Edgar Allan Poe (Boston 1809-Baltimore 1849) era fillo
de actores ambulantes. Logo de ser abandonado por seu pai e trala morte
de súa nai, Poe quedou ó cargo dun mercador de Richmond.
Durante a vida pasou por distintas etapas. Foi á universidade,
alistouse no exército, editou xornais e dedicouse á literatura,
acadando o éxito cos seus relatos breves.
O relato “Leonora” podemos sintetizalo nunha famosa frase
de Poe: the most poetic theme was the death of a beautiful woman1
.
LEONORA
Sub conversatione formae specificae salva anima2 .
Raymond Lully
Descendo dunha raza coñecida por unha imaxinación enérxica
e unha paixón ardente. Os homes chámanme tolo, pero aínda
non está todo dito: se a loucura é a intelixencia supina
ou non, se todo o que é glorioso, se todo o que é profundo
non xorde da enfermidade da razón, do humor da mente
exaltado á expensas do intelecto común. Aqueles que soñan
de día coñecen moitas cousas que se lles escapan a aqueles
que só soñan de noite. Nas súas grises visións
entrevén a eternidade e, ó espertar, temen descubrir que
estiveron preto do gran segredo. Pouco a pouco, aprenden algo da boa
sabedoría, e moito máis do coñecemento común
que é malo. Sen embargo, métense sen temón e sen
norte no inmenso océano da “luz indescritible” e
de novo, coma os aventureiros do xeógrafo nubio, agressi
sunt mare tenebrarum, quid in eo esset exploraturi3 .
Digamos entón que estou tolo. Polo menos recoñezo que
hai dúas condicións distintas na miña existencia
mental: a condición dunha razón lúcida, que non
é discutida, e que pertence á memoria dos acontecementos
da primeira época da miña vida; e a condición da
sombra e da dúbida que está relacionada co presente e
coas lembranzas que conforman a segunda época. Polo tanto, crede
o que vos vou contar do primeiro período; e ó segundo,
dádelle o creto que vos mereza; ou dubidádeo por completo;
ou se non podedes dubidar del, que conte Edipo a súa adiviñanza.
Ela, á que amei na miña mocidade, e sobre a que agora
escribo con acougo e claridade estes recordos, era a única filla
da única irmá de miña nai que en paz estea. Leonora
era o nome da miña curmá. Sempre vivimos xuntos baixo
o sol tropical do val da Herba Multicolor. Ningún sendeiro sen
guía chegaba ata o val xa que está lonxe, rodeado por
unha gran variedade de montañas inmensas que ocultan a luz do
sol nos lugares recónditos máis agarimosos. Nas proximidades
non se pisaba ningún camiño e, para chegar ó noso
feliz fogar, era necesario colocar de novo con forza a follaxe dos milleiros
de árbores do bosque e esmagar ata a morte as glorias de moitos
millóns de flores aromáticas. Así que viviamos
todos sos, eu, e mais a miña curmá, e mais a súa
nai, sen saber nada do mundo alén do val.
Desde as escuras rexións máis aló das montañas
situadas na parte alta que rodea ó noso dominio reptaba un río
estreito e fondo. Era a cousa máis brillante endexamais vista,
a excepción dos ollos de Leonora. E, serpeando sinuosamente no
seu curso labiríntico, desaparecía por fin a través
da garganta escura dos outeiros, aínda máis escuras ca
aquelas de onde proviña. Chamámoslle o río Silencio
pois parecía que había unha influencia silenciosa na súa
corrente. Ningún murmurio xurdía do seu curso, e discorría
tan xentilmente que as anacaradas pedriñas sobre as que nos gustaba
mirar alá abaixo nas súas entrañas non se axitaban
nada, senón que permanecían no contido inmóbil,
cada unha na súa posición adoitada brillando para sempre.
Todos estes lugares, as beiras do río e dos abundantes e cegadores
regatos que percorrían sinuosos camiños ata chegar ó
seu curso, así como os espacios que se estendían desde
as marxes ata que os fondos regatos acadaban o leito de pedriñas
xunto con todo o val, desde o río ata as montañas que
o rodeaban, estaban completamente alfombrados por unha herba mol e verde,
grosa, curta, perfectamente uniforme, e recendendo a vainilla, pero
tan mollada co ranúnculo amarelo, a margarida branca, a violeta
morada, e a papoula vermella coma o rubí, que a súa excesiva
beleza falaba en alto ós nosos corazóns do amor e da gloria
de Deus.
E aquí e acolá, en arboredos preto desta herba, así
coma nas xunglas dos soños, nacían árbores fantásticas
con talos altos e delgados que non eran rectos, senón que se
inