel. Sen dúbida, como as forzas de miña tía, aniquiladas á menor fatiga, só lle volvían gota a gota durante o repouso, o depósito era difícil de encher, e pasaban meses antes de que ela volvese a ter ese resto que outros desvían cara á actividade e que ela era incapaz de saber e decidir como usalo. Non dubido de que daquela -así como o desexo de o cambiar por patacas á bechamel xurdía ó cabo dalgún tempo do pracer que lle producía a volta cotiá do puré, do que non se "cansaba"- sacase da acumulación deses días monótonos tan queridos por ela, a esperanza dun cataclismo doméstico, que durase só un intre, pero que a forzase dunha vez por todas a un deses cambios que recoñecía saudable para ela pero que non se daba decidido a asumir. Queríanos ben e gustaríalle chorar por nós; e, chegada de improviso, nun momento en que ela se sentise ben e sen suores, a suposta nova de que a casa estaba a arder nun incendio en que todos nós pereceramos xa e non ía quedar pedra sobre pedra, pero en cambio ela tería tempo para escapar sen apuro, só coa condición de erguerse axiña, debeu poboar de fantasmas as súas esperanzas, unindo ás vantaxes secundarias de lle facer saborear nunha longa pena toda a súa tenrura por nós e de ser o abraio do lugar presidindo o noso dó, valente e abafada, moribunda en pé, aqueloutra vantaxe máis preciosa que a forzaría, no momento oportuno, sen perder tempo, sen posibilidade de vacilación enervante, a ir pasar o verán na súa preciosa casa de campo de Mirougrain, onde había unha fervenza. Como nunca chegara a ocorrer ningún suceso destas características, do cal meditaba o éxito cando estaba soa absorta nos seus innumerables xogos solitarios (e que lle produciría desesperación se nada máis o vise realizarse, ó primeiro deses detalles imprevistos, desa palabra que anuncia unha mala noticia e da que nunca se esquecerá o acento, de todo o que leva o sinal da morte real, ben distinta da súa posibilidade lóxica e abstracta), conformábase, para facer de vez en cando a súa vida máis interesante, con introducir peripecias imaxinarias que seguía con paixón. Compracíase de pronto en supor que Françoise a roubaba, que recorría á astucia para se asegurar de que era certo, e que a collía coas mans na masa; afeita, cando xogaba soa ás cartas, a xogar á vez as súas e as do adversario, dicíase para ela mesma as enleadas escusas de Françoise e respondía con tanto ardor e indignación que calquera de nós, se entrase alí naquel momento, atopábaa suando a fío, os ollos lampexantes, os cabelos postizos fóra de sitio deixando ver a súa testa calva. Quizá Françoise oíse ás veces no cuarto contiguo mordaces sarcasmos dirixidos contra ela, sarcasmos que a miña tía non lle servían de alivio naquel estado puramente inmaterial se non fose porque lle chegase a dar máis realidade murmurándoos a media voz. Por veces, aquel "espectáculo nunha cama" non abondaba para miña tía, quería mover as súas pezas. Así, un domingo, con todas as portas misteriosamente pechadas, confioulle a Eulalie as súas dúbidas acerca da probidade de Françoise, a súa intención de desfacerse dela; e outra vez, a Françoise, contoulle as sospeitas que tiña da infidelidade de Eulalie, a quen axiña lle ía pechar as portas; días despois, estaba farta da súa confidente da véspera e embaratábase coa traidora, as cales, por outra parte, intercambiarían os seus papeis na próxima representación. Pero as sospeitas que en ocasións lle podía inspirar Eulalie non eran máis ca unha laparada e apagábanse de contado, a falta de alimento, por non vivir Eulalie na casa. Non acontecía o mesmo coas sospeitas dirixidas a Françoise, a quen miña tía sentía perpetuamente baixo o mesmo teito que ela, sen que, por medo a coller frío ó saír da cama, se atrevese a baixar á cociña para asegurarse se eran sospeitas fundadas. Pouco a pouco a súa mente non tivo máis ocupación que intentar adiviñar o que en cada momento podía estar a facer, e intentando agocharlle, Françoise. Observaba os máis furtivos movementos de fisionomía daquela, calquera contradicción nas súas palabras, un desexo que daba a impresión de disimular. E dáballe a ver que a desenmascarara cunha soa palabra que facía palidecer a Françoise e que, afundíndolla no corazón da malfadada, parecía atopar unha cruel diversión. Ó domingo seguinte, unha revelación de Eulalie -coma eses descubrimentos que de golpe abren todo un campo insospeitado a unha ciencia nacente que xa se arrastraba na rutina- dáballe probas a miña tía de que, nas súas suposicións, aínda non chegara a cerna. "Françoise debe sabelo agora que vostede lle deu un coche." -¡Como que eu lle dei un coche!, exclamaba miña tía. -¡Ah!, non sei, pero vina pasar hai un pouco en carruaxe, orgullosa como Artabán, cara ó mercado de Roussainville. Pensei que fora a señora Octave quen lla dera." Pouco a pouco, Françoise e miña tía, coma a lebre e o cazador, andaban todo o día tratando de esquivar as argucias do contrario. Miña nai temía que Françoise chegase realmente a sentir odio por miña tía, que a ofendía todo canto lle era dado. En calquera caso, Françoise prestaba cada vez máis ás palabras máis insignificantes, ós menores xestos de miña tía unha extraordinaria atención. Cando lle tiña que pedir algo, dubidaba moito de cómo facelo. E cando facía a súa solicitude, observaba a miña tía ás agochadas, tratando de adiviñar na expresión do rostro o que pensaba e o que podería decidir. E así -mentres que calquera artista que, lendo as memorias do século XVII e tendo desexos de se achegar á figura do gran Rei, cre andar ese camiño fabricándose unha xenealoxía que o fai descender dunha familia histórica ou mantendo correspondencia con algún dos soberanos actuais de Europa, vólvelle as costas precisamente a aquilo que busca equivocadamente baixo formas idénticas e en consecuencia mortas- unha vella dama provinciana, que non facía máis que obedecer sinceramente a irresistibles manías e a unha maldade nacida da ociosidade vía, sen pensar nunca en Luís XIV, que as ocupacións máis insignificantes da súa xornada, concernentes ó momento de erguerse, á comida, ó descanso, adquirían pola súa despótica singularidade algo do interese do que Saint-Simon chamaba a "mecánica" da vida de Versalles, e podía crer tamén que os seus silencios ou un matiz de bo humor ou de altivez no seu rostro, eran por parte de Françoise obxecto dun comentario tan apaixonado, tan temeroso como o eran o silencio, o bo humor, a altivez do rei cando un cortesán, ou mesmo señores de máis rango, lle fixeran unha petición nunha volta dos xardíns de Versalles.

Un domingo que miña tía tivera a visita simultánea do cura e de Eulalie e fora de seguido a descansar, subiramos todos a darlle as boas noites, e mamá manifestoulle cánto sentía a súa mala sorte de ter sempre as visitas á mesma hora:

"Sei que as cousas non foron como esperaba, Léonie, díxolle con agarimo, pois veu todo o mundo ó mesmo tempo".

E miña tía avoa interrompíaa dicindo: "Días de moito..." porque desde que a súa filla estaba enferma coidaba que tiña que animala amosándolle só o lado bo das cousas. Pero meu pai, tomando a palabra:

"Quero aproveitar, dixo, que toda a familia está aquí reunida para contarvos unha cousa. Temo que esteamos a mal con Legrandin: case nin me saúda hoxe pola mañá".

Non quedei a oír o relato de meu pai, porque xa estaba con el cando nos atopamos co señor Legrandin despois da misa, e baixei á cociña a preguntar qué había de cear, cousa que me entretiña cada día coma as noticias que se len nos xornais e me excitaba a modo dun programa de festas. Como o señor Legrandin pasara cerca de nós ó saír da igrexa, ó lado da dona dun castelo da veciñanza que nós non coñeciamos máis que de vista, meu pai saudouno amigable e reservadamente á vez, sen pararmos; o señor Legrandin a penas respondeu, estrañado, como se non nos coñecera, e con esta perspectiva da mirada propia das persoas que non queren ser amables e que, do fondo subitamente prolongado dos seus ollos, dan a impresión de que vos ven como se estivesedes ó final dun camiño interminable e a unha distancia tan grande que se conforman con vos facer un aceno minúsculo coa cabeza, proporcionado ás vosas dimensións de monicreque.

Agora ben, a dama que acompañaba a Legrandin era persoa virtuosa e considerada; non era cousa de pensar que estivese en relacións con ela e que o molestase ser sorprendido, e meu pai preguntábase cómo é que puido anoxar a Legrandin. "Lamentaría que estivese enfadado, dixo meu pai, tanto máis canto que entre todos estes endomingados, el conserva, coa súa chaquetiña recta, a súa gravata solta, un aspecto desleixado no vestir, de sinxeleza, e un estilo case inxenuo que me resulta moi simpático." Pero o consello de familia foi da opinión unánime de que todo fora imaxinación de meu pai, ou que Legrandin, naquel momento, estaba absorto nalgún dos seus pensamentos. O día seguinte á noite o medo de meu pai disipouse. Cando voltabamos dun gran paseo, vimos cerca da Ponte Vella a Legrandin, que quedara varios días en Combray ás festas. Achegouse a nós coa man tendida: "¿Coñece vostede, señor lector, preguntoume, este verso de Paul Desjardins?:

Les bois sont déjà noirs, le ciel est encore bleu^*.

¿Non é acaso o xusto apuntamento desta hora? Quizais nunca leu vostede Paul Desjardins. Léao, meu fillo; hoxe mudou, disque, en predicador, pero foi en tempos un límpido acuarelista...

Les bois sont déjà noirs, le ciel est encore bleu...

¡Que o ceo sexa sempre azul para vostede, meu amiguiño!; e mesmo nesa hora, que para min está a chegar, en que os bosques xa están escuros, en que a noite cerra cedo, vostede consolarase como o fago eu mirando para o ceo." Sacou un cigarro do peto, permaneceu un anaco cos ollos fixos no horizonte. "Adeus, camaradas", díxonos de súpeto, e marchou.

Á hora en que baixaba para saber o menú, a cea xa comezara e Françoise, comandando as forzas da natureza convertidas en súas axudantes, coma nas comedias de maxia en que os xigantes se meten a cociñeiros, batía a hulla, daba ó vapor patacas para estufar e puña a punto os prodixios culinarios preparados primeiramente en recipientes de ceramistas que ían desde grandes cubas, marmitas, caldeiros e bandexas para o peixe ata as barreñas de caza, moldes de pastelería e tarriños de crema, pasando por unha colección completa de cazolas de todas as dimensións. Parábame para mirar riba da mesa, onde a rapaza de cociña acababa de os debullar, os chícharos en liña e contados coma bolas verdes nun xogo; pero o meu abraio producíase diante dos espárragos, bañados de azul e rosa e dos cales a espiga, finamente ataniscada de malva e azul, íase degradando insensiblemente ata o pé -aínda manchado da terra da planta- con irisacións ultraterreais. Parecíame que aqueles matices celestes descubrían as deliciosas criaturas que se divertiran metamorfoseándose en legumes e que, a través do disfrace da súa carne comestible e dura, deixaban ver nas cores nacentes da aurora, nos esbozos de arco da vella, no devalo de seráns azuis aquela esencia preciosa que eu recoñecía aínda cando, despois de os comer á cea enredaban toda a noite nas súas farsas poéticas e groseiras, coma unha comedia de maxia de Shakespeare, a cambiar o meu ouriñal nun frasco de perfume.

A pobre Caridade de Giotto, como lle chamaba Swann, encargada por Françoise de os "pelar", tíñaos xunta ela nunha cesta, e a súa cara delataba sufrimento, como se contivese nela todas as desgracias da terra; e as lenes coroas de azul que cinguían os espárragos por riba das súas túnicas rosas estaban finamente debuxadas, estrela por estrela, como o están no fresco as flores en turbante arredor da fronte ou prendidas na cesta da Virtude de Padua. Entrementres, Françoise asaba no espeto como só ela sabía un dos seus polos, que xa espallaran máis alá de Combray o arrecendo dos seus méritos e que, mentres nolos servía á mesa, facían predominar a dozura na miña concepción especial do seu carácter, de xeito que o aroma desta carne tan tenra e untuosa non era para min senón o auténtico perfume dunha das súas virtudes.

Pero o día en que, mentres meu pai consultaba o consello de familia acerca do encontro con Legrandin, eu baixei á cociña, era un deses días en que a Caridade de Giotto, enferma por causa do seu recente parto, non se podía levantar; Françoise, sen ter quen a axudara, andaba con atraso. Unha vez en baixo, vina na despensa que daba ó curro en plena tarefa de matar un polo, o cal, pola súa resistencia desesperada e moi natural, pero acompañada por unha Françoise fóra de si mentres intentaba fenderlle o pescozo por baixo das orellas, con berros de "¡besta inmunda, besta inmunda!", puña menos en evidencia a santa dozura e unción da nosa serventa do que o faría na cea do día seguinte coa súa pel bordada en ouro coma unha casula e co seu zume precioso pingando dun copón. Unha vez morto, Françoise recolleu o sangue que corría sen acalar o seu rancor, tivo aínda un sobresalto de cólera, e mirando para o cadáver do seu inimigo, dixo por última vez: "¡besta inmunda!" Subín co corpo todo a tremer; desexaría que empuxeran a Françoise na rúa ó momento. Pero ¿quen me ía preparar despois unhas bolsas de auga tan quentiñas, un café tan perfumado e mesmo... aqueles polos?... E en realidade, aquel covarde cálculo fixerámolo todos. Porque miña tía Léonie sabía -o que eu aínda ignoraba- que Françoise, que pola súa filla, por seus sobriños, daría a súa vida sen queixarse, era moi dura cos demais seres. Malía iso, miña tía conservábaa, porque aínda sabendo da súa crueldade, apreciaba pola contra o seu servicio. Decateime pouco e pouco de que a afabilidade, a compunción, as virtudes de Françoise agochaban traxedias de despensa, como a historia nos descubre que os reinados de reis e raíñas que aparecen representados collidos pola man nas vidreiras das igrexas estiveron marcados por incidentes sanguentos. E comprobei que, bardante dos seus parentes, os humanos excitaban a súa piedade polas desgracias que lles acontecían tanto máis canto máis lonxe dela vivisen. Os torrentes de bágoas que vertía lendo no xornal os infortunios de descoñecidos estiñaban de contado se podía representar de xeito máis ou menos preciso a persoa a quen lle sucedía. Unha daquelas noites despois do parto da rapaza da cociña, esta sufriu cólicos terribles: mamá oíuna queixarse, ergueuse e espertou a Françoise que, insensible, declarou que todos aqueles berros eran unha comedia, que o que quería era "facerse a ama". O médico, que temía aquelas crises, puxera unha marca nun libro de medicina que tiñamos nós, na páxina onde están descritas e onde debiamos acudir para atopar as indicacións dos primeiros coidados nestes casos. Miña nai mandou Françoise a buscar o libro e advertiuna de que non lle perdese o sinal. Ó cabo dunha hora, Françoise aínda non volvera; miña nai, indignada, coidou que volvera á cama e mandoume a min ir á biblioteca. Alí atopei Françoise que, querendo mirar o que a marca no libro indicaba, lía na descrición clínica da crise e soltaba saloucos agora que se trataba dun enfermo-tipo que non coñecía. A cada síntoma doloroso mencionado polo autor do tratado, exclamaba: "¡Ai, vaites! Virxe Santa, ¿é posible que Deus lle dea ese sufrimento a unha malpocada criatura? ¡Ai, pobre!".

Pero en canto a chamei e volveu ó pé da cama da Caridade de Giotto, as bágoas deixaron de correr; non puido recoñecer nin aquela agradable sensación de piedade e tenrura que coñecía ben e que a miúdo lle proporcionaba a lectura de periódicos, nin pracer ningún da mesma clase, debido ó noxo e irritación de se ter que erguer no medio e medio da noite para atender a rapaza da cociña; e á vista dos mesmos sufrimentos que lera na descrición e que tanto a fixeran chorar, o único que fixo foi rosmar de mal humor, con horrorosos sarcasmos, dicindo, no momento que lle pareceu que nos foramos e non podiamos oíla: "Abondaba con que non fixera o que hai que facer para iso. A cousa deulle gusto, agora que non veña con melindres. Desde logo, para ir con isto xa hai que estar deixado da man de Deus. Como se dicía no dialecto de miña pobre nai:

O que do cu dun can se nemora

Chega a parecerlle unha rosa"

Se o seu neto estaba un pouco acatarrado, ela saía en plena noite, aínda que estivese enferma, en vez de se deitar, para ver se necesitaba algo, e andaba catro leguas a pé antes de amencer para volver a tempo ó traballo; pola contra ese amor ós seus e o desexo de asegurar un gran futuro para a súa casa traducíase, na súa política con respecto ós outros domésticos, nunha máxima constante, que era a de non deixar que ningún deles se establecese en cas miña tía, antepondo unha especie de orgullo en non deixar que se achegase ninguén a ela, e prefería, aínda estando enferma, levantarse ela para darlle a auga de Vichy antes que permitir a entrada da rapaza da cociña no cuarto da ama. E, coma o himenóptero observado por Fabre, a avespa cavadora, que, para que as súas crías teñan comida fresca despois de ela morrer, chama pola anatomía en axuda da súa crueldade e, capturando gurgullos e arañas, fúralles cunha sabedoría e unha maña marabillosas o centro nervioso do que depende o movemento das patas, pero sen tocar ás outras funcións vitais, de xeito que o insecto, paralizado e a carón do que deposita os seus ovos, fornecerá as larvas, cando saian do ovo, dunha presa dócil, inofensiva, incapaz de fuxir ou de ofrecer resistencia, pero en bo estado, Françoise achaba, para servir a súa vontade permanente de facer da casa un imposible para os criados, astucias tan hábiles e desapiadadas que, moitos anos despois soubemos que se aquel verán comeramos espárragos case que todos os días era porque o seu cheiro producíalle á pobre rapaza encargada de os estonar crises de asma tan violentas que acabou por ter que marchar.

¡Vaites!, definitivamente tivemos que cambiar a nosa opinión acerca de Legrandin. Un dos domingos seguintes ó encontro na Ponte Vella, despois do cal meu pai confesou o seu erro, cando acababa a misa e debido ó sol e ó ruído de fóra, parecía que algo nada sagrado entraba na igrexa e a señora Goupil e a señora Percepied (todas as persoas que había un pouco, cando eu chegara algo tarde, permanecían cos ollos absortos nas súas oracións ata o punto de que coidaría que non me viran entrar se non fose porque, ó mesmo tempo, os seus pés empurraran lixeiramente o banquiño que me impedía pasar para o meu asento) comezaban a conversar connosco en voz alta de asuntos totalmente temporais coma se xa estivesemos na praza, vimos na soleira ardente do pórtico, dominando o tumulto ateigado do mercado, a Legrandin, a quen o marido da dama con quen o atoparamos había un pouco estaba a presentarlle a muller doutro rico terratenente dos arredores. O rostro de Legrandin exteriorizaba unha animación, un celo extraordinarios; fixo un profundo saúdo cunha reviravolta secundaria para atrás, que transportou de novo as súas costas máis alá da posición de partida e que lle debeu ensinar o marido de súa irmá, a señora Cambremer. O rápido enderezamento fixo recuar, nunha especie de onda impetuosa e musculada, as cachas de Legrandin, que eu non lle supuña tan carnosas, e non sei por qué aquela ondulación de pura materia, aquela marea carnal, sen expresión de espiritualidade e que unha dilixencia chea de baixeza zorregaba axitadamente, espertaron de súpeto en min a posibilidade dun Legrandin totalmente diferente ó que coñeciamos. A dama rogoulle que lle dixese algo ó cocheiro, e mentres ía ó coche, aínda persistía o sinal de alegría tímida e afectuosa que a presentación deixara no seu rostro. Engaiolado nunha especie de soño, sorría; despois volveu para xunta a dama á presa e, como andaba máis a correr que decote, os ombros oscilábanlle ridiculamente de dereita a esquerda e parecía, tanto era o seu abandono sen se preocupar do resto, ser o xoguete inerte e mecánico da felicidade. Entrementres, saímos do pórtico, iamos pasar a carón del; era o suficientemente educado para non revirar a cabeza, pero cunha mirada súbita cargada dunha profunda fantasía fitou un punto tan afastado do horizonte que non nos deu visto e non tivo que saudarnos. A cara tiña aspecto inxenuo, a chaqueta lixeira e recta parecía sentirse fóra de lugar sen querelo no medio dun luxo detestado. E unha gravata de lunares axitada polo vento da praza continuaba a ondear sobre Legrandin como estandarte do seu orgulloso illamento e da súa nobre independencia. No intre de chegarmos á casa, mamá decatouse de que esqueceramos o pastel de crema e díxolle a meu pai que volvese comigo a pedir que nolo trouxeran de contado. Pasamos preto da igrexa por Legrandin, que viña en sentido inverso acompañando a mesma dama ó seu coche. Pasou por nós sen deixar de falar coa súa compañeira e co rabo do seu ollo azul fíxonos un aceno, dalgún xeito desde dentro das pálpebras e que, sen afectar os músculos do rostro, puido pasar perfectamente desapercibido para a súa interlocutora; pero intentando compensar pola intensidade do sentimento a estreiteza do campo ó que circunscribía a expresión, naquel recanto azul que nos estaba destinado fixo lampexar todo o entusiasmo da súa preferencia cara a nós, entusiasmo que superando a alegría rozou a malicia; sutilizou as finezas da amabilidade ata os acenos da conivencia, das medias palabras, os sobreentendidos, os misterios da complicidade; e finalmente exaltou as promesas de amizade ata as protestas de tenrura, ata a declaración de amor, alumeando entón para nós sos, cunha languidez secreta e invisible para a acompañante, unha pupila namorada nun rostro de xeo.

Precisamente, a véspera Legrandin pedíralles a meus pais que me deixasen ir aquela noite cear con el: "Veña facerlle compaña ó seu vello amigo, dixera. Como o ramallete que un viaxeiro nos manda dun país ó que non volveremos, fágame respirar desde a distancia da súa adolescencia as flores de primavera a través das que pasei tamén en tempos. Veña coa prímula, as barbas de capuchino, a bacía de ouro, veña co telefio do que está feito o ramo de dilección da flora balzaquiana, coa flor do día de Resurrección, a margarida e a bóla de neve que xa perfuma os paseos do xardín da súa tía avoa cando aínda non se fundiron as derradeiras bólas de neve das chuvascadas de Pascua. Veña co glorioso hábito de seda da azucena digna de Salomón, e o esmalte policromado dos pensamentos, pero sobre todo veña coa brisa aínda fresca das derradeiras xeadas e que vai entreabrir, para as dúas bolboretas que desde pola mañá esperan á porta, a primeira rosa de Xerusalén".

Os meus preguntábanse se así e todo era oportuno ir eu cear con Legrandin. Miña avoa resistiuse a crer que estivera descortés. "Tendes que recoñecer que aquí se presenta cun porte natural, nada mundano." E afirmou que de calquera maneira, postos no peor dos casos, se estivera descortés, era mellor facer como que non nos decataramos. Se hai que dicir a verdade, mesmo meu pai, que sen embargo era o máis irritado pola actitude de Legrandin, albergaba aínda algunha dúbida acerca do significado que podía ter. Era coma toda actitude ou acción na que se revela o carácter profundo e oculto de alguén: non se enlaza coas súas palabras anteriores e non podemos obter a súa confirmación do testemuño do culpable, que non vai confesar; vémonos reducidos ó testemuño dos nosos sentidos e preguntámonos se eles, perante este recordo illado e incoherente, non foron en realidade o obxecto dunha ilusión; de xeito que as tales actitudes, as únicas que teñen importancia, adoito nos deixan coa dúbida.

Ceei con Legrandin na súa terraza; había luar: "Hai unha fermosa calidade de silencio, ¿non si?, dixo el; afirma un novelista que vostede xa lerá que ós corazóns feridos coma o meu só lles convén sombra e silencio. E efectivamente, meu rapaz, chegamos na vida a unha hora, da que vostede aínda está moi lonxe, en que os cansados ollos non toleran máis que unha luz, a que unha fermosa noite coma esta prepara e destila coa escuridade, na que os oídos non escoitan máis música que a que toca o luar na caramela do silencio." Escoitaba as palabras de Legrandin, que sempre me resultaban tan agradables; pero inquieto polo recordo dunha muller que vira hai pouco por primeira vez, e pensando, agora que sabía que Legrandin estaba relacionado con diversos persoeiros aristocráticos dos arredores, que se cadra el a coñecería, armándome de valor, díxenlle: "¿Coñece acaso vostede a... as donas de Guermantes?", feliz ó pronunciar ese nome de adquirir sobre el unha especie de poder, polo feito de o sacar do meu soño e darlle unha existencia obxectiva e sonora.

Pero diante dese nome de Guermantes vin, no medio dos ollos azuis do noso amigo, se abrir unha amosega escura, coma se acabaran de ser perforados por unha punta invisible, mentres o resto da pupila reaccionaba segregando chorros de azul. O cerco das pálpebras ensombrecéuselle, caeu. E a boca, que adquirira un pregue amargo, sorriu ó se serenar con presteza, mentres o ollar permanecía dorido, coma o dun mártir co corpo cuberto de frechas: "Non, nos as coñezo", dixo, pero no canto de lle dar a un dato tan simple, a unha resposta tan pouco sorprendente o ton natural e corrente que lle conviña, díxoo recalcando as palabras, inclinándose, acenando coa cabeza, á vez coa insistencia que se pon, para resultar convincente, nunha afirmación inverosímil -como se o feito de el non coñecer as Guermantes non puidese ser máis que o resultado dunha casualidade singular- e ademais coa énfase do que, non podendo ocultar unha situación que lle resulta penosa, prefire proclamala para que os demais pensen que a confesión que fai non lle causa ningún desacougo, senón que lle é doado, agradable facela, sáelle espontaneamente, que a tal situación -a ausencia de relacións coas Guermantes- ben podería ser que non lle viñese imposta, senón querida por el, ser o resultado dunha tradición familiar, un principio moral ou un ofrecemento místico que lle prohibise expresamente o trato coas Guermantes. "Non, volveu a repetir, explicando coas súas palabras a entoación que lles daba, non as coñezo, nunca quixen coñecelas, sempre preferín salvagardar a miña independencia; non fondo son un xacobino, ben o sabe vostede. Moitos son os que pretenderon axudarme dicíndome que facía mal non indo a Guermantes, que daba a impresión de ser un túzaro, un oso vello. ¡E velaí, esa sona non me asusta, porque é certo! No fondo, só me gustan unhas poucas igrexas, dous ou tres libros, poucos cadros máis, e o luar cando a brisa da xuventude trae ata min o arrecendo dos xardíns que as miñas cansadas pupilas xa non distinguen." Non acababa eu de entender que, para non ir á casa de quen non se coñece fose necesario estar orgulloso da súa independencia, e cómo iso podía darlle a alguén a aparencia dun oso vello. O que si comprendía era que Legrandin non era sincero cando dicía que só apreciaba as igrexas, o claro de lúa e a xuventude; tamén apreciaba as xentes dos castelos e tal era o medo que experimentaba diante deles a desgustalos que non se atrevía a deixar ver que tiña amigos da burguesía, fillos de notarios ou axentes de cambio e prefería, se a verdade tivese que descubrirse, que isto ocorrese na súa ausencia, lonxe del, "por defecto"; era un snob. Non cabe dúbida de que nunca dicía nada disto na linguaxe que tanto nos gustaba a meus pais e mais a min. E se eu preguntaba: "¿Coñece vostede as Guermantes?", Legrandin o conversador respondía: "Non, nunca quixen coñecelas". Por desgracia, só respondía isto en segundo termo, pois outro Legrandin, que coidadosamente agochaba non fondo de si mesmo, que non amosaba porque estoutro Legrandin sabía do noso, do seu snobismo, historias comprometedoras, outro Legrandin respondera xa, pola ferida da mirada, polo rictus da boca, pola excesiva gravidade do ton da resposta, polas mil frechas coas que había un pouco fora cribado e abatido coma un san Sebastián do snobismo: "¡Ai, que dano me fai vostede!, non as coñezo; non levante a ferida da gran dor da miña vida." E aínda que ese Legrandin mal criado e chantaxista non tiña a fermosa linguaxe do outro, tiña en cambio o verbo infinitamente máis pronto, composto do que se chama "reflexos" e cando Legrandin o conversador quería imporlle silencio, xa o outro piara e o noso amigo, desolado pola mala impresión que as revelacións do seu alter ego puidesen producir, o único que podía facer era atenualas.

Pero todo iso non quere dicir que Legrandin non fose sincero cando falaba pestes contra os snobs. Non podía saber, polo menos por el mesmo, que el tamén o era, posto que a cada un de nós só lle é dado coñecer as paixóns dos outros e o que chegamos a saber das nosas é gracias ó que aprendemos dos demais. Actúan sobre nós só dun modo secundario, por medio da imaxinación que substitúe os primeiros móbiles por outros máis convenientes. Nunca o snobismo de Legrandin lle aconsellaba de ir visitar adoito unha duquesa. Era este o que encargaba a imaxinación de Legrandin de lle presentar certa duquesa como se estivese adobiada de todas as gracias. El achegábase á duquesa, crendo ceder a ese engado da alma e da virtude que os infames snobs ignoran. Só os demais sabían que el era un deses; porque, gracias á incapacidade que tiñan de comprender o traballo intermediario da súa imaxinación, podían ver, unha fronte á outra, a actividade mundana de Legrandin e a súa causa primeira.

Agora, na casa, xa non nos faciamos ningunha ilusión con Legrandin, e as nosas relacións con el fóronse espaciando cada vez máis. Miña nai divertíase abondo cada vez que pescaba a Legrandin en flagrante delicto do pecado por el inconfesado e que seguía a chamar o pecado sen remisión, o snobismo. A meu pai, pola súa banda, custáballe tomar os desprezos de Legrandin con tanta indiferencia e alegría; e cando pensaron, certo ano, en mandarme de vacacións a Balbec con miña avoa, dixo: "Téñolle que dicir a Legrandin que ides ir a Balbec para ver se se ofrece a pórvos en contacto con súa irmá. Seguramente xa non se lembra de que nos dixo que vivía a dous quilómetros de alí". Miña avoa pensaba que ir ós baños debía consistir en estar da mañá á noite na praia a aspirar o salitre e non facer por coñecer ninguén, porque o tempo que se emprega en visitas e paseos é o que se perde de aproveitar o aire do mar, polo que, contrariamente, pediulle a meu pai que non se lle falase dos nosos proxectos a Legrandin, vendo xa a súa irmá, a señora de Cambremer, plantada no hotel xusto no momento de saírmos pescar e obrigándonos a quedar encerrados para recibila. Mamá, en cambio, ríase deses temores, pensando para ela que o perigo non era tan ameazador, que Legrandin non tería tanto apuro en nos presentar súa irmá. Agora ben, sen necesidade de lle falar de Balbec, foi el mesmo quen, sen sospeitar que tivesemos a intención de ir alá, caeu no ichó un serán en que nos atopamos con el na beira do Vivonne.

"Hai nas nubes esta noite violetas e azuis ben fermosos, ¿non si, compañeiro?, díxolle a meu pai, un azul sobre todo máis floral que aéreo, un azul cinerario, que sorprende no ceo. E aquela nubiña rosada, ¿non ten tamén unha tinguidura de flor, de caravel ou de hidranxea? Só na Mancha, entre Normandía e Bretaña, puiden facer interesantes observacións acerca desta especie de reino vexetal da atmosfera. Alá, cerca de Balbec, cerca deses lugares tan salvaxes, hai unha pequena baía dunha suavidade agarimosa onde o solpor do país de Auge, o solpor roxo e ouro, que por outra banda para nada desdeño, non ten carácter, é insignificante; pero nesa atmosfera húmida e suave esparéxense, á noite, nun instante, eses ramalletes celestes, azuis e rosas, que son incomparables e que decote tardan horas en se murcharen. Outros esfóllanse de contado, e daquela aínda é máis bonito ver o ceo todo tapizado e estrado por innúmeros pétalos de xofre ou rosa. Nesa baía, que se diría de ópalo, as praias de ouro aínda parecen máis suaves por estaren pegadas, coma louras Andrómedas, ós terribles rochedos das costas veciñas, a esa ribeira fúnebre, famosa por tantos naufraxios, na que todos os invernos desaparecen barcos abondos no perigo do mar. ¡Balbec!, a máis antiga osatura xeolóxica no noso chan, auténtica Ar-mor, o Mar, a fin da terra, a rexión maldita que Anatole France -un meigo a quen debería ler o noso amiguiño- tan ben pintou, envolta en eternas brétemas, como se fose o verdadeiro país dos cimerios na Odisea. De Balbec, sobre todo, onde xa se constrúen hoteis sobre ese chan antigo e encantador que non alteran, ¡que pracer facer pequenas excursións por aquelas rexións primitivas e tan belas!

-¡Ah! ¿Coñece vostede a alguén en Balbec?, díxolle moito meu pai. Precisamente este cativo vai ir alá pasar dous meses con súa avoa e se cadra coa miña muller".

Legrandin, a quen a pregunta collera nun descoido, nun momento en que tiña os ollos fixos en meu pai, non puido apartalos, senón que fixándoos cada vez con maior intensidade -e sorrindo con tristeza- nos ollos do seu interlocutor, dando a impresión de amizade e de franqueza e de non ter medo de mirarlle á cara, pareceu atravesarlle a figura, coma se se volvese transparente, e ver nese momento, a través dela, unha nube de vivas cores que lle creou unha coartada mental e que lle permitiu argumentar que no momento en que lle preguntaran se coñecía alguén en Balbec estaba el pensando noutra cousa e non oíra a pregunta. Habitualmente, esas miradas fan dicir ó interlocutor: "¿En que está vostede a pensar?". Pero meu pai, curioso, irritado e cruel, insistiu:

"¿Ten logo vostede amigos por esa banda, xa que coñece Balbec tan ben?"

Nun derradeiro esforzo desesperado, o ollar risoño de Legrandin acadou o seu máximum de tenrura, de baleiro, de sinceridade e de distracción, pero, pensando sen dúbida que non lle quedaba máis remedio que responder, díxonos:

"Teño amigos en todas partes onde hai tropas de árbores feridas, pero non vencidas, achegadas unhas ás outras para imploraren xuntas con patética obstinación a un ceo inclemente que non ten dó delas".

-Non é iso o que eu quería dicir", interrompeuno meu pai, tan obstinado coma as árbores e tan desapiadado coma o ceo. "Eu preguntaba por se lle pasa algo a miña sogra e para o caso de que necesitase non se sentir nun lugar perdido, se vostede coñece alí alguén.

-Alí coma en todas partes, coñezo a todo o mundo e non coñezo ninguén, respondeulle Legrandin, que non se rendía tan facilmente; coñezo ben as cousas e moi pouco as persoas. Pero as propias cousas semellan persoas, persoas raras, dunha esencia delicada a quen a vida defraudara. Por veces é un castelo que atopamos nun acantilado, á beira dun camiño onde paramos para confrontar a pena coa noite aínda de cor rosa na que a vai subindo a lúa de ouro, da que izan ós mastros o gallardete e portan as cores as barcas que regresan asucando a auga esmaltada; por veces é unha simple casiña solitaria, máis ben fea, de aspecto tímido pero novelesco, que agocha a todas as miradas algún segredo imperecedoiro de felicidade e desengano. Ese país incerto, engadiu con maquiavélica delicadeza, ese país de pura ficción é de mala lectura para un rapaz, e non é certamente o que eu lle recomendaría e escollería para este meu amiguiño, en por si dado á tristeza, para o seu corazón predisposto. Os climas de confidencia amorosa e de inútil señardade poden ser bos para os vellos desenganados coma min, pero sempre son malos para un temperamento aínda non formado. Créame, proseguiu con insistencia, as augas desa baía, xa media bretona, poden exercer unha acción sedativa, polo demais discutible, sobre un corazón que xa non está intacto coma o meu, un corazón ferido sen remisión. Están contraindicadas para a súa idade, rapaciño. Boa noite, veciños", engadiu marchando con esa brusquidade evasiva que acostumaba e, volvéndose para nós cun dedo levantado de doutor, resumiu a súa consulta: "Nada de Balbec antes dos cincuenta anos, e aínda así dependerá de cómo estea o corazón", proclamou.

Meu pai volveu a falarlle do tema en encontros posteriores, torturouno a preguntas; todo foi en van: como o estafador erudito que empregaba na fabricación de palimpsestos cen veces máis do traballo e da ciencia que lle chegarían para se asegurar unha situación máis lucrativa, pero honorable, o señor Legrandin, de nós insistir máis, acabaría por edificar toda unha ética da paisaxe e unha xeografía celeste da baixa Normandía antes de confesar que a dous quilómetros de Balbec vivía a súa propia irmá e de verse na obriga de nos facer unha carta de presentación, que non chegaría a ser para el motivo de pánico se estivese absolutamente certo -como o debería estar, en efecto, coa experiencia que tiña do carácter de miña avoa- de que non a iamos utilizar.

Sempre volviamos cedo do paseo para poder facerlle unha visita á tía Léonie antes de cear. Ó principio da tempada, cando os días duraban pouco, ó volver pola rúa do Saint-Esprit aínda se vía un reflexo de solpor nos cristais da casa e unha diadema púrpura no fondo do bosque do Calvario, que se reflectía máis lonxe no estanque, roibén que, xeralmente acompañada dunha viva friaxe, se asociaba no meu pensamento á cor vermella do lume encol do que se asaba o polo que ía mudar en min o pracer poético do paseo polo pracer da gula, da calor e do descanso. No verán, pola contra, volviamos antes de se pór o sol; e mentres visitabamos miña tía, a súa luz, baixa e tocando a ventá, detíñase entre os cortinóns e as súas abrazadeiras, dividida, ramificada, filtrada e, incrustando de anaquiños de ouro a madeira de limoeiro da cómoda, iluminaba oblicuamente a estancia coa delicadeza que adquire entre a maleza. Pero, certos días moi raros, cando voltabamos, xa había tempo que a cómoda perdera aquelas incrustacións momentáneas, xa non había, ó chegarmos pola rúa do Saint-Esprit, ningún reflexo do poñente estendido nos vidros, e o estanque ó pé do calvario perdera a súa roibén, por veces xa cor ópalo, e un longo raio de lúa que se ía ensanchando e se regañaba coas ondas que formaba a auga, atravesábao por completo. Entón, chegados xa cerca da casa, albiscabamos unha silueta na solaina da porta e mamá dicíame:

"¡Ai, Deus! velaí está Françoise agardando por nós, túa tía está intranquila por chegarmos tan tarde".

E sen tempo de quitarmos a roupa, subiamos ás carreiras ó cuarto da tía Léonie para a tranquilizar e amosarlle que, contrariamente ó que ela pensaba, non nos pasara nada, o que ocorría é que foramos "pola banda de Guermantes" e claro, cando dabamos ese paseo, miña tía sabía de sobra que non era segura a hora da volta.

"¡Xa ve, Françoise!, dicía miña tía, como lle eu dicía, deberon ir pola banda de Guermantes. ¡Ai, Deus, que fame deben ter!, ¡e como ha de estar de seca a perna de cordeiro, co que tivo que esperar! ¡Así e todo, vaia horas de volver! ¡Pero, claro, resulta que foron pola banda de Guermantes!

-Eu pensaba que vostede xa o sabía, Léonie, dicíalle mamá. Coidei que Françoise nos vira saír polo portelo da horta".

Porque na volta de Combray había dúas "bandas" para pasear, e tan opostas entre si que saïamos por distintas portas segundo fosemos para un sitio ou para o outro: a banda de Méséglise-la-Vineuse, tamén chamada a banda de Swann por pasar por diante da propiedade do señor Swann para ir por ela, e a banda de Guermantes. De Méséglise-la-Vineuse, en verdade, só coñecín a "banda" e xente de fóra que os domingos viñan pasear a Combray, xente que, esta vez, nin miña tía nin nós "coñeciamos en absoluto" e que por iso considerabamos como "xente que debeu vir de Méséglise". En canto a Guermantes, algún día había eu de coñecer ese mundo, pero moito máis tarde; e durante a miña adolescencia, se Méséglise fora para min algo tan inacadable coma o horizonte, agochado á vista, por moi lonxe que foramos, polas dobras dun terreo que xa non parecía o de Combray, Guermantes, pola súa parte, só se me apareceu coma o termo, antes ideal que real, da súa propia "banda", unha especie de expresión xeográfica abstracta coma a liña do ecuador, coma o polo, coma oriente. Entón, "coller por Guermantes" para ir a Méséglise, ou o contrario, pareceríame unha expresión tan desprovista de sentido como coller polo leste para ir ó oeste. Como meu pai falaba sempre da banda de Méséglise como da máis fermosa vista da chaira que el coñecía e da banda de Guermantes como do tipo de paisaxe de río, eu acordáballes, concibíndoas como dúas entidades, esa cohesión, esa unidade que non pertence máis que ás creacións do espírito; a máis pequena parcela de cada unha delas parecíame preciosa e unha manifestación da súa excelencia particular, mentres que en comparación, situados antes de chegar ó chan sagrado dunha ou da outra banda, os camiños puramente materiais no medio dos cales se asentaban como o ideal de panorama de chaira e o ideal de paisaxe de río, non merecían a pena seren observados máis do que o son as calellas próximas ó teatro para o espectador apaixonado da arte dramática. Pero sobre todo interpuña eu entre ambas, antes que as distancias quilométricas, a distancia que había entre as dúas partes do meu cerebro que pensaban nelas, unha desas distancias do espírito que afastan, que separan e levan a outro plano. E esa separación fixérase máis absoluta aínda porque o costume que nós tiñamos de non ir nunca polas dúas bandas nun mesmo día, nun só paseo, senón unha vez pola banda de Méséglise, outra vez pola banda de Guermantes, encerrábaas, por así dicir, unha lonxe da outra, descoñecidas unha para a outra, nos vasos pechados e incomunicados de tardes diferentes.

Cando queriamos ir pola banda de Méséglise, saïamos (non moi cedo, aínda que o ceo estivese cuberto, porque o paseo non era moi longo e non levaba moi lonxe) como para ir a calquera parte, pola porta grande da casa de miña tía, que daba á rúa do Saint-Esprit. Recibiamos o saúdo do armeiro, botabamos as cartas no correo, diciámoslle a Théodore ó pasar, de parte de Françoise, que non tiña aceite ou café, e saïamos da vila polo camiño que bordeaba o enreixado branco do parque do señor Swann. Antes de chegar a el, atopabamos co arrecendo das lilas, que viña ó encontro dos forasteiros. As lilas, de entre os corazonciños verdes e frescos das follas, levantaban curiosamente por riba do valado do parque os seus penachos de plumas malvas ou brancas lustradas, mesmo á sombra, polo sol no que se bañaran. Algunhas, medio agochadas pola casiña de tella chamada casa dos Arqueiros, na que vivía o garda, empoleirábanse por riba do pinchón gótico co seu minarete rosa. As Ninfas da primavera semellarían vulgares comparadas con estas hurís que gardaban naquel xardín francés os tons vivos e puros das miniaturas persas. Malia o meu degoxo por abrazar a súa dócil cintura e atraer cara a min os estrelados bucles da súa olorosa cabeza, pasamos sen deternos, pois meus pais non volveran a entrar en Tansonville desde o casorio de Swann e, para non parecer que mirabamos para dentro do xardín, no canto de coller o camiño que beirea o valo e que sube directamente ata o campo, collemos outro distinto que tamén ía dar ó mesmo sitio, pero oblicuamente, e que nos levaba máis lonxe. Un día díxolle meu avó a meu pai:

"¿Lembras que Swann dixo onte que como a muller e a filla ían a Reims, el aproveitaría para ir pasar vintecatro horas en París? Poderiamos beirear o parque, xa que as señoras non están, e así atallariamos un bo treito".

Detivémonos un momento diante do valado. O tempo das lilas estaba chegando á súa fin; algunhas derramaban aínda en altas lámpadas malvas as delicadas burbullas das súas flores, pero en moitas partes da follaxe nas que rebentaba, había só unha semana, o seu lique perfumado, murchaba agora, minguada e denegrida, unha escuma oca, seca e sen perfume. Meu avó amosáballe a meu pai en qué o aspecto dos lugares permanecía idéntico e en qué cambiara desde o paseo que dera co señor Swann o día en que morrera a muller deste, e aproveitou a ocasión para contar unha vez máis o tal paseo.

Diante de nós, un paseo bordeado de capuchinas subía en pleno sol cara ó castelo. Á dereita, polo contrario, o parque estendíase en terreo chan. Escurecido pola sombra das grandes árbores que o rodeaban, había un gran estanque construído polos pais de Swann; pero aínda nas súas creacións máis ficticias o home inspírase na natureza; arredor de certos lugares reina permanentemente o seu particular imperio e arboran os seus emblemas inmemoriais no medio dun parque como o farían lonxe de toda intervención humana, nunha soidade que os rodea por todas partes, xurdida das necesidades da súa exposición e superposta á obra humana. Así, ó pé do paseo que dominaba o estanque artificial, compuxérase en dúas ringleiras, trenzadas de flores de miosotis e de semprevivas, a coroa natural, delicada e azul que cinxe a fronte claroscura das augas, e o gladíolo, deixando abaixarse as súas espadas con rexio abandono, estendía sobre o eupatorio e o bugallón do pé mollado as flores de lis en retallos violetas e amarelos, do seu cetro lacustre.

A partida da señorita Swann que -privándome da terrible sorte de a ver aparecer por un camiño, de ser coñecido ou desprezado pola rapaciña privilexiada que tiña a Bergotte por amigo e visitaba con el as catedrais- me facía indiferente a contemplación de Tansonville a primeira vez que mo permitían, parecía, contrariamente, engadir a esta propiedade, a ollos de meu avó e de meu pai, certas comodidades, un encanto pasaxeiro e, como nunha excursión á montaña a ausencia de nubes, facer daquel un día propicio para dar un paseo por aquela banda; quixera eu que os seus cálculos se visen desbaratados, que un milagre fixese aparecer a señorita Swann con seu pai, tan cerca de nós que non tivesemos tempo de evitalos e nos visemos obrigados a saudarnos. Por iso, cando de súpeto albisquei sobre a herba, como un signo da súa posible presencia, unha seira esquecida xunta unha cana de pescar coa cortiza aboiando na auga, apureime en facer desviar as miradas de meu pai e meu avó para outro sitio. Por outra banda, como Swann nos dixese que a el lle viña mal ausentarse naquel momento, porque tiña familiares convidados na casa, a cana podía ser dalgún deles. Non se oía ningún ruído de pasos nos camiños. Seccionando a altura dunha árbore indeterminada, un invisible paxaro argallaba a maneira de facer parecer máis curta a xornada examinando cunha nota prolongada a soidade circundante, pero recibía dela unha réplica tan unánime, un choque de rebote tan aumentado de silencio e de inmobilidade que parecía que acababa de parar para sempre o intre que intentara facer pasar máis velozmente. A luz caía tan implacable dun ceo inmóbil, que quixera un subtraerse á súa atención, e a mesma auga durmida, á que os insectos lle irritaban o sono a perpetuidade, sen dúbida soñando con algún maelstrom imaxinario, aumentaba o desconcerto en que me sumira a visión da boia de cortiza que parecía levar a toda velocidade deica as silandeiras extensións do ceo reflectido nela; case vertical, parecía a piques de se afundir e preguntábame se, á parte o desexo e o medo que tiña de a coñecer, non tiña eu o deber de previr a señorita Swann de que o peixe picaba, cando me vin obrigado a ir a correr xunta meu pai e meu avó que chamaban por min, estrañados porque non fun canda eles polo camiñiño que sobe ata os campos por onde eles colleran. Atopeino todo zoando e vibrando do arrecendo dos espiños. A sebe formaba unha ringleira de capelas que desaparecían baixo a alfombra das súas flores amontoadas formando un altar. E por debaixo delas, o sol pousaba na terra unha cuadrícula de claridade, coma se atravesase por unha vidreira; o seu perfume espallábase tan untuoso, tan delimitado na súa forma coma se me atopase diante do altar da Virxe, e as flores, tan adobiadas, termaban con aire distraído cada unha do seu refulxente ramallete de estames, finas e radiantes nervaduras de estilo flamíxero coma as que na igrexa calaban a varanda da galería do coro ou os bastidores da vidreira abrindo a branca carne de flor de amorodeira. ¡Que inxenuas e campesiñas parecerían en comparación as roseiras bravas que, en poucas semanas, rubirían tamén en pleno sol polo mesmo camiño rústico, coas blusas vermellas de seda lisa que se desfai dun sopro!

Pero a pesar de quedarme diante dos espiños mansos respirando o seu arrecendo invisible e fixo, levándoo no meu pensamento que non sabía que facer, perdéndoo e recuperándoo de novo, uníndome ó ritmo que empuxaba a súas flores, por aquí e acolá, cunha xuvenil ledicia e a intervalos inesperados coma certos intervalos musicais, eles, os espiños seguían a me ofrecer indefinidamente o mesmo encanto con inesgotable profusión, pero sen deixárenme afondar máis, coma esas melodías que cantamos cen veces seguidas sen chegar a penetrar no seu segredo. Desvieime deles un momento, para volver de seguido con anovadas forzas. Ía perseguindo ata a mesma aba que, tras da sebe, subía en pendente costenta cara ó campo, unha papoula perdida, algúns acianos preguiceiramente demorados, que o decoraban aquí e acolá coas súas flores a modo de reberete dunha tapicería na que se debuxa espallado o motivo agreste que vai triunfar no corpo do pano; raras aínda, espaciadas coma as casas illadas que xa anuncian a proximidade dun lugar, anunciábanme a inmensa extensión onde aflúen os trigos, onde o ceo se torna ovellado de nubes, e a visión dunha soa papoula izando ata o estremo dos seus cabos e cimbreando ó vento a súa chama vermella por riba da súa boia graxenta e negra facíame latexar o corazón, coma o viaxeiro que albisca nunha terra baixa unha barca encallada que repara un calafate, e exclama antes xa de o ver: "¡O Mar!"

Despois volvía xunta os espiños como se volve a esas obras mestras que coidamos contemplar mellor cando se deixou de velas por un momento, e aínda que facía unha pantalla coas mans para velos unicamente a eles, espertaban en min un vago e escuro sentimento que intentaba inutilmente liberarse, irse adherir ás flores. Eles non me axudaban a clarexar ese sentimento, e eu non podía pedirlle a outras flores que o satisfixesen. Entón, inspirándome esa alegría que sentimos cando vemos unha obra do noso pintor preferido diferente ás outras que coñecemos, ou ben cando alguén nos pon diante dun cadro do que só viramos un esbozo a lapis, ou cando un fragmento oído só no piano se nos presenta revestido das cores orquestrais, meu avó, chamando por min e designándome a sebe de Tansonville, díxome: "Ti, a quen tanto gustan os espiños, mira para este espiño rosa, ¡que precioso!". En efecto, era un espiño, pero un espiño rosa, aínda máis fermoso que os mansos. Tamén aquel espiño estaba engalanado de festa -desas únicas verdadeiras festas que son as festas relixiosas, pois non é un capricho continxente o que as aplica, coma as festas mundanas, a un día calquera que non lles está especialmente consagrado, que non ten nada de esencialmente festivo- pero engalanado aínda máis ricamente, porque as flores atadas á rama, unhas riba das outras, de xeito que non deixaban ningún espacio sen decorar, como se fosen pompóns que engrilandan os báculos rococó, eran "de color", e en consecuencia dunha superior calidade, segundo a estética de Combray, a xulgar pola escala de prezos na "tenda" da praza ou na de Camus, onde eran máis caros os biscoitos rosados. A min tamén me gustaba máis o queixo á crema rosa, no que me deixaban esmagar amorodos. Precisamente aquelas flores escolleran unha desas cores de cousa comestible ou de tenro aderezo a un vestido de gala que, por lles ofreceren ós rapaces a razón da súa superioridade, resultan belas con maior evidencia ós seus ollos e, por iso, conservan sempre para eles algo máis vivo e máis natural que as outras tonalidades, incluso cando comprenderon que xa non prometían nada á súa gula e que non llas escollera a modista. E certamente, axiña me decatara, coma cando estaba diante dos espiños mansos pero máis marabillado, de que non a intención de festividade nas flores non se manifestaba ficticiamente, a través dun artificio de fabricación humana, senón que fora a propia natureza quen, espontaneamente, a expresara coa mesma sinxeleza dunha comerciante vilega que traballa nun altar do Santo Sacramento, adornando o arbusto con esas rosiñas de cores tenras en exceso dándolle un aire recargado de provincias. No alto das ramas, coma tantas roseiras nos seus testos recubertos de papeis orlados, que nas grandes celebracións brillaban no altar en finos monllos, pululaban mil pequenos abrochos máis pálidos que ó se entreabriren translucían, coma no fondo dunha pía de mármore rosa, vivas cores vermellas e revelaban, aínda máis que as flores, a particular e irresistible esencia do espiño que, por onde queira que abrochase e florecese, só o podía facer en tons rosados. Intercalado na sebe, pero tan diferente a ela como unha moza vestida de festa no medio de xente sen preparar que vai quedar na casa, listo para o mes de María, do que xa parecía formar parte, así brillaba sorrindo dentro do seu traxe rosa o arbusto católico e delicioso.

A sebe deixaba ver dentro do parque un paseo beireado de xasmíns, de pensamentos e de verbenas entre as que algúns alelís abrían a súa bulsa fresca da cor rosa olorosa e descolorida dun antigo coiro de Córdoba, mentres que sobre da grava un longo tubo de rega verde desenrolaba os seus circuítos e arrebolaba, desde os seus furados, por riba das flores, empapándolles os perfumes, o abano vertical e prismático das súas pinguiñas multicolores. De súpeto parei, sen poder seguir, como sucede cando unha visión non afecta soamente á mirada senón que require percepcións máis profundas e dispón completamente do noso ser. Unha rapariga tirando a roxa, que parecía voltar do paseo e termaba dun sachiño de xardín, miraba para nós, erguendo o seu rostro cheo de pencas rosadas. Os seus ollos negros brillaban e, como non sabía daquela, nin o aprendín despois, reducir ós seus elementos obxectivos unha impresión forte, como non tiña, como adoita dicirse, "espírito de observación" para separar a noción da súa cor, durante moito tempo, cada vez que pensaba nela, o recordo do seu esplendor presentábase diante de min como o dun azul vivo, posto que era loura, de xeito que, se non fose porque tiña os ollos tan negros -que tanto impresionaban a primeira vez- non me houbera eu namorado como me namorei, de modo tan particular, dos seus ollos azuis.

Mirei para ela, primeiramente con esa mirada que é só o portavoz dos ollos, pero na que se pousan tódolos sentidos, ansiosos e petrificados, esa mirada que quixera tocar, capturar, levar consigo o corpo que mira e a súa alma; despois, tanto era o medo que tiña a que dun momento a outro meu pai e meu avó, vendo a rapaza, me chamasen para que fose a correr xunta eles, mireina con outra mirada, inconscientemente suplicante, que tentaba forzala a prestarme atención, a coñecerme. Orientou para diante e de esguello as pupilas co fin de ver detidamente a meu avó e a meu pai, e sen dúbida a idea que quitou foi que eramos ridículos, porque apartou a vista, e con aire indiferente e desdeñoso, púxose de lado para que o seu rostro non estivese no campo visual deles; e mentres que eles me adiantaran sen ver a rapaza, esta dirixiu completamente a vista cara a min, sen expresión concreta, coma quen que non me vía, pero cunha fixeza e un sorriso disimulado que eu só podía interpretar a partir das nocións adquiridas sobre a boa educación como unha proba de aldraxante desprezo; e a súa man esbozaba ó mesmo tempo un xesto indecente ó cal, cando era dirixido en público a unha persoa descoñecida, o diccionario de civilidade que levaba dentro de min só lle atribuía un sentido, o dunha intención insolente.

"Vamos Gilberte, ven; ¿que fas aí?", berrou con voz aguda e autoritaria unha dama vestida de branco que eu non vira antes, mentres a unha certa distancia dela, un señor vestido de dril, que eu non coñecía, fitábame con ollos desorbitados; e deixando bruscamente de sorrir, a rapaza colleu de sachiño e afastouse sen volverse para min, con aceno dócil, impenetrable e suíño.

Así foi como pasou a carón de min o nome de Gilberte, entregado coma un talismán que me ía permitir quizá atopar un día aquela a quen acababa de transformar en persoa e que, no instante previo, non era máis que unha imaxe incerta. Así foi como pasou, proferido por riba dos xasmíns e dos alelís, agudo e fresco coma as pingas da mangueira verde de regar; impregnando, irisando a zona de aire puro que atravesara -e que illaba- co misterio da vida daquela a quen designaba para os seres felices que vivían, que viaxaban con ela; despregando baixo o espiño rosa, á altura do meu ombreiro, a quintaesencia da súa familiaridade, para min tan dolorosa, con ela, co lado ignorado da súa vida na que eu non entraría.

Por un instante (mentres nos iamos afastando e meu avó murmuraba: "Pobre de Swann, ¡que papel lle obrigan a facer: ter el que marchar para ela quedar soa co seu Charlus, porque é el, que o recoñecín! ¡E a pequena, no medio e medio desa infamia!") a impresión que deixou en min o ton despótico co que a nai de Gilberte lle falara a esta sen que lle replicara, amosándoma como forzada a obedecer a alguén, como alguén que non está por riba de todo, calmou un chisco o meu sufrimento, devolveume a esperanza e apouvigou o meu amor. Mais axiña aquel amor retomou forzas en min como unha reacción pola que o meu humillado corazón pretendía poñerse á altura de Gilberte ou abaixala ata el. Amábaa e lamentaba non ter o tempo e a inspiración de a ofender, de facerlle mal e de obrigala a acordarse de min. Parecíame tan fermosa que con gusto volvería atrás para berrarlle alzando os ombros: "¡Que fea é vostede, que horrible, e como a aborrezo!" Sen embargo, seguín andando, levando comigo para sempre, como prototipo dunha felicidade inaccesible ós rapaces da miña especie polas leis naturais imposibles de transgredir, a imaxe dunha meniña loura chea de pencas, cun sachiño na man e que ría deixando caer na miña persoa longas miradas irónicas e inexpresivas. E xa o engado co que o seu nome perfumara aquel sitio xunto ós espiños rosa, onde o oiramos ela e mais eu, ía acadar, impregnar, aromar todo o que estaba ó seu redor: os seus avós, a quen os meus tiveran a inefable fortuna de coñecer, a sublime profesión de axente e cambio, o cruel barrio dos Campos Elisios onde vivía en París.

"Léonie, dixo meu avó ó entrar, cómo me gustaría que estiveses connosco hai un pouco. Non recoñecerías Tansonville. Houben de cortar para ti unha rama deses espiños rosa que tanto che gustaban, pero non me atrevín." Meu avó contáballe á Léonie como fora o paseo, ben para distraela, ben porque non perdera toda a esperanza de vela saír. Antes a ela gustáballe moito esa propiedade, e por outra banda, as visitas de Swann foran as últimas que recibira cando xa pechara a porta a todo o mundo. E do mesmo xeito que, cando agora el viña interesarse por ela (era a única da familia a quen solicitaba ver), respondíalle que estaba cansada pero que lle permitiría entrar na próxima visita, así respondeu aquela tarde: "Si, un día que estea bo hei de ir en coche ata a entrada do parque". E dicíao convencida. Gustaríalle volver a ver Swann e Tansonville, pero o desexo de facelo era superior ás forzas que lle quedaban, que non lle chegarían para cumprilo. Por veces o bo tempo devolvíalle algo de azos, erguíase, vestíase; pero a canseira volvía antes de chegar ó outro cuarto e pedía de novo cama. Comezara para ela -simplemente antes do que adoita suceder- a gran renuncia da vellez que se prepara para a morte envurullándose na súa crisálida, como se pode observar, á fin de vidas lonxevas, mesmo entre os amantes que máis se amaron, entre os amigos unidos polos máis espirituais lazos e que a partir de certo momento deixan de facer a viaxe ou a saída necesarios para se veren, deixan de se escribir e saben que non se van comunicar máis neste mundo. Miña tía debía saber ben que non volvería ver Swann, que non volvería saír da casa, pero esta reclusión definitiva debía resultarlle máis doada pola mesma razón que, segundo a nosa opinión, lle debería ser máis penosa: resulta que a reclusión víñalle imposta pola mingua que día a día constataba nas súas forzas e que, facendo de cada acción, de cada movemento unha fatiga, se non un traballo, facíalle ver a ela na inacción, no illamento e no silencio o pracer reparador e bendito do repouso.

Miña tía non foi ver a sebe de espiños rosa, e eu preguntaba seguido a meus pais se non iría, se antes ela ía moito por Tansonville, intentando así facelos falar dos pais e avós da señorita Swann, que me semellaban grandes coma deuses. Cando conversaba con meus pais, devecía por lles oír dicir aquel nome de Swann, case mitolóxico para min; eu non me atrevía a pronuncialo e trataba de levalos a falar de temas relacionados con Gilberte e a súa familia, que lle concernían e que non me facían sentir exiliado lonxe dela; e de súpeto forzaba a meu pai, finxindo coidar por exemplo que o cargo de meu avó xa fora antes da nosa familia, ou que a sebe de espiños rosa que miña tía quería ver estaba en terreo comunal, a rectificar as miñas asercións, a que me dixese, espontaneamente e contradicíndome: "Non, este cargo pertencía ó pai de Swann, esa sebe forma parte do parque de Swann". Entón eu víame obrigado a recobrar o alento: tanto pesaba ata abafarme, pousándose no sitio no que estaba escrito en min, aquel nome que, no momento en que o oía, me parecía máis completo que calquera outro, pois que matiña o peso de todas as veces que, anteriormente, o proferira mentalmente. Causábame un pracer que me daba vergonza atreverme a pedírllelo a meus pais, pois era tan grande que debeu de suporlles moito traballo procurarmo, e ademais sen compensación, porque non era un pracer para eles. Polo tanto, cambiei de conversa por discreción. Tamén por escrúpulo. Todas as seduccións singulares que eu puña naquel nome de Swann, atopábaas nel no momento en que o pronunciaban. Coidaba así que meus pais non podían permanecer alleos a esas seduccións, que sentían o mesmo que min, que eles vían, absorbían, se amoldaban ós meus soños, e eu sentíame desgraciado como se os vencese e os corrompese.

Aquel ano, cando, un pouco máis cedo que de costume, meus pais fixaron o día para volver a París, pola mañá, como me rizaran o pelo para me retratar, me cubriran coidadosamente a cabeza cun sombreiro que nunca puxera e me vestiran un abrigo de veludo, despois de buscar por min por toda a casa, atopoume miña nai chorando na costiña cerca de Tansonville, dicíndolles adeus ós espiños mansos, rodeando cos brazos as ramas picudas e tripando cos pés os papillotes arrincados e o chapeo novo, coma unha princesa de traxedia a quen pesasen aqueles vougos ornamentos, ingrato para con aquela importuna man que formando todos aqueles nós tivera coidado de xuntar o meu cabelo na testa. Miña nai non se deixou impresionar polas miñas bágoas, pero en cambio non puido conter un berro ó ver o sombreiro esmagado e o abrigo estragado. Eu non a oín: "Oh, meus pobres espiñiños, dicía eu chorando, xa sei que vós non me queredes aflixir, que non queredes que marche. Nunca me causastes pesar, por iso sempre vos quererei". E, limpando as bágoas, prometíalles que cando fose grande non faría como fan os demais homes insensatos e, incluso en París, na primavera, en vez de ir de visitas e oír parvadas, había de ir ó campo ver os primeiros espiños.

Unha vez no campo, non os perdiamos de vista durante todo o paseo pola banda de Méséglise. Percorríaos perpetuamente, coma un vagabundo invisible, o vento, que era para min o xenio particular de Combray. Cada ano, no día de chegada, para sentir que realmente estaba en Combray, subía a velo correr entre os campos de cultivo e facíame correr tras del. Sempre, na banda de Méséglise, tiña un o vento ó seu carón, naquela chaira abombada na que, en leguas, non topa con ningún accidente do terreo. Eu sabía que a señorita Swann ía adoito a Laon pasar uns días e, aínda que estivese a unhas leguas, véndose a distancia compensada pola ausencia de todo obstáculo, cando, nas tórridas tardes, vía unha mesma brisa vir do extremo do horizonte, abaixar os trigais máis afastados, propagarse coma unha onda sobre a inmensa extensión de terreo, e deitarse, murmuradora e morna, entre as esparcelas e os trevos, ós meus pés, aquela chaira que era común ós dous parecía achegarnos, unirnos, e eu coidaba que aquela vaga de aire acababa de pasar a carón dela, que era coma unha mensaxe súa que me bisbaba se chegala a comprender, e bicábaa ó pasar. Á esquerda había un lugariño chamado Champieu (Campus pagani, segundo o abade). Á dereita, víanse alén dos trigais os dous campanarios cicelados e rústicos de Saint-André-des-Champs, afiados, escamentos, imbricados de alvéolos, ornados de liñas entrecruzadas, amarelados e grumosos, coma dúas espigas.

A intervalos simétricos, no medio e medio da inimitable ornamentación das súas follas que non se confunden coas doutra árbore froiteira calquera, as maceiras abrían os seus anchos pétalos de satén branco ou suspendían os tímidos ramos dos seus abrochos vermellos. Na banda de Méséglise foi onde contemplei por primeira vez a redonda sombra que as maceiras proxectan na terra asollada e as sedas de ouro impalpable que o solpor tece oblicuamente baixo das follas e que meu pai interrompía co seu bastón sen desvialas.

Ás veces, polo ceo da tarde pasaba a lúa branca coma unha nube, furtiva, sen brillo, coma unha actriz á que aínda non lle chegou o momento de actuar e que, desde a sala, en roupa de paseo, mira un intre para os seus compañeiros, apartándose, desexando non ser vista. Gustaba de atopar a súa imaxe en cadros e libros, pero estas obras de arte eran ben distintas -polo menos durante os primeiros anos, antes de que Bloch acostumase os meus ollos e o meu pensamento a máis sutís harmonías- a aquelas nas que a lúa me parecería bela hoxe en día e nas que eu non a recoñecería daquela. Era, por exemplo, algunha novela de Saintine, unha paisaxe de Gleyre na que debuxa nitidamente no ceo un fouciño de prata, obras desas inxenuamente incompletas coma as miñas propias impresións e que indignaban as irmás de miña avoa. Pensaban que hai que darlles ós rapaces, demostrando eles gusto apreciándoas desde un primeiro momento, as obras que, unha vez chegados á madurez, admiramos definitivamente. Sen dúbida imaxinaban os méritos estéticos como obxectos materiais que inevitablemente un ollo aberto ten que ver, sen necesidade de madurar lentamente os seus equivalentes no propio corazón.

Pola banda de Méséglise, en Montjouvain, nunha casa á beira dunha gran charca e pegada a unha escarpa matosa, vivía o señor Vinteuil. Era frecuente, por iso, cruzar polo camiño coa súa filla, que conducía un buggy a toda velocidade. A partir dun determinado ano non a volvemos atopar soa, senón cunha amiga máis vella que ela, que tiña mala sona na redonda e que un día acabou por se instalar definitivamente en Montjouvain. A xente dicía: "O pobre do señor Vinteuil ten que estar cego polo cariño á filla para non se decatar do que se fala por aí, e permitirlle, el que se escandaliza por unha palabra fóra de ton, que viva con ela baixo o mesmo teito unha muller coma esa. Di que é unha muller cabal, un gran corazón, con gran predisposición para a música se a cultivase. Pode estar seguro de que de non é de música do que se ocupa coa súa filla." O señor Vinteuil dicíao; e, en efecto, é digno de salientar como unha persoa excita a admiración a causa das súas calidades morais nos pais doutra persoa coa que mantén relacións carnais. O amor físico, tan inxustamente desprestixiado, de tal xeito forza a todo ser a manifestar ata as máis íntimas parcelas de bondade, de abandono de si mesmo, que estas resplandecen ata nos ollos dos familiares inmediatos. O doutor Percepied, a quen a súa forte voz e grandes cellas lle permitían cando el quería desempeñar o papel de pérfido, para o que en cambio non tiña o físico, sen comprometer en nada a súa condición inquebrantable e inmerecida de brután amable, facía rir ás gargalladas o cura e todo o mundo cando dicía con rudeza: "¡Vaia, parece que aprende música coa amiga, a señorita Vinteuil! E estráñavos. Eu non sei. Díxomo o tío Vinteuil aínda onte. Despois de todo, ten dereito a amar a música esta rapaza. Non vou ser eu quen poña obstáculos ás vocacións artísticas dos rapaces. Tampouco Vinteuil, polo que se ve. E el tamén pode facer música coa amiga da súa filla. ¡Ai, carafio, vaia unha música que se toca nesa casa! ¿Pero, de que rides? Tocan moito, simplemente. O outro día atopeime co tío Vinteuil preto do cemiterio. Non se tiña de pé".

Para os que coma nós viran daquela o señor Vinteuil evitar as persoas que coñecía, dar a volta cando as vía, envellecer en cousa de meses, afogarse nas súas penas, ser incapaz de calquera esforzo que non buscase directamente a felicidade da filla, pasar días enteiros diante da campa da muller, sería difícil non comprender que estaba morrendo de pena, e supor que non sabía o que se dicía por aí. Sabíao, e quizá mesmo acreditaba. Non existe unha persoa, por grande que sexa a virtude, a quen a complexidade das circunstancias non arrastre a vivir un día en familiaridade co vicio que condena -sen que polo demais o dea recoñecido, agochado baixo o disfrace de feitos particulares que reviste para entrar en contacto con ela e facela sufrir: palabras estrañas, actitudes inexplicables, unha tarde calquera, dun ser de quen esa persoa ten abondas razóns para o estimar. Pero nun home coma o señor Vinteuil debía producir máis sufrimento que noutro a resignación ante unha desas situacións que erroneamente se pensa que son atributo exclusivo do mundo da bohemia: esas situacións prodúcense cada vez que precisa reservar o lugar e a seguridade necesarias un vicio que a propia natureza xera nun rapaz, ás veces mesturando simplemente as virtudes do pai e da nai, coma a cor dos ollos. Pero do feito de que o señor Vinteuil coñecese se cadra a conducta da filla non se segue que minguase o seu culto por ela. Os feitos non penetran no mundo no que viven as nosas crenzas, non son eles os que as fixeron nacer, polo tanto tampouco as van destruír; pódenlles inflixir os máis constantes desmentidos sen as debilitar, e mesmo unha avalancha de desgracias ou enfermidades que caen sen tregua sobre unha familia non a fará dubidar da bondade de Deus ou do talento do médico. Pero cando o señor Vinteuil pensaba na súa filla e nel mesmo desde o punto de vista da xente, da súa reputación, cando intentaba situarse con ela na escala que ocupaban na estima xeral, ese xuízo de orde social manifestábao exactamente como o faría o habitante de Combray máis hostil a el, e víase coa súa filla no último desa escala, e os seus modos adquiriran desde había pouco a humildade, o respecto polos que estaban por riba del e que el miraba desde abaixo (aínda que ata agora estivesen moi por baixo del), a tendencia a intentar chegar ata eles, resultante case mecánica común a todos os estados de decadencia. Un día que iamos andando con Swann por unha rúa de Combray, o señor Vinteuil, que desembocaba doutra, atopárase tan bruscamente en fronte de nós que lle dera tempo de nos evitar, e Swann, con esa orgullosa caridade de home de mundo que, no medio da disolución de todos os prexuízos morais, atopa na infamia dos outros unha razón para ser con el benevolente, con testemuños que afagan máis o amor propio do que os ofrece por sentilos preciosos o que os recibe, conversara longamente co señor Vinteuil, a quen ata o momento non dirixira a palabra, e antes de marchar preguntáralle se non ía deixar ir a súa filla un día xogar a Tansonville. Era unha invitación que, se lla fixese hai dous anos, indignaría a Vinteuil pero que, arestora, o enchía de sentimentos de recoñecemento tan grandes que se consideraba obrigado a non ter a indiscreción de aceptar. A amabilidade de Swann coa súa filla parecíalle en si mesma un apoio tan honorable e delicioso que coidaba que se cadra era mellor non servirse dela, para así conservar platonicamente toda aquela tenrura.

"¡Que home tan exquisito!", díxonos, cando Swann se despediu, coa mesma entusiasta veneración de agudas e bonitas burguesiñas con respecto a unha duquesa, aínda que sexa fea e parva. "¡Que home tan exquisito! ¡Que pena que casase tan mal!"

Bótase de ver que as xentes máis sinceras están cheas de hipocrisía e cando falan cunha persoa ocultan a opinión que teñen dela, opinión que expresan cando esa persoa non está diante. Meus pais deploraron co señor Vinteuil o matrimonio de Swann en nome dos principios e conveniencias que (precisamente porque os invocaban en común con el, como xente da mesma índole) parecían sobreentender que non se transgredían en Montjouvain. O señor Vinteuil non mandou a súa filla en cas Swann, e este foi o primeiro en lamentalo porque, cada vez que se despedía do señor Vinteuil lembraba que tiña algo que lle preguntar sobre alguén que se chamaba o mesmo que el, parente seu, coidaba. E aquela vez prometeu que non esquecería o que tiña que lle dicir, cando o señor Vinteuil mandase a súa filla a Tansonville.

O paseo pola banda de Méséglise era o menos longo dos que dabamos arredor de Combray, motivo polo cal o reservabamos para cando o tempo era incerto; o clima desa parte era moi chuvioso e non perdiamos nunca de vista a estrema dos bosques de Roussainville, na espesura dos cales nos poderiamos abeirar.

Adoito o sol se agochaba detrás dunha nube que lle deformaba o óvalo e á que el lle amarelaba os bordos. O brillo, que non a claridade, éralle subtraído ó campo, en que toda vida semellaba suspendida, mentres que o lugariño de Roussainville esculpía sobre do ceo o relevo das súas arestas brancas cunha precisión e un acabado abafantes. Un vento frouxo levantaba o voo dun corvo que volvía a caer ó lonxe e, contra o ceo abrancazado, os bosques na distancia semellaban máis azuis, como pintados neses camafeos que decoran os entrepanos das antigas mansións.

Outras veces, en cambio, daba en caer a chuvia coa que nos ameazara a capuchina que o óptico tiña no escaparate; as pingas de auga, como paxaros migratorios que collen o voo todos á xunta, descendían en rápidas columnas do ceo. Non se separan unhas das outras, non van á aventura na súa veloz travesía, senón que cada unha no seu lugar atrae a que vai detrás, escurecendo o ceo máis que unha bandada de andoriñas. Refuxiabámonos no bosque. Cando a súa viaxe parecía rematada, algunhas, máis débiles, máis lentas, aínda chegaban. Pero nós xa saïamos do noso abeiro, pois as pingas estaban a gusto na follaxe, e a terra xa estaba cáseque seca mentres mais dunha se entretiña brincando nas nervaduras dunha folla e, suspendida na punta, calma, brillando ó sol, de súpeto deixábase esvarar desde o alto da rama e caíanos no nariz.

Moitas veces tamén nos iamos abeirar, confundíndonos cos santos e patriarcas de pedra, baixo o pórtico de Saint-André-des-Champs. ¡Que francesa era aquela igrexa! Enriba da porta, santos, reis cabaleiros cunha flor de lis na man, escenas de vodas e funerais estaban representados como o podían estar na alma de Françoise. O escultor narrara tamén certas anécdotas relativas a Aristóteles e a Virxilio, do mesmo xeito que Françoise falaba gustosa na cociña de San Luís coma se o coñecese en persoa e xeralmente para avergoñar pola comparación a meus avós, menos "xustos". Víase que as nocións que o artista medieval e a campesiña medieval (que sobrevivía no século XIX) tiñan da historia antiga ou cristiá, e que se distinguían tanto pola inexactitude coma polo candor, tomábana non dos libros, senón dunha tradición á vez antiga e directa, ininterrompida, oral, deformada, descoñecida e viva. Outra personalidade de Combray que tamén recoñecía, virtual e profetizada, na escultura gótica de Saint-André-des-Champs, era o mozo Théodore, o rapaz de cas Camus. Françoise vía nel tan ben representado un paisano e un contemporáneo que, cando miña tía Léonie estaba demasiado enferma para que Françoise soa puidese movela na cama ou levala ata a butaca, antes de deixar que a rapaza da cociña subise para "facerse ver" por miña tía, chamaba a Théodore. Agora ben, ese rapaz, que pasaba e con razón por un tipo malo, estaba de tal xeito imbuído do espírito que adornara Saint-André-des-Champs e sobre todo de sentimentos de respecto que Françoise coidaba debidos ós "pobres enfermos", á súa "pobre señora" que, cando erguía a cabeza de miña tía na almofada puña esa a cara inxenua e servicial dos anxiños dos baixorrelevos, degorándose, cun cirio na man, arredor da virxe esvaecida, como se os rostros de pedra esculpida, griseiros e nus, coma os bosques en inverno, non fosen máis que un soño, unha reserva, a piques de reflorecer á vida en numerosos rostros populares, reverendos e arteiros, como o de Théodore, iluminados coa cor encarnada dunha mazá madura. Despegada da pedra, a diferencia dos anxiños, e separada do pórtico, cunha estatura sobrehumana, de pé sobre un pedestal, como encol dun tallo que lle evitase pousar os pés no chan húmido, unha santa xurdía coas meixelas plenas, o seo firme e inchándolle a roupa coma un acio maduro nun saco de crina, a fronte estreita, o nariz curto e pispante, as pupilas afundidas, o aspecto san, insensible e coraxoso das campesiñas do país. Este parecido, que insinuaba na estatua unha suavidade que eu non buscara nela, decote o vía corroborado por algunha rapaza da aldea que, coma nós, se viñera abeirar, e da que a presencia, parecida á das follas parietarias que medraron a carón da follaxe esculpida, parecía destinada a permitir, por unha confrontación coa natureza, xulgar acerca da verdade da obra de arte. Diante de nós, ó lonxe, terra prometida ou maldita, Roussainville, da cal nunca penetrei os muros, Roussainville, cando xa deixara de chover para nós, seguía a ser castigada coma un lugar da Biblia por todas as lanzas da tormenta que flaxelaban oblicuamente as moradas dos seus habitantes, ou ben era perdoada por Deus Pai, que facía descender ata ela, desiguais, coma os raios dunha custodia de altar, os talos de ouro desflocados do sol renacente.

Algunhas veces o tempo estaba moi malo e había que volver e quedar na casa encerrado. Aquí e acolá, ó lonxe no campo, que a escuridade e a humidade facían semellante ó mar, casas illadas, penduradas do flanco dun outeiro somerxido na noite e na auga, brillaban cal barquiños que repregasen as velas e permanecen inmóbiles en mar aberto durante toda a noite. Pero, ¡que importaba a choiva, que importaba a tormenta! No verán o mal tempo non é máis que un enfado pasaxeiro e superficial do bo tempo subxacente e fixo, ben distinto do bo tempo inestable e fluído do inverno, e que, contrariamente, instalado na terra na que se solidificou en densa follaxe sobre a que chuvia pode pingar sen comprometer a resistencia da súa permanente alegría, izou para toda a estación, polas rúas do lugar, nas paredes das casas e dos xardíns, os seus pavillóns de seda violeta e branca. Sentado no salonciño, lendo mentres esperaba a hora de cear, oía a auga pingar dos castiñeiros, pero sabía que a chuvieira unicamente vernizaba as follas, e que eles prometían quedar alí, como testemuñas de verán, toda a noite chuviosa, para asegurar a continuidade do bo tempo; a pesar da chuvia, mañá, por riba da barreira branca de Tansonville, ondularían, en gran número, folliñas en forma de corazón; e sen tristeza contemplaba o álamo da rúa Des Perchamps dirixir á treboada súplicas e saúdos desesperados; sen tristeza oía no fondo do xardín os últimos estoupidos do trebón arrolar sobre as lilas.

Se o tempo era malo desde pola mañá, meus pais renunciaban ó paseo e eu non saía. Pero de contado collín o costume de ir eses días andar só pola banda de Méséglise-la-Vineuse, no outono en que tivemos que vir a Combray polo asunto da herdanza de miña tía Léonie, pois finalmente morrera, dándolles o triúnfo á vez ós que pretendían que o seu réxime a debilitaría ata matala, e non menos ós que sostiveran sempre que ela sufría unha doenza non imaxinaria senón orgánica, á evidencia da cal os escépticos terían que se render cando ela sucumbise. A súa morte, en fin, non causou gran dor máis que nun ser, pero unha dor terrible. Durante os quince días que durou a derradeira enfermidade de miña tía, Françoise non a deixou soa un intre, non se espiu, non permitiu que ninguén máis coidase nela, e non a abandonou máis que cando se enterrou. Daquela comprendemos que esa especie de temor en que vivira Françoise polas malas palabras, as sospeitas e a cólera de miña tía creara nela un sentimento que nós tomaramos por odio e que nembargantes era veneración e amor. A súa verdadeira ama, de decisións imposibles de prever, de arterías malas de desbaratar, de corazón bo de abrandar, a súa soberana, o seu misterioso e todopoderoso monarca xa non existía. En comparación con ela, nós contabamos ben pouco. Quedaba lonxe o tempo en que, cando comezabamos a pasar as vacacións a Combray, tiñamos tanto prestixio coma miña tía ós ollos de Françoise. Aquel outono, ocupados coas formalidades propias do caso, coas conversas con notarios e arrendatarios, meus pais, sen vagar a penas para saír, e por outra parte, co tempo pouco propicio, adquiriron o costume de deixarme ir pasear sen eles pola banda de Méséglise, envolto nun gran gabán que me protexía contra a choiva e que de tan boa gana poñía eu por riba dos ombreiros, sabendo como sabía que as súas listas escocesas escandalizaban a Françoise, a quen non se lle podía facer entrar na cabeza a idea de que a cor da roupa non ten que ver co dó e a quen, por outra parte, a pena que nós tiñamos pola morte de miña tía lle parecía pouca porque non deramos un gran banquete fúnebre, non tomaramos un ton de voz especial para falar dela, e mesmo por veces eu me puña a cantaruxar. Estou seguro de que nun libro -e nisto son como Françoise- esta concepción do dó segundo a Chanson de Roland e o pórtico de Saint-André-des-Champs gozaría das miñas simpatías. Pero en canto Françoise estaba pé de min, era o demo quen me empurraba a desexar que se encolerizase e tomaba o menor pretexto para lle dicir que sentía a morte de miña tía porque era boa muller, a pesar das súas ridiculeces, pero non porque fose miña tía; que podería ser miña tía e parecerme odiosa, e a súa morte non me producir pena ningunha, palabras que me parecerían absurdas nun libro.

Se entón Françoise, plena coma un poeta dunha morea de pensamentos confusos sobre a coita, sobre os recordos de familia, se escusaba por non saber responder ás miñas teorías e dicía: "Non me sei expresar", vangloriábame eu desta confesión con brutal ironía digna do doutor Percepied; e se engadía: "Pois aínda tiña paréntese convosco, sempre queda o respecto que se debe á paréntese", eu alzaba os ombros e dicía para min: "Teño boa gana de discutir con semellante inculta", adoptando así para xulgar a Françoise o mesquiño punto de vista dos homes que desprezan a outros na imparcialidade das meditacións pero que son perfectamente capaces de facer coma eles en calquera acto corrente da vida.

Os meus paseos daquel outono resultáranme aínda máis agradables pois facíaos despois de pasar horas sumido na lectura dun libro. Cando me cansaba de ler toda a mañá na sala, puña o gabán por riba dos ombros, saía e o meu corpo, forzado á inmobilidade durante moito tempo, pero cargado por iso de animación e de celeridade acumuladas, precisaba de contado, coma unha buxaina que se tira, de as gastar en todas as direccións. As paredes das casas, a sebe de Tansonville, as árbores do bosque de Roussainville, as matogueiras pegadas a Montjouvain, recibían golpes de paraugas ou de bastón, oían aturuxos, que non eran, uns e outros, máis que ideas confusas que me exaltaban e que non acadaron o repouso na luz por preferiren, a un lento e difícil clarexamento, o pracer dunha desviación máis doada cara a unha saída inmediata. A meirande parte das pretendidas traduccións daquilo que experimentamos o único que fan e librarnos del, facéndoo saír de nós baixo unha forma indistinta que non nolo deixa coñecer. Cando trato de botar contas do que lle debo á banda de Méséglise, das humildes descubertas das que foi marco fortuíto ou necesario inspirador, lembro que foi ese outono, nun daqueles paseos, a carón do noiro matoso que protexe Montjouvain, cando me sentín abraiado por primeira vez a causa desa desconformidade entre as nosas impresións e a súa expresión habitual. Despois dunha hora de alegre loita contra da chuvia e do vento, en chegando á beira da charca de Montjouvain, diante dunha choupana tellada, na que o xardineiro do señor Vinteuil gardaba os utensilios de xardín, acababa de aparecer o sol, e os seus dourados, bañados pola chuvascada, relucían de novo no ceo, por riba das árbores, sobre o muro da cabana e o seu teito de tella aínda mollado, por onde andaba unha galiña. O vento turraba horizontalmente polas herbas tolas que medraban nas regandixas da parede, e pola penuxe da pola que, unhas e outras, se deixaban levar alegremente polo aire ata o seu extremo, co abandono propio das cousas inertes e lixeiras. O tellado producía na charca, que o sol facía reflectir de novo, un xaspeado rosa no que aínda nunca me fixara. Vendo na auga e na parede un pálido sorriso responder ó sorriso do ceo, exclamaba con todo o entusiasmo brandindo o paraugas cerrado: "¡Contro, contro!" Pero ó mesmo tempo sentín que o meu deber era non me limitar a estas palabras opacas e intentar ver máis claro no meu enlevo.

E foi aínda nese momento -gracias a un campesiño que pasaba, con aceno un tanto malhumorado, que aínda o foi máis cando lle houben de dar co paraugas na cara, e que respondeu con desgana ás miñas palabras: "Fermoso día, ¿non si?, dá gusto pasear"- cando me decatei de que as mesmas emocións non se producen simultaneamente, nunha orde preestablecida, en todos os humanos. Máis tarde, cada vez que unha lectura un pouco longa me puña en disposición de conversar, o compañeiro ó que eu degoxaba por lle dirixir a palabra acababa xustamente de se entregar ó pracer da conversación e agora quería que o deixasen ler tranquilo. Se era que acababa de pensar agarimosamente en meus pais e de tomar as decisións máis sabias e xustas para agradarlles, pola súa banda, eles daban conta ó mesmo tempo dun pecadiño que eu esquecera e que me reprochaban severamente no momento en que me botaba a eles para os bicar.

Por veces, á exaltación que me producía a soidade xuntábaselle outra que non sabía clasificar claramente, causada polo degoxo de ver xurdir diante de min unha campesiña a quen eu aconchegaría cos meus brazos. Nacido bruscamente, sen me dar tempo a relacionalo exactamente coa súa causa, no medio e medio de pensamentos moi diferentes, o pracer do que viña acompañado ese degoxo parecíame un grao superior ó que eses pensamentos me daban. Admiraba todo o que naquel momento estaba no meu espírito: o reflexo rosa do tellado, as herbas silvestres, o lugar de Roussainville ó que eu quería ir desde había tempo, as árbores do seu bosque, o campanario da súa igrexa, por esta nova emoción que me presentaba esas cousas como máis desexables porque coidaba que eran elas as que a provocaban facéndome escorar cara a elas rapidamente cando inflaba a miña vela cunha brisa poderosa, descoñecida e propicia. Pero se ese desexo de que aparecese unha muller engadía para min, ós encantos da natureza, algo máis excitante, eses encantos, pola súa banda, agrandaban o pouco encanto que a muller puidese ter. Semellábame que a beleza das árbores era aínda a súa beleza, e que os seus beixos me entregarían a alma daqueles horizontes, do lugar de Roussainville, dos libros que eu lía ese ano; e a miña imaxinación, collendo forzas en contacto coa sensualidade, unha sensualidade que se espallaba por todos os dominios da imaxinación, facía que o meu desexo non coñecese límites. É que -como sucede neses momentos en que soñamos no medio e medio da natureza onde, suspendida a acción do costume, deixadas de lado as nosas nocións abstractas das cousas, cremos profundamente na orixinalidade, na vida individual do lugar en que nos atopamos- a transeúnte que espertaba o meu desexo parecíame non un exemplar calquera do tipo común de muller, senón un producto necesario e natural deste chan. Porque naquel tempo, todo o que non era eu, a terra e os seres, semellábame máis precioso, máis importante, dotado dunha existencia máis real do que lle parecería a un home feito. A terra e as persoas ían xuntos no meu pensamento. Degoxaba por unha campesiña de Méséglise ou de Roussainville, por unha pesca de Balbec, do mesmo xeito que tiña o desexo de Méséglise e de Balbec. O pracer que me puidesen dar semellaríame menos certo, deixaría de crer nel se puidese modificar ó meu antollo as súas condicións. O feito de coñecer en París unha pesca de Balbec ou unha campesiña de Méséglise sería tanto como coller uns mariscos que non vise na ribeira ou unhas fieitas que non atopase no monte, sería tanto como subtraer ó pracer que a muller me daría todos aqueles con que a envolvera na miña imaxinación. Mais vaguear así polos bosques de Roussainville sen poder beixar unha campesiña era como descoñecer o seu tesouro oculto, a beleza profunda. A moza que estaba a contemplar toda rodeada de follaxe era para min coma unha planta local dunha especie máis elevada que as outras e da que estructura permite achegarse máis ó sabor profundo do país. Eu era quen de crelo máis facilmente (así como cría que as caricias a través das que ela me faría chegar a ese sabor profundo serían tamén dunha clase particular e eu non podería coñecer ese pracer a través doutra que non fose ela) polo feito de estar aínda na idade en que aínda non se abstraeu ese pracer da posesión das diferentes mulleres coas que se experimentou, en que aínda non se reduciu a unha noción xeral que as fai considerar desde ese momento como os instrumentos intercambiables dun pracer sempre idéntico. Non existe sequera, illado, separado e formulado no espírito, como o fin que se persegue cando nos achegamos a unha muller, como a causa da confusión previa que sentimos. A penas soñamos con el como un pracer que imos sentir; máis ben chamámoslle o encanto desa muller, porque non pensamos en nós mesmos, senón só en saír de nós. Escuramente esperado, inmanente e agochado só cando se ve realizado transporta a tal paroxismo os outros praceres que nos producen as doces miradas, os beixos da que está xunta nós, que se nos representa como unha especie de transporte do noso recoñecemento pola bondade de corazón da nosa compañeira e pola súa conmovedora predilección por nós, que ponderamos nos favores, na felicidade coa que nos colma.

¡Ai, en van imploraba a torre de Roussainville, en van lle pedía que me achegase algunha rapaza do lugar, como único confidente dos meus primeiros desexos, cando do faiado da casa de Combray, no gabinetiño que recendía a lirios, non vía máis que a súa torre no medio e medio do marqueado da ventá entreaberta, mentres que coas dúbidas heroicas do viaxeiro que emprende unha exploración ou do desesperado que se suicida, desfalecendo, abría dentro de min unha ruta incógnita que eu coidaba mortal, ata o momento en que unha marca natural coma a que deixa un caracol se engadía ás follas da groselleira silvestre que pendían sobre min. En van suplicaba agora. En van tiña esa extensión da chaira no campo da miña visión e a drenaba coa mirada, degoirada por atraer unha muller. Podía ir ata o pórtico de Saint-André-des-Champs, que nunca alí estaba a campesiña, que en cambio non deixaría de atopar de ir con meu avó non podendo daquela ter conversación con ela. Fitaba indefinidamente o tronco dunha árbore ó lonxe, detrás do que ía xurdir e vir cara a min; o horizonte escrutado permanecía deserto, caía a noite e a miña atención sen esperanza uníase, como para aspirar as criaturas que podían agochar, a aquel chan estéril, a aquela terra esquilmada; e golpeaba as árbores do bosque de Roussainville non de alegría senón de rabia, árbores de entre as cales xa non saían seres vivos, como se fosen árbores pintadas nunha tea, cando, sen me resignar a volver á casa antes de ter nos meus brazos a muller que tanto desexara, me vin obrigado sen embargo a coller o camiño de Combray dicindo para min que cada vez era menos probable que a sorte a puxese no meu camiño. E se a atopase, ¿atreveríame a falarlle? Coidaba que me tomaría por tolo e non cría que fosen compartidos por outras persoas, que fosen certos fóra de min os desexos que formaba nos paseos aqueles e que non se daban realizado. Aparecíanseme unicamente como creacións puramente subxectivas, febles, ilusorias, do meu temperamento. Xa non estaban en comuñón coa natureza, coa realidade que desde ese momento perdía todo encanto e toda significación e xa non era senón un marco convencional na miña vida, como é para a ficción dunha novela o asento do vagón no que o viaxeiro a vai lendo para pasar o tempo.

Quizais tamén dunha impresión sentida cerca de Montjouvain, algúns anos máis tarde, impresión escura daquela para min, é de onde saíu, moito despois, a miña idea do sadismo. Máis adiante veremos que, por razóns totalmente distintas, o recordo daquela impresión ía ter un papel importante na miña vida. Ía moita calor; meus pais, que se tiveran que ausentar toda a xornada, déranme permiso para volver cando quixese e, como fora ata a charca de Montjouvain, onde me gustaba contemplar os reflexos do teito das tellas, resulta que me deitei á sombra e quedei durmido nas matogueiras do noiro que domina a casa, no mesmo sitio onde esperara por meu pai outra vez, un día que fora visitar o señor Vinteuil. Era case de noite cando espertei, quixen erguerme pero vin a señorita Vinteuil (na medida en que a puiden recoñecer, pois non a vira moitas veces por Combray, e só cando era rapaza, mentres que agora xa ía para moza) que probablemente acababa de entrar, fronte a min, a uns poucos centímetros, na sala onde seu pai recibira o meu e que ela convertera na súa saliña particular. A ventá estaba entreaberta, a lámpada acesa, eu vía todos os movementos sen ser visto, pero se decidise marchar de alí faría ruído ó tripar no mato, oiríame e pensaría que estaba alí axexándoa.

Estaba de loito por seu pai, que morrera había pouco. Non a foramos ver, pois miña nai non quixo por causa dunha virtude que nela limitaba os efectos da bondade: o pudor, pero tiña un profundo dó da rapaza. Lembraba miña nai o triste final da vida do señor Vinteuil, completamente entregado ós coidados de nai e criada que lle dedicaba á filla e despois absorbido polos sufrimentos que esta lle causara; relembraba o rostro torturado do ancián nos últimos tempos; sabía que renunciara para sempre a acabar de pór en limpo toda a súa obra dos últimos anos, pobres fragmentos dun vello profesor de piano, dun vello organista de vila, ós que nós atribuïamos escaso valor en por eles, pero que non desprezabamos porque el os valoraba ata o punto de ser a súa razón de vivir antes de os sacrificar á filla, e na súa maioría, nin sequera anotados senón só conservados na memoria del, algúns deles inscritos en follas espalladas, ilexibles, permanecerían inéditos; miña nai pensaba nesoutra renuncia aínda máis cruel á que o señor Vinteuil se vira obrigado, a renuncia a un futuro de honesta e respectuosa felicidade para a súa filla; cando evocaba todo aquel infortunio supremo do vello mestre de piano de miñas tías, experimentaba unha auténtica pena e pensaba con pavor na outra pena, máis amarga, que debía sentir a señorita Vinteuil, mesturada cos remorsos de ter case que matado a seu pai. "Pobre señor Vinteuil, dicía miña nai, viviu e morreu pola filla sen recibir nada a cambio. ¿Recibirá algo, e de que forma, despois de morto? Só pola filla lle podía ser dado."

No fondo da sala da señorita Vinteuil, enriba de cheminea, había un retratiño do pai, que foi coller ás carreiras cando oíu o ruído do coche que acababa de chegar; despois tirouse nun sofá e puxo cerca dela unha mesiña sobre a que colocou o retrato, como antano o señor Vinteuil colocara xunta el o fragmento que quería tocar para meus pais. Axiña entrou a súa amiga. A señorita Vinteuil acolleuna sen se levantar, coas mans xuntas detrás da cabeza e recuou ata o bordo oposto do sofá como para lle facer un sitio. Pero decatouse de que dese xeito parecía impoñerlle unha actitude que quizá a importunaba. Coidou que á súa amiga quizais lle gustaría máis estar lonxe dela, sentada nunha cadeira; sentiuse indiscreta e alarmóuselle o seu delicado corazón; pasou a ocupar todo o sofá, pechou os ollos e púxose a bocexar como para indicar que a gana de durmir era a única razón pola que se deitara así. Malía a familiaridade ruda e dominadora que tiña coa compañeira, recoñecín os xestos obsequiosos e reticentes, os bruscos escrúpulos de seu pai. Levantouse axiña, fixo coma quen que quería cerrar as contras e non podía.

"Déixaas estar abertas, teño calor, dixo a amiga.

-Pero resulta molesto, poden vernos", respondeu a señorita Vinteuil.

Adiviñou sen dúbida que a súa amiga ía pensar que non dixera esas palabras máis que para provocala para que lle respondese con outras que quería oír, pero que por discreción lle deixaba a iniciativa de pronunciar. Por iso a súa mirada, que non puiden distinguir, debeu adquirir a expresión que tanto lle gustaba a miña avoa, cando dixo enerxicamente:

"Cando digo vernos quero dicir vernos ler; é incómodo pensar que nos poden estar vendo aínda que fagamos algo insignificante".

Por unha xenerosidade instintiva e unha cortesía involuntaria calaba as palabras premeditadas que xulgara indispensables para a completa realización do seu desexo. E en todo momento no fondo dela, unha virxe tímida e suplicante imploraba e facía recuar un langrán túzaro e triunfante.

"Si, é probable que miren para nós a estas horas, neste lugar tan frecuentado, dixo con sorna a amiga. ¿E que?", engadiu (crendo deber acompañar dun chiscar de ollo malicioso e tenro as palabras que boamente dicía, como un texto que sabía agradable á señorita Vinteuil, nun ton que se esforzaba en que fose cínico) "se nos ven, mellor".

A señorita Vinteuil sentiu un arreguizo e levantouse. O seu escrupuloso e sensible corazón ignoraba qué palabras debían vir espontaneamente unirse á escena que os sentidos lle reclamaban. Buscaba, o máis lonxe que podía da súa auténtica natureza moral, a linguaxe propia da rapaza viciosa que quería ser, pero as palabras que coidaba que esta pronunciaría sinceramente semellábanlle falsas en boca dela. E o pouco que se permitía era dito nun ton afectado no que os seus costumes de timidez paralizaban as súas veleidades de audacia, e intercalaba cousas como: "¿non tes frío?, ¿non tes calor?, ¿non prefires estar soa lendo?".

"Paréceme que a señorita ten pensamentos lúbricos esta noite", acabou por dicir, sen dúbida repetindo unha frase que oíra en tempos por boca da amiga.

No escote da chambra de crespón, a señorita Vinteuil sentiu un beixo da amiga, soltou un chío e escapou e perseguíronse ós saltos, as cumpridas mangas a voar coma alas, cacarexando e piando como paxariños namorados. Despois, a señorita Vinteuil acabou caendo no sofá, o corpo da amiga riba dela. E esta deulle as costas á mesiña na que estaba o retrato do vello profesor de piano. A señorita Vinteuil comprendeu que a amiga non o vería se non chamaba a súa atención, e díxolle, como se acabase de se decatar:

"¡Oh, ese retrato de meu pai que nos mira, non sei quén o puido pór aquí; xa dixen vinte veces que este non é o seu sitio!"

Lembrei que esas eran as palabras que o señor Vinteuil dixera a meu pai a propósito do fragmento de música. O retrato, sen dúbida, servíalles habitualmente para profanacións rituais, pois a amiga respondeulle con palabras que debían formar parte das súas respostas litúrxicas:

"Déixao aí, que agora xa non está connosco para nos amolar. ¿Non coidas que se poría a choromicar, que che viría pór o abrigo se te vise a través da ventá aberta, o mono ese?

A señorita Vinteuil respondeulle cun doce reproche: "vaia, vaia", que probaba a bondade da súa natureza, non porque esas palabras fosen dictadas pola indignación que ese modo de falar de seu pai lle puidese causar (evidentemente, ese era un sentimento que sabía -¿coa axuda de que sofismas?- acalar dentro dela neses intres), senón porque eran coma un freo que, para non se mostrar egoísta, lle puña ela ó pracer que a amiga intentaba procurarlle. E ademais aquela moderación riseira en resposta ás blasfemias, aquel reproche hipócrita e tenro, manifestaban quizá na súa natureza franca e bondadosa unha faceta particularmente infame, unha forma adozada da perversidade que intentaba asimilar. Pero en cambio non se puido resistir á atracción do pracer que experimentaría ó ser tratada con dozura por unha persoa tan implacable cun morto indefenso; así, saltou sobre os xeonllos da amiga e tendeulle castamente a fronte ós seus labios como faría unha filla con súa nai, sentindo con delicia que dese xeito ían chegar ó cabo da crueldade arrebatándolle ó señor Vinteuil, mesmo na tumba, a paternidade. A amiga colleulle a cabeza entre as mans e bicoulle a fronte coa docilidade que lle volvía fácil o gran amor que sentía pola señorita Vinteuil e o desexo de a distraer da agora triste vida da orfa.

"¿Sabes que me gustaría facerlle a este vello horror?, díxolle collendo o retrato.

E murmuroulle á orella da señorita Vinteuil algo que non puiden oír.

"¡Non te atreverás!

-¿Que non me atreverei a cuspirlle a isto?", dixo a amiga cunha brutalidade buscada.

Xa non oín máis, porque a señorita Vinteuil, con aire cansado, prosmeiro e atarefado, virtuoso e triste foi cerrar as contras, pero agora eu sabía, por todos os sufrimentos que en vida o señor Vinteuil soportara por culpa da filla, o que dela recibía a cambio despois de morto.

E sen embargo pensei que se o señor Vinteuil puidese asistir a esta escena, se cadra non perdería aínda a fe no bo corazón da filla, e probablemente non estaría equivocado de todo. Certamente, nos costumes da señorita Vinteuil, a aparencia do mal permanecía tan intacta que sería difícil vela realizada nese grao de perfección en alguén que non fose un sádico. É baixo a luz dos focos dun teatro de bulevar máis que a dunha lámpada dun cuarto dunha casa de campo onde mellor se concibe o escenario para ver unha rapaza obrigar a unha amiga a cuspirlle ó retrato do pai que só viviu para ela; e só o sadismo pode dar un fundamento na vida á estética do melodrama. Na realidade, á parte dos casos de sadismo, unha moza podería cometer faltas tan crueis coma as da señorita Vinteuil á memoria e vontade do pai morto, pero non as resumiría expresamente nun acto dun simbolismo tan rudimentario e inxenuo coma aquel; e a súa conducta criminal permanecería máis oculta ós ollos dos demais e mesmo ós seus ollos, que faría o mal sen confesalo. Pero, alén da aparencia, no corazón da señorita Vinteuil, a maldade, polo menos ó primeiro, non era pura. Unha sádica coma ela é unha artista do mal, cousa que non podería ser unha criatura totalmente malvada, porque o mal sería interno nela, parecería totalmente natural, non se distinguiría da súa persoa; e non atoparía pracer sacrílego en profanar a virtude, a memoria dos mortos, a tenrura filial, precisamente porque non lles rendería culto. Os sádicos da especie da señorita Vinteuil son seres tan puramente sentimentais, tan naturalmente virtuosos que mesmo o pracer sensual lles parece algo en si malo, o privilexio dos perversos. E cando se conceden a eles mesmos por un momento a entrega a ese pracer, tratan de entrar e de facer entrar os seus cómplices na pel dos perversos para sentiren por un momento a ilusión de evadírense da súa alma escrupulosa e tenra no mundo inhumano do pracer. E comprendín cánto ela o desexou vendo a imposibilidade de logralo. No momento en que se pretendía tan distinta do pai, lembrábame os modos de pensar, de dicir, do vello profesor de piano. Máis que a súa fotografía, o que ela profanaba, o que usaba para os seus praceres, pero que quedaba interposto entre eses praceres e ela mesma, impedíndolle gozalos directamente, era a semellanza do seu rostro, os ollos azuis da nai del que lle transmitira coma unha xoia de familia, eses xestos de amabilidade que interpuñan entre o vicio da señorita Vinteuil e ela unha fraseoloxía, unha mentalidade que non eran propias do vicio e lle impedían sentilo como algo moi distinto dos numerosos deberes de cortesía ós que habitualmente se consagraba. Non era o mal o que lle daba a idea do pracer, o que lle parecía agradable; era o pracer o que lle parecía malo. E, como cada vez que se entregaba a el, vía como tamén formaban parte dese pracer eses malos pensamentos, ausentes o resto do tempo da súa alma virtuosa, acababa por lle atopar ó pracer algo de diabólico, acababa por identificalo co Mal. Quizais a señorita Vinteuil sentía que a súa amiga no fondo non era mala e que non era sincera cando lle dicía aquelas blasfemias. Polo menos experimentaba o pracer de bicar na súa cara sorrisos, miradas, finxidos se cadra, pero similares na súa expresión viciosa e baixa ós que tería non un ser de bondade e sufrimento senón un ser de crueldade e pracer. Podía imaxinar por un instante que xogaba ós mesmos xogos ós que xogaría, cunha cómplice tan desnaturalizada, unha rapaza que experimentaría eses mesmos bárbaros sentimentos respecto da memoria do pai. Quizais non pensara que o mal fose un estado tan raro, tan extraordinario, tan desconcertante, onde era tan grato emigrar, se soubese discernir nela mesma, coma en todo o mundo, esta indiferencia de cara ó sufrimento que causamos e que, calquera que sexa o nome que se lle dea, é a forma terrible e permanente da crueldade.

Se ir pola banda de Méséglise era bastante fácil, outra cousa distinta era ir pola banda de Guermantes, pois o paseo resultaba longo e había que estar seguro do tempo que ía facer. Cando parecía que entrabamos nunha serie de días bos; cando Françoise, desesperada porque non caía unha pinga de auga para as "pobres colleitas" e non vendo máis que unhas nubes brancas escagalladas pola superficie calma e azul do ceo, laiábase: "Talmente parece que non hai máis que cazóns xogando aló arriba amosando os seus fociños. ¡Ah!, ¿e logo non pensarán en mandar a chuvia para os pobres labregos? E despois, cando o trigo medre, seguro que se pon a chover seguido, sen saber onde cae, como se fose sobre o mar"; cando meu pai recibira invariablemente as mesmas respostas favorables do xardineiro e do barómetro, daquela diciamos durante a cea: "Mañá, se está o tempo coma hoxe, daremos unha volta pola banda de Guermantes." Saïamos á presa despois de almorzar, pola portiña do xardín, e iamos dar á rúa Perchamps, estreita e en ángulo agudo, inzada de gramíneas entre as que dúas ou tres avésporas pasaban o día a herborizar, rúa tan estraña coma o seu nome, do que me parecía que derivaban as súas particularidades curiosas e a súa personalidade ríspeta, e que en van se busca no Combray actual, pois no seu antigo trazado hai agora unha escola. Pero a miña fantasía (parecida á deses arquitectos discípulos de Viollet-le-Duc que, coidando atopar baixo unha galería Renacemento e un altar do século XVII as trazas dun coro románico, restauran todo o edificio como se fose do século XII) non deixa nin pedra da nova construcción, e fura e "restitúe" a rúa Perchamps. Por outra parte, esa fantasía ten datos para esas reconstruccións máis precisos dos que xeralmente teñen os restauradores: algunhas imaxes conservadas na miña memoria, as últimas se cadra que hoxe existen, e destinadas a ser moi pronto aniquiladas, do que era o Combray da miña infancia; e, porque foi el mesmo quen as trazou en min antes de desaparecer, emotivas –se é que se pode comparar un escuro retrato a esas efixies gloriosas que miña avoa gustaba de me regalar en reproduccións- coma eses gravados antigos da Cea ou ese cadro de Gentile Bellini no que se ve nun estado que xa non existe hoxe a obra mestra de Da Vinci e o pórtico de San Marcos.

Pasabamos, pola rúa de l’Oiseau, por diante da vella hospedaría l’Oiseau Flesché no gran patio onde entraron ás veces no século XVII as carrozas da duquesa de Montpensier, de Guermantes e de Montmorency, cando tiñan que vir a Combray por causa dalgún conflicto cos seus caseiros, por cuestión de vasalaxe. Chegabamos ó paseo, onde aparecía, entre as árbores, o campanario de Saint-Hilaire. E eu quixera sentarme alí e quedar a ler todo o día oíndo as campás; porque estaba tan bo tempo e tan calmo que, cando soaba a hora parecía non que rompía a quietude do día, senón que o liberaba do seu contido e que o campanario, coa exactitude indolente e coidadosa de quen non ten outra cousa que facer, estrullaba –para espremer e deixar caer as poucas pingas de ouro que a calor, con lentitude e naturalidade, amontoara-, no momento preciso, a plenitude do silencio.

O maior encanto da banda de Guermantes era que ó seu carón tiñamos case sempre o leito do Vivonne. Atravesabámolo unha primeira vez, dez minutos despois de saír, por unha pontella chamada a Ponte Vella. Ó outro día da nosa chegada, o día de Pascua despois do sermón, se facía bo, eu corría ata alí para ver, naquela desorde dunha mañá de gran festa en que certos preparativos suntuosos fan parecer máis sórdidos os utensilios domésticos aínda en uso, o río que xa paseaba de azul ceo por entre as terras aínda negras e espidas, só acompañado por unha banda de cucos madrugadores e de prímulas anticipadas, mentres que aquí e alá unha violeta de bico azul abaneaba o seu talo baixo o peso da gota olorosa que tiña no seu cornete. A Ponte Vella desembocaba nun camiño de sirga que neste lugar, durante o verán, se tapizaba da azul follaxe dunha abeleira baixo a que un pescador con chapeo de palla botara raíces. En Combray, onde eu sabía qué individualidade de ferrador ou de mozo de tenda se agochaba disimulada baixo o uniforme do pertegueiro ou o sobrepeliz do acólito, este pescador é a única persoa a quen non lle dei descuberto a identidade. Debía coñecer meus pais, porque levantaba o sombreiro ó pasarmos; daquela eu quería preguntar polo seu nome, pero mandábanme calar para non asustar os peixes. Internámonos no camiño de sirga que dominaba o curso desde un noiro de varios pés; da outra banda, a ribeira era baixa e estendíase en vastos prados ata a vila e ata a estación distante dela. Alí estaban espallados os restos, medio agochados entre a herba, do castelo dos antigos condes de Combray que na Idade Media tiña por este lado o curso do Vivonne como defensa contra os ataques dos sires de Guermantes e dos abades de Martinville. Eran só uns fragmentos de torres sobresaíndo na pradería, a penas á vista, ameas de onde hogano o besteiro arrebolaba pedras, de onde a sentinela vixiaba Novepont, Clairefontaine, Martinville-le-Sec, Bailleau-l’Exempt, todas terras vasalas de Guermantes entre as que Combray estaba enclavada, restos que están hoxe a rentes da herba, dominados polos rapaces da escola que ían alí aprender as leccións ou brincar no recreo –pasado case que afundido na terra, deitado á beira da auga coma un paseante que toma o fresco, pero que me fai soñar, que me fai engadir no nome de Combray a viliña que é hoxe unha cidade ben distinta, que me fai reter os meus pensamentos co seu rostro incomprensible e antigo, que medio agochaba baixo os bugallóns. Había abondos nese sitio, que escolleran para xogaren na herba, illados, por parellas, por tropas, amarelos coma unha xema de ovo, tanto máis brillantes canto que, parecíame a min, non podendo derivar cara a ningunha veleidade de degustación o pracer que a súa vista me producía, acumulábao na súa dourada superficie ata se facer tan poderoso que chegou a producir unha beleza inútil; e isto sucedía desde a miña nenez, cando desde o camiño de sirga paralelo ó río tendíalles os brazos sen poder soletrear completamente o seu fermoso nome de príncipes de contos de fadas franceses, chegados quizás hai moitos séculos de Asia, pero anosados para sempre no lugar, contentos co modesto horizonte, amantes do sol e das beiras do río, fieis á vista que tiñan da estación, gardando aínda, sen embargo, coma algunhas das nosas vellas teas pintadas, na súa simplicidade popular, un poético brillo de Oriente.

Divertíame vendo as garrafas que os rillotes botaban no Vivonne para colleren peixiños as cales, ateigadas pola corrente na que á súa vez están encerradas, á vez "continente" de transparentes flancos coma uha auga dura e "contido" somerxido nun continente máis grande de cristal líquido e corrente, evocaban a imaxe do frescor, de xeito máis delicioso e irritante que se estivesen nunha mesa servida, só amosándoa evasivamente naquela perpetua aliteración entre a auga sen consistencia onde as mans non a podían captar e o vidro sen fluidez, onde o padal non a podía gozar. Prometía volver alí máis tarde con liñas; conseguía un pouco pan das provisións da merenda e arrebolaba ó Vivonne unhas boliñas que parecían abondar para provocaren un fenómeno de sobresaturación porque a auga solidificábase axiña arredor delas en acios ovoides de cágados raquíticos que ata daquela permanecían en disolución, invisibles, case que a piques de cristalizar.

Axiña as plantas acuáticas comezaban a obstruír o curso do Vivonne. Primeiro xorden algunhas illadas, como un nenúfar que a corrente colocara en sitio tan difícil e que non deixaba quieto un momento, ata o punto de que, coma unha chalana accionada mecanicamente, non abordaba unha beira se non era para volver á outra de onde viña, realizando eternamente a dobre travesía. Puxado cara á beira, o seu pedúnculo despregábase, alongábase, escapaba, acadaba o límite extremo da súa tensión ata a orela na que o retomaba a corrente, a verde cordaxe repregábase sobre si mesma e conducía a pobre planta ó que se pode denominar o seu punto de partida, pois non paraba alí un segundo sen partir de novo nunha repetición da mesma manobra. Atopábao en cada paseo, sempre na mesma situación, e facíame pensar en certos neurasténicos daqueles entre os que meu avó incluía a tía Léonie, que nos ofrecen sen cambiar durante anos o espectáculo dos estraños costumes que coidaron abandonar a noite pasada e que aínda conservan; collidos na engrenaxe dos seus desazos e manías, os esforzos nos que se debaten inutilmente para saír deles non fan máis que asegurar a súa continuidade e apertar o gatillo da súa estraña dietética, ineluctable e funesta. Así coma eles era este nenúfar, semellante tamén a calquera deses desgraciados que sufrindo un tormento singular, indefinidamente repetido na eternidade, excitaban a curiosidade de Dante ata o punto de se pór a escoitar o relato do propio axustizado se non fose porque Virxilio, afastándose ás alancadas, non o obrigase a alcanzalo axiña, coma a min meus pais.

Pero máis ó lonxe a corrente aquieta a marcha, atravesa unha propiedade aberta ó público polo dono, o cal se compracera en traballos de horticultura acuática, facendo florecer, nos corgos que vai formando o Vivonne, auténticos xardíns de ninfeas. Como as beiras do río neste lugar estaban moi arboradas, as grandes sombras das árbores dábanlle á auga un fondo habitualmente dun verde escuro pero que ás veces, cando volviamos algúns seráns sosegados de tarde tormentosa, vin dun azul claro e cru, tirando a violeta, de aparencia alveolada e gusto xaponés. Aquí e acolá, na superficie, arrubiaba coma un amorodo unha flor de ninfea de corazón escarlata, branca nos bordos. Máis ó lonxe, as flores eran máis numerosas e máis pálidas, menos alisadas, máis graúdas e engurradas, dispostas polo azar en espirais tan graciosas que daban a impresión de ver aboiar á deriva, como despois da esfolla melancólica dunha festa galante, rosas escumosas en grilandas desatadas. Noutro sitio, un recanto parecía reservado ás especies comúns que amosaban o branco e o rosa limpos da xuliana, lavados como porcelana con doméstico tino, mentres que algo máis lonxe, apertados uns contra os outros nun auténtico macizo de flores flotante, atopábase o que parecían pensamentos dos xardíns vindos pousar coma bolboretas as súas ás azuladas e xeadas na transparente oblicuidade daquel macizo acuático; daquel macizo tamén celeste, pois outorgáballes ás flores un chan dunha cor máis preciosa, máis conmovedora que a propia cor das flores; e, xa porque durante a tarde fixo brillar baixo as ninfeas o calidoscopio dunha felicidade atenta, silenciosa e móbil, xa porque se colmou cara á noitiña, como un porto distante, da cor rosa e da fantasía do crepúsculo, cambiando sen cesar para permanecer sempre acorde, arredor das corolas de tinguiduras máis fixas, co que hai de máis profundo, de máis fuxidío e misterioso –co que hai de infinito- nese instante, parecía que as fixo florecer en pleno ceo.

En saíndo do parque, o Vivonne volve a correr. ¡Cantas veces vin, cantas veces desexei imitar, cando fose libre de vivir ó meu xeito, un remador que, soltando o remo, se deita boca arriba, coa cabeza nos baixos do bote e, deixándoo ir á deriva, só vendo o ceo pasar lentamente por riba del, parecía levar inscrita no rostro a imaxe presentida da paz e da felicidade!

Sentabamos entre os lirios da beira da auga. No ceo festivo vagueaba paseniñamente unha nube ociosa. Por momentos, abafada polo aburrimento, unha carpa saía fóra da auga nunha aspiración ansiosa. Era a hora da merenda. Antes de marchar comemos froita, pan e chocolate durante un bo anaco, sentados na herba, onde nos chegaban horizontais, esmorecidos, pero densos e metálicos aínda, os sons da campá de Saint-Hilaire que non se mesturaran co aire que atravesaban desde había tempo e, acanalados pola palpitación de todas as súas liñas sonoras, vibraban a rentes das flores ós nosos pés.

Por veces, na ribeira rodeada de bosque, atopabamos unha casa das que se chaman de recreo, illada, perdida, que non vía neste mundo máis que o regato que lle bañaba os pés. Unha moza de rostro pensativo e elegantes veos que non eran desta zona e que sen dúbida viñera, segundo se di en expresión popular, "enterrarse" aquí, gustar o amargo pracer de sentir que alí era descoñecido o seu nome, sobre todo o nome daquel de quen non puidera reter o corazón, estaba á ventá, desde onde só podía ver a barca amarrada xunto á porta. Levantaba distraidamente os ollos cando oía detrás das árbores da ribeira a voz dos paseantes que, antes de verlles as caras, podía estar segura de que nunca coñeceran nin coñecerían nunca o infiel, que nunca no seu pasado tiveron que ver con el nin terían no futuro. Sentíase que, na súa renuncia, abandonara voluntariamente os lugares onde polo menos podería seguir vendo aquel que amaba, e marchara para outros que nunca o viran. E eu miraba para ela cando volvía dalgún paseo por un camiño que el non ía pisar, quitar das súas resignadas mans as longas luvas de gracia inútil.

Nunca no paseo pola banda de Guermantes puidemos remontar ata as fontes do Vivonne, nas que eu pensaba adoito e que tiñan para min unha existencia tan abstracta, tan ideal, que me sorprendín tanto, cando souben que estaban no propio departamento, a unha determinada distancia de Combray, como cando souben que había outro punto na terra no que se abría, na Antigüidade, a entrada ó Inferno. Tampouco non puidemos chegar nunca ata o termo polo que eu tanto degoxaba, ata Guermantes, onde sabía que residían uns propietarios, o duque e a duquesa de Guermantes; sabía que eran personaxes reais e existentes na actualidade, pero cada vez que pensaba neles, representábaos ben en tapiz, como estaba a condesa de Guermantes na "Coroación de Esther" da nosa igrexa, ben con matices cambiantes, coma Xilberte o Malo na vidreira na que pasaba do verde col ó azul abruña, segundo que eu estivese aínda xunta a auga bendita ou que xa chegase ós nosos asentos, ou ben absolutamente impalpables coma a imaxe de Xenoveva de Brabante, devanceira da familia dos Guermantes, a quen a lanterna máxica paseaba polas cortinas do meu cuarto ou facía subir ó teito, -en fin, sempre envoltos nos misterios dos tempos merovinxios e bañándose, como nunha posta de sol, na luz alaranxada que emana desta sílaba: "antes". Pero se a pesar diso eran para min, como tales duque e duquesa, seres reais, aínda que estraños, pola contra, as súas ducais persoas distendíanse desmesuradamente, inmaterializábanse, para poderen conter nelas ese Guermantes do que eran duque e duquesa, toda esa "banda de Guermantes" asollada, o curso do Vivonne, as súas ninfeas e grandes árbores e tantas fermosas tardes. E sabía que non tiñan unicamente os títulos de duque e de duquesa de Guermantes, senón que desde o século XIV, despois de intentar inutilmente vencer os seus antigos señores, se aliaran con eles por matrimonios, eran condes de Combray, os primeiros cidadáns de Combray en consecuencia e sen embargo os únicos que non habitaban alí. Condes de Combray, posesores de Combray no medio do seu apelido, da súa persoa, e sen dúbida contendo neles esa estraña e piadosa tristeza que era especial en Combray; propietarios da vila, pero non dunha casa particular, morando sen dúbida fóra, na rúa, entre a terra e o ceo, coma aquel Xilberte de Guermantes, de que só vía eu nas vidreiras da ábsida de Saint-Hilaire o reverso lacado de negro con só levantar a cabeza cando ía mercar sal en cas Camus.

Despois sucedeu que pola banda de Guermantes pasei ás veces por diante de pequenos cercados húmidos por onde subían acios de flores escuras. Paraba, coidando adquirir unha noción preciosa, porque cría ter ante os ollos un fragmento desta rexión fluvial que tanto desexaba coñecer desde que vin a descrición que facía dela un dos meus escritores favoritos. E foi con ela, co seu chan imaxinario atravesado por cursos de auga gurgullantes, con quen Guermantes, cambiando de aspecto no meu pensamento, se identificou, cando oín o doutor Percepied nos falar das flores e das fermosas correntes de auga que había no parque do castelo. Soñaba que a señora Guermantes me facía ir alí, repentinamente encaprichada comigo; pasabamos o día a pescar ás troitas ela e mais eu. E á tardiña, colléndome da man, ó pasarmos por diante dos xardinciños dos seus vasalos, ensinábame, por riba dos baixos muros, as flores que apoian neles os seus talos violetas e vermellos e dicíame os seus nomes. Pedíame que lle falara do tema dos poemas que tiña intención de compor. E estes soños advertíanme de que, xa que quería ser un día escritor, ía sendo hora de saber qué era aquilo que quería escribir. Pero en canto mo preguntaba, intentando atopar un tema que me dese para unha significación filosófica infinita, a miña mente deixaba de funcionar, só vía o baleiro fronte á miña atención, sentía que non estaba dotado de xenio ou que se cadra unha enfermidade cerebral o impedía nacer. Por veces contaba con que meu pai arranxase iso. Era tan poderoso, gozaba de tal xeito do favor dos importantes que mesmo chegaba a nos facer transgredir as leis que Françoise me aprendera como as máis ineluctables da vida e da morte, conseguir atrasar por un ano as obras de revocadura da nosa casa, a única do barrio, solicitar do ministro, para o fillo da señora Sazerat que quería ir ás augas, a autorización para que acabase o bacharelato dous meses antes, na serie de candidatos dos que o nome comezaba por A no canto de esperar a vez dos do S. Se se daba o caso de eu caer gravemente enfermo, ou resultar capturado por uns bandidos, persuadido de que meu pai se entendía ben coas potencias supremas, de que mandaba irresistibles cartas de recomendación perante o Altísimo para que a miña doenza ou a miña catividade non fosen senón vans simulacros sen perigo para min, con toda a calma do mundo esperaría a inevitable hora da volta á normalidade, a hora da curación ou da liberación; quizá aquela ausencia de talento, aquel burato negro cavado no meu espírito cando buscaba o tema dos meus futuros escritos, non era máis que unha ilusión inconsistente, que cesaría por unha intervención de meu pai, que conviría co Goberno ou coa Providencia que eu ía ser o mellor escritor da época. Pero outras veces, mentres meus pais se impacientaban ó me veren quedar atrás e non os seguir, a miña vida actual, no canto de me semellar unha creación artificial de meu pai que el podía modificar á súa vontade, representábaseme pola contra como comprendida nunha realidade que non fora feita para min, contra a que non había recurso, sen ningún aliado meu dentro dela e que non agochaba nada máis alá dela. Parecíame logo que eu existía do mesmo xeito que os outros homes, que envellecería e morrería coma eles, e que no medio deles eu era un máis dos que non teñen disposición para escribir. Por iso, desazado, renunciaba por sempre á literatura, malia os ánimos que me dera Bloch. Ese sentimento íntimo, inmediato, que tiña da nulidade do meu pensamento, prevalecía contra todas as palabras afagadoras que me podían prodigar como prevalecen, nun malvado a quen todos gaban as boas accións, os remorsos da súa conciencia.

Un día díxome miña nai: "Como falas seguido da señora Guermantes, e xa que o doutor Percepied a tratou tan ben hai catro anos, debes saber que vai vir a Combray para asistir á voda da súa filla. Poderala ver na cerimonia." Polo demais, fora ó doutor Percepied a quen lle oíra falar máis da señora Guermantes, e mesmo nos amosara un número dunha revista ilustrada na que estaba retratada co traxe que levaba nun baile de disfraces en cas da princesa de Léon.

De súpeto, durante a misa, un movemento que fixo o pertegueiro permitiume ver, sentada nunha capela, unha dama loura cun gran nariz, ollos azuis e penetrantes, unha gravata plisada de seda malva, lisa, nova e brillante, e un granciño na punta do nariz. E como na superficie do seu rostro encarnado, como se estivese acorada, distinguía eu, diluídas e a penas perceptibles, parcelas de analoxía co retrato que me ensinaran, e posto que os trazos particulares que salientaban nela, se os intentaba enunciar, formulábanse precisamente nos mesmos termos: un gran nariz, ollos azuis, dos que se servira o doutor Percepied cando me describira a duquesa de Guermantes, dixen para min: "esta dama parece a señora Guermantes"; ademais a capela desde a que ela seguía a misa era a de Xilberte o Malo, onde, baixo das súas campas, douradas e dilatadas como casulos dun panal, repousaban os antigos condes de Brabante, e que lembraba eu que estaba, polo que me dixeran, reservada á familia de Guermantes cando algún dos seus membros acudía a unha cerimonia a Combray; polo tanto, só podía haber alí unha muller parecida á do retrato da señora de Guermantes, que estivese aquel día, xustamente cando debía estar, na capela: ¡era ela! A miña decepción foi grande e proviña de que sempre me despreocupara do seu aspecto, cando pensaba na señora de Guermantes, e a representaba na miña imaxinación coas cores dun tapiz ou dunha vidreira, noutro século, distinta ó resto dos seres vivos. Nunca pensara que podía ter a cara encarnada, gravata malva coma a señora Sazerat e o óvalo das meixelas lembroume tanto a persoas que vira na nosa casa que a sospeita xurdiu en min, para se disipar axiña, de que esta dama, no seu principio xerador, en todas as súas moléculas, non era quizá substancialmente a duquesa de Guermantes, senón que o seu corpo, ignorante do nome que se lle aplicaba, pertencía a un certo tipo feminino que comprendía tamén mulleres de médicos e comerciantes. "É isto, nada máis que isto, a señora Guermantes", dicía a miña cara atenta e abraiada contemplando aquela imaxe que naturalmente non tiña ningunha relación con aquelas que, baixo o mesmo nome de señora Guermantes, apareceran tantas veces nos meus soños, pois ela non fora coma as outras arbitrariamente formada por min, senón que me saltara ós ollos por primeira vez hai a penas un intre, na igrexa; que non era da mesma natureza, non era colorable a vontade coma elas, que se deixan embeber da tinta alaranxada dunha sílaba, senón que era tan real que todo, ata o granciño que se lle inflamaba na punta do nariz, certificaba a súa conformidade ás leis da vida, como, nunha apoteose de teatro, unha dobra do vestido dunha fada, un tremor do seu dedo meiniño denuncian a presencia material dunha actriz viva, alí onde estabamos incertos de se tiñamos ou non diante dos ollos unha simple proxección luminosa.

Pero ó mesmo tempo, sobre aquela imaxe que o nariz prominente, os ollos penetrantes prendían na miña visión (quizais porque eran eles os que primeiro a alcanzaran, os que primeiro deixaran o seu sinal, no momento en que a min aínda non me dera tempo de pensar que a muller que aparecera diante de min podía ser a señora Guermantes), sobre aquela imaxe recente de todo, inmutable, tentaba aplicar a idea: "É a señora de Guermantes", sen conseguir máis que facela virar diante da imaxe, coma dous discos separados por un intervalo. Pero esta señora de Guermantes con quen eu soñara abondo, agora que vía que existía realmente fóra de min, tomou aínda máis forza na miña imaxinación que, paralizada un momento en contacto cunha realidade tan diferente da que esperaba, comezou a reaccionar e a dicirme: "Gloriosos desde antes de Carlomagno, os Guermantes tiñan o dereito sobre a vida e a morte dos seus vasalos; a duquesa de Guermantes descende de Xenoveva de Brabante. Ela non coñece, nin consentiría en coñecer, ningunha das persoas que hai aquí".

E –¡oh marabillosa independencia dos ollares humanos, prendidos ó rostro por unha corda tan frouxa, tan longa, tan estensible que poden pasearse sos lonxe del!- mentres a señora Guermantes permanecía sentada na capela sobre as tumbas dos seus mortos, o seu ollar vagaba aquí e acolá, subía polos piares, paraba mesmo sobre a miña persoa coma un raio de sol errante pola nave, pero un raio que, no momento de recibir o seu aloumiño, me pareceu consciente. En canto á señora de Guermantes, como permanecía inmóbil, sentada coma unha nai que aparenta non ver as trasnadas e indiscretas manobras dos seus fillos que brincan e interpelan persoas que ela non coñece, foime imposible saber se aprobaba ou censuraba, na nugalla da súa alma, o vagabundeo dos seus ollares.

Pareceume importante que non marchase antes de que eu puidese mirar abondo para ela, porque lembraba que desde había anos consideraba a súa visión como eminentemente desexable, e non desviaba a vista dela, como se cada un dos meus ollares puidese materialmente tomar e gardar en reserva dentro de min o recordo do nariz prominente, das meixelas encarnadas, de todas aquelas particularidades que me semellaban outras tantas informacións preciosas, auténticas e singulares acerca do seu rostro. Agora que todos os pensamentos dirixidos a ela mo representaban fermoso –e quizais sobre todo, forma do instinto de conservación das mellores partes de nós mesmos, ese desexo permanente de non sufrir unha decepción- situándoa (posto que eran unha soa persoa ela e esta duquesa de Guermantes que eu evocara ata o momento) á parte do resto da humanidade con quen a confundira un momento ó ver pura e simplemente o seu corpo, alporizábame ó oír dicir arredor de min: "Vale máis que a señora Sazerat e que a señorita Vinteuil", como se se lle puidesen comparar. E coa miña mirada deténdose na súa loura cabeleira, nos seus ollos azuis, na xuntura do seu pescozo, omitindo os riscos que me puidesen lembrar outros rostros, exclamaba diante daquel esbozo voluntariamente incompleto: "¡Que fermosa é, que nobre! ¡O orgullo dos Guermantes, a descendente de Xenoveva de Brabante está aquí diante de min! E o coidado co que eu iluminaba a súa faciana illábaa de tal xeito que hoxe, cando volvo a pensar naquela cerimonia, resúltame imposible lembrar unha soa das persoas que estaban alí, agás ela e o pertegueiro, quen me respondeu afirmativamente cando lle preguntei se aquela dama era certamente a señora de Guermantes. Vólvoa a ver, sobre todo no momento da procesión, na sancristía iluminada polo sol intermitente e cálido dun día ventoso e de treboada, en que a señora Guermantes se atopaba no medio e medio das xentes de Combray, das que nin sabía os nomes, pero que na súa inferioridade proclamaban a supremacía dela, de xeito que non podía menos que sentir por esas persoas unha sincera benevolencia e ás cales por outra banda esperaba ela infundir máis respecto aínda a forza de gracia e simplicidade. Por iso, ó non poder lanzar esas olladas voluntarias, cargadas dunha significación precisa, que se dirixen a alguén que se coñece, senón só deixar os seus pensamentos distraídos escaparen incesantemente diante dela nunha onda de luz azul irrefreable, non quería chegar a molestar, dar impresión de desdeñar aquelas xentiñas que atopaba ó seu paso, que alcanzaba continuamente. Volvo a ver aínda, sobre a súa gravata malva, sedosa e plisada, a doce estrañeza daqueles ollos ós que engadira, sen ousar destinalo a ninguén, senón para que todos puidesen tomar a súa parte, un sorriso un tanto tímido de soberana que parece escusarse diante dos seus vasalos ós que ama. Ese sorriso caeu sobre min, que non quitaba a vista dela. Entón, ó lembrar aquela mirada que deixara caer sobre min, durante a misa, azul coma un raio de sol atravesando a vidreira de Xilberte o Malo, dixen para min: "Sen dúbida fixouse en min". Coidei que a agradaba, que seguiría pensando en min ó saír da igrexa, que quizais por culpa miña estaría triste esa noite en Guermantes. E de súpeto ameina, porque se ás veces pode ser suficiente para amar unha muller que ela nos mire con desprezo, como pensara eu que fixera a señorita Swann, e pensarmos que nunca nos vai pertencer, por veces tamén pode ser suficiente con que nos mire con bondade, como facía a señora de Guermantes e con que pensemos que esa muller nos poderá pertencer. Os seus ollos tornaban azuis coma unha sempreviva imposible de coller e que sen embargo ela me ofrecese; e o sol, ameazado por unha nube pero ferrando con toda a forza na praza e na sancristía, daba unha carnación de xeranio ás alfombras encarnadas que se esparexeran polo chan para a solemnidade e polas que avanzaba risoña a señora de Guermantes, e amecíalle ó seu xersei un aveludado rosa, unha epiderme de luz, unha especie de tenrura, de grave dozura na pompa e na alegría que caracterizan algunhas páxinas de Lohengrin, algunhas pinturas de Carpaccio, e que fan comprender por qué Baudelaire puido aplicar ó son da trompeta o epíteto de delicioso.

Cantas veces, despois daquel día, nos meus paseos pola banda de Guermantes, me pareceu máis penoso aínda que antes non ter disposición para as letras e ter que renunciar a ser algunha vez un escritor célebre. A mágoa que sentía por culpa diso, mentres ficaba a soñar un pouco á parte, facíame sufrir tanto que, para non sentila máis, por unha especie de inhibición diante da dor, a miña mente deixaba por completo de pensar nos versos, nas novelas, nun porvir poético que a miña falla de talento me impedía contemplar. Entón, á marxe de todas esas preocupacións literarias e sen ningunha conexión con elas, de súpeto un tellado, un reflexo do sol nunha pedra, o arrecendo dun camiño obrigábanme a parar por un pracer particular que me producían, e tamén porque parecían agochar, alén do que ofrecían á miña vista, algo que invitaban a coller e que malia os meus esforzos non chegaba a descubrir. Como eu sentía que todo iso se atopaba neles, ficaba alí, inmóbil, a mirar, a respirar, tratando de ir co meu pensamento máis alá da imaxe e do arrecendo. E se precisaba atrapar meu avó, seguir o meu camiño, intentaba volver atopalos pechando os ollos, trataba por todos os medios de lembrar exactamente a liña do tellado, o matiz da pedra que, sen poder comprender por qué, me pareceran plenos, dispostos a entreabrírense, e entregárenme aquilo do que non eran máis que o envurullo. Certamente, non era ese xénero de impresións o que me podía devolver a esperanza perdida de poder ser un día escritor e poeta, pois esas impresións estaban sempre ligadas a un obxecto particular desprovisto de valor intelectual e sen relación con ningunha verdade abstracta. Pero polo menos dábanme un pracer irracional, a ilusión dunha especie de fecundidade, e distraíanme do aborrecemento, do meu sentimento de impotencia cada vez que buscaba un tema filosófico para unha gran obra literaria. Pero o deber da conciencia era tan arduo, que esas impresións de forma, de perfume ou de cor impúñanme a tarefa de tratar de ver o que se agochaba tras delas, de xeito que non tardaba en buscar dentro de min escusas que me permitisen eludir tales esforzos e me evitasen esa fatiga. Por sorte, meus pais chamaban por min e eu sentía que non tiña arestora a necesaria tranquilidade para perseguir utilmente a miña investigación e que máis valía non pensar niso ata que estivese de volta, e non me cansar antes de tempo sen resultado. Entón deixaba de ocuparme desa cousa descoñecida que se envolvía nunha forma ou nun perfume, e tranquilizábame porque a levaba para a casa, protexida polo revestimento de imaxes baixo das cales a atoparía viva, coma eses peixes que, os días que me deixaban ir de pesca, traía no cesto, cubertos dunha camada de herba que os mantiña frescos. Unha vez na casa, pensaba noutra cousa e amoreábanse no meu espírito (coma no meu cuarto as flores que collera nos paseos ou os obxectos que me deran) unha pedra na que xogaba un reflexo, un tellado, un toque de campá, un arrecendo de follas, abondas imaxes distintas baixo das que hai tempo que está morta a realidade presentida que eu non cheguei a descubrir por falta de vontade. Sen embargo, unha vez –cando, prolongada en exceso a nosa camiñada, estabamos contentos de atopar, a medio camiño, cando a tarde ía caendo, o doutor Percepied, que pasaba a todo correr e ó nos recoñecer fíxonos subir con el- tiven unha impresión dese tipo e non a abandonei sen antes afondar un pouco nela. Fixéranme subir a carón do cocheiro, e corriamos coma o vento porque o doutor tiña que parar, antes de chegar a Combray, en Martinville-le-Sec na casa dun enfermo e conviñeramos en esperarlle á porta. Na volta dun camiño sentín de súpeto ese pracer especial que non se parece a ningún outro, ó ver os dous campanarios de Martinville, sobre os que daba o sol de poñente e que o movemento do coche e as reviravoltas do camiño parecían facer cambiar de sitio, despois o de Vieuxvicq que, separado deles por un outeiro e un val, e situado enriba dunha chaira máis elevada ó lonxe, parecía sen embargo que se atopaba ó lado dos outros.

Constatando, notando a forma da súa frecha, o movemento das súas liñas, a súa superficie asollada, sentía que eu non chegaba ó cabo da miña impresión, que había algo detrás dese movemento, desa claridade, algo que parecían conter e agochar ó mesmo tempo.

Os campanarios parecían tan afastados e nós achegarnos tan pouco a eles, que me estrañou cando, instantes despois, paramos diante da igrexa de Martinville. Non sabía cál era a razón do pracer que experimentei véndoos no horizonte, e ter que buscar esa razón resultábame penoso; tiña gana de gardar en reserva na cabeza esas liñas rebuldeiras ó sol e non pensar nelas de momento. E é probable que, se o fixese, os dous campanarios irían para sempre xuntarse con tantas árbores, tellados, perfumes e sons que distinguira doutros por causa dese escuro pracer que me procuraran e no que nunca me mergullara. Baixei a conversar cos meus pais mentres esperabamos polo doutor. Despois, partimos, senteime no meu sitio do asento e virei a cabeza para ver aínda os campanarios que un momento despois volvería a ver por última vez nunha reviravolta do camiño. Como o cocheiro non parecía disposto a conversar comigo, a penas respondendo ó que eu preguntaba, a falta doutra compañía, tiven que conformarme coa miña propia e intentar lembrar os meus campanarios. Axiña as súas liñas e superficies asolladas, coma se fosen unha especie de cortiza, se esgazaron; un chisco do que delas se me escondera apareceu diante de min e tiven un pensamento que un momento antes non existía para min, que se formulou en palabras na miña cabeza, e o pracer que me fixera sentir había un pouco a súa visión aumentou tanto que, dominado por unha especie de embriaguez, xa non puiden pensar noutra cousa. Nese momento e como xa estabamos lonxe de Martinville, volvendo a cabeza vinos outra vez, agora completamente negros, porque o sol xa se puxera. Por momentos as reviravoltas do camiño roubábanmos á vista, despois amosábanse unha vez máis e finalmente perdíaos de vista.

Sen dicir para min que o que estaba agochado detrás dos campanarios de Martinville debía ser algo análogo a unha frase bonita, pois aquilo aparecérame baixo a forma de palabras que me producían pracer, pedinlle un lapis e un papel ó doutor e púxenme a compor, malia os choqueleos do coche, para tranquilizar a miña conciencia e obedecer ó meu entusiasmo, o anaquiño seguinte, que tempo andando atoparía e ó que a penas lle introducín uns poucos cambios:

"Senlleiros, xurdindo da superficie da chaira e como perdidos na extensión dos campos, subían cara ó ceo os dous campanarios de Martinville. Axiña vimos tres: cando se veu colocar diante deles, achegándose dun brinco afouto, un campanario atrasado, o de Vieuxvicq. Pasaban os minutos, iamos rápido e sen embargo os tres campanarios permanecían aínda ó lonxe diante de nós, coma tres paxaros pousados sobre a chaira, inmóbiles e visibles ó sol. Despois, o campanario de Vieuxvicq afastouse, tomou distancia e os campanarios de Martinville ficaron sos, iluminados pola luz do solpor que mesmo a esa distancia vía xogar e sorrir sobre as súas pendentes. Leváranos tanto tempo achegarnos a eles que pensaba no tempo que aínda faría falla para alcanzalos cando, de súpeto, o coche, ó dar unha curva, nos pousou mesmo ó pé deles; e foran lanzados tan bruscamente diante nosa, que a penas tivemos tempo de parar para non batermos co pórtico. Continuamos o noso camiño; atrás quedou Martinville ó cabo dun anaco e a vila, despois de nos acompañar por uns momentos, desapareceu, e os seus campanarios e o de Vieuxvicq, solitarios no horizonte, ó nos veren fuxir, axitaban en sinal de despedida os seus cumes asollados. Por veces desaparecía un para que os outros dous nos puidesen ver aínda un momento; pero a estrada cambiou de dirección, eles viraron en plena luz coma tres pivotes de ouro e desapareceron da miña vista. Pero, un pouco máis tarde, xa cerca de Combray, cando o sol xa se puxera, vinos por última vez ó lonxe, semellantes a tres flores pintadas no ceo por riba da superficie dos campos. Traíanme ó pensamento tamén as tres mozas dunha lenda, abandonadas nunha soidade impregnada da escuridade; e mentres nos afastabamos ó galope, vinos timidamente buscaren o seu camiño e, logo de daren unhas torpes toupiñadas coas súas nobres siluetas, como se agochaban un tras do outro, formaren no ceo aínda rosa unha soa figura negra, encantadora e resignada, e borrárense no medio da noite." Nunca volvín a pensar nesta páxina, pero naquel momento, cando, nun recanto do asento en que o cocheiro do doutor botaba decote nun cesto as aves que comprara no mercado de Martinville, rematara de escribir, sentíame tan feliz, sentía que a escritura me liberara dos campanarios e do que escondían tras deles, que como se fose unha galiña e acabase de pór un ovo, púxenme a cantar ós berros.

Durante todo o día, naqueles paseos, puiden soñar co pracer que suporía ser amigo da duquesa de Guermantes, pescar ás troitas, pasear en barca polo Vivonne, e, ávido de felicidade, non pedir nese momento á vida nada que non fose unha sucesión permanente de tardes felices. Pero cando no camiño de volta vin á esquerda un casal, bastante distante doutros dous moi xuntos, e a partir do cal, para entrar en Combray, non había máis que coller un paseo de carballos bordeado de pequenas chousas de prados, plantados a intervalos iguais de maceiras que amosaban, cando se iluminaban polo sol do poñente, o debuxo xaponés das súas sombras, o meu corazón daba en latexar bruscamente, e eu sabía que en media hora estariamos na casa e que, como era de regra os días en que foramos pola banda de Guermantes e nos que a cea se servía máis tarde, me mandarían para a cama nada máis estar ceado, de xeito que miña nai, quedando na mesa como se houbese convidados, non subiría darme as boas noites ó meu cuarto. A zona de tristeza na que acababa de entrar era completamente distinta da zona á que me lanzara con alegría había un pouco, coma en certos ceos unha banda rosa está separada como por unha liña dunha banda verde ou dunha negra. Vese un paxaro voar na zona rosa, vai ata o final, case que toca a zona de negro, despois entra nela. Os desexos de ir a Guermantes, de viaxar, de ser feliz, que había un pouco me envolvían, éranme agora tan alleos que me resultaba indiferente que se cumpriran ou non. ¡De que boa gana daría todo iso por poder chorar toda a noite no colo de mamá! Estarrecíame, no quitaba os meus angustiados ollos da cara de mamá, que esa noite non aparecería no cuarto no que xa me estaba vendo no meu pensamento e sentía desexos de morrer. E ese estado duraría ata o día seguinte, cando as raiolas de sol da mañá, apoiasen, coma o xardineiro, as súas barras ós muros revestidos de capuchinas que rubían ata a miña ventá e eu saltaría da cama para ir á presa ó xardín, sen acordarme xa de que a noite volvería traer consigo a hora de despedirme de miña nai. E foi deste xeito como pola banda de Guermantes aprendín a distinguir estes estados que se suceden en min, durante certos períodos, e chegan a compartir cada día, un botando fóra o outro, coa puntualidade da febre; contiguos, pero tan alleos uns dos outros, tan desprovistos de medios de comunicación entre eles, que xa non podo comprender, nin sequera imaxinar estando nun deles, o que desexei, o que temín ou mesmo o que realicei no outro.

Por iso a banda de Méséglise e a banda de Guermantes quedaron en min ligadas a moitos pequenos sucesos daquela de entre todas as diversas vidas que levamos paralelamente, que é a máis chea de peripecias, a máis rica en episodios, quero dicir a vida intelectual. Non hai dúbida de que esa vida progresa en nós insensiblemente e de que imos preparando paseniñamente o descubrimento daquelas verdades que cambiaron de sentido e de aspecto para nós, que nos abriron novos camiños; pero iso era sen sabelo, de xeito que na nosa idea esas verdades datan unicamente do día, do minuto en que se nos fixeron visibles. As flores que daquela xogaban na herba, a auga que corría ó sol, toda a paisaxe que rodea a súa aparición continúa acompañándoas no recordo co seu rostro inconsciente ou distraído. E certamente, cando eran longamente contemplados por aquel humilde paseante, por aquel rapaz soñador –como o é un rei por un memorialista perdido entre as multitudes,- aquel anaco de natureza, aquel recanto de xardín nunca poderían pensar que sería gracias a ese rapaz que estarían chamados a sobrevivir nas súas máis efémeras particularidades; e sen embargo aquel perfume de espiño ocupando toda a sebe onde as roseiras bravas o virán revezar axiña, un ruído de pasos sen eco sobre a grava dun paseo, unha burbulla formada contra unha planta acuática pola auga do río e que estala de contado, a miña exaltación levounos con ela e logrou que atravesasen anos e anos sucesivos, mentres polos arredores dos camiños foron desaparecendo e morreron os que os pisaban e mais o seu recordo. Por veces aquel anaco de paisaxe traído dese xeito ata o día de hoxe destácase tan illado de todo, que flota incerto no meu pensamento coma unha Delos florida, sen que eu poida dicir de qué país, de qué tempo –quizais simplemente de qué soño- provén. Pero sobre todo penso na banda de Méséglise e na banda de Guermantes como se se tratase de profundos xacementos do meu solo mental, de terreos resistentes sobre os que aínda me apoio. Polo feito de eu crer nas cousas, nos seres, mentres os percorría, esas cousas e eses seres que eles me deron a coñecer son os únicos que aínda tomo en serio e que me producen aínda alegría. Sexa que a fe creadora se estiñase dentro de min, sexa que a realidade non se forma senón na memoria, as flores que hoxe contemplo por primeira vez non me parecen auténticas flores. A banda de Méséglise coas súas lilas, os seus espiños, os seus acianos, as súas papoulas e as súas maceiras; a banda de Guermantes co seu regato cheo de cágados, os seus nenúfares e os seus botóns de ouro constituíron para sempre xamais para min a imaxe do país no que me gustaría vivir, onde esixo ante todo poder ir pescar, pasear en bote, ver ruínas de fortificacións góticas e atopar, entre os trigais, como estaba Saint-André-des-Champs, unha igrexa monumental, rústica e dourada coma un palleiro; e os acianos, os espiños, as maceiras que, cando viaxo, atopo aínda polos campos, por estaren situados á mesma profundidade, ó nivel do meu pasado, póñense inmediatamente en comunicación co meu corazón. E sen embargo, porque hai algo de individual nos lugares, cando me toma o desexo de ver de novo a banda de Guermantes, ese desexo non se vería satisfeito na beira dun regato na que houbese tan fermosos ou aínda máis fermosos nenúfares que no Vivonne, como tampouco á noite ó volver á casa –na hora en que espertaba en min esa angustia que máis tarde emigra ó amor e pode chegar a facerse inseparable del- non desexaría eu que me viñese dar o bico de boas noites unha nai máis fermosa e máis intelixente que a miña. Non, o mesmo que o que necesitaba para poder durmir feliz, con esa paz sen perturbar que ningunha amante me puido dar máis tarde, pois dubídase delas mesmo no momento en que se cre nelas e nunca nos entregan o seu corazón como mo entregaba miña nai nun bico, todo enteiro, sen reserva nin segundas intencións, sen sombras de calquera intención que non estivese destinada a min –era que fose ela, que ela inclinase sobre min a súa cara que tiña baixo dun ollo algo que, segundo parece, era un defecto, pero que eu amaba igualmente; do mesmo xeito, o que quero volver a ver é a parte de Guermantes que coñecín, coa casa de campo un pouco separada das dúas seguintes, unha xunto á outra, á entrada da carballeira; o que quero ver son as praderías nas que, cando o sol as fai reflectir coma un charco, se debuxan as follas das maceiras, ou esa paisaxe da que, por veces, nos meus soños de noite, me esmaga a individualidade cun poder case fantástico e que xa non atopo ó espertar. E simplemente polo feito de uniren para sempre en min indisolublemente impresións diferentes, só porque mas fixeran sentir ó mesmo tempo, a banda de Méséglise e a banda de Guermantes expuxéronme a moitas decepcións e faltas futuras. Porque adoito quixen ver unha persoa sen decatarme de que era simplemente porque me lembraba unha sebe de espiños, e por iso un simple desexo de viaxar levoume a crer e a facer crer nun agromo de afecto. Pero tamén por iso, por estaren presentes naquelas das miñas impresións de hoxe coas que se poden relacionar, danlles os fundamentos, profundidade, unha dimensión máis que ás outras. Engádenlles tamén un encanto e unha significación que son para min só. Cando nas noites de verán o ceo harmonioso brúa coma unha besta salvaxe e a xente ponlle mala cara á treboada, entón, gracias á miña experiencia da banda de Méséglise, podo ficar só en éxtase e respirar, a través do ruído da chuvia que cae, o arrecendo de invisibles e persistentes lilas.

E así permanecía moitas veces ata o amencer pensando nos tempos de Combray, nas miñas tristes noites sen durmir e en tantos días dos cales a imaxe me fora recentemente devolta polo sabor –que en Combray diriamos "perfume"- dunha cunca de té e, por asociación de lembranzas, naquilo que, moitos anos despois de deixar a vila, souben a propósito dun amor que Swann tivera antes de eu nacer, con esa precisión nos detalles máis doados de obter por veces referentes á vida das persoas mortas hai séculos que ás dos nosos mellores amigos e que parece imposible, como parecía imposible falar dun lugar a outro –mentres se ignora o medio polo cal se eludiu esta imposibilidade. Todas esas lembranzas, engadidas unhas ás outras formaban unha masa, pero deixando distinguir entre elas –entre as máis antigas e as máis recentes, nacidas dun perfume, despois aquelas que non eran máis que as lembranzas doutra persoa por quen eu as souben- se non fisuras ou auténticas fallas, cando menos esas vetas, esas mesturas de coloración que, en certas pedras ou mármores, revelan diferencias de orixe, de idade, de "formación".

Claro que cando chegaba a mañá xa había tempo que se disipara a breve incerteza do meu soño. Sabía efectivamente en qué cuarto me atopaba, pois reconstruírao na escuridade e –ben orientándome só pola memoria, ben axudándome, como indicación, por un feble resplandor entrevisto, baixo o que puña as cortinas da ventá- reconstruírao enteiramente e amoblárao coma un arquitecto e un tapiceiro que manteñen as primitivas aberturas de portas e ventás, colocara os espellos e as cómodas no seu sitio habitual. Pero nada máis que a luz do día – e non o reflexo dun derradeiro remol sobre unha barra de cobre que eu tomara por aquela luz- tracexaba na escuridade a modo de xiz a súa primeira raia branca e rectificadora, pola súa parte a ventá acortinada abandonaba o marco da porta onde eu a situara por erro, mentres que para lle deixar sitio, a mesa que a miña memoria instalara equivocadamente alí fuxía a toda présa levando por diante a cheminea e afastando o muro medianeiro do corredor; un patamal reinaba no sitio en que, hai a penas un intre, se estendía o toucador, e a morada que eu reconstruíra nas tebras fora xuntarse coas outras moradas entrevistas no remuíño do espertar, posta en fuga por aquel pálido signo que trazara por riba das cortinas o dedo levantado do día.

Segunda parte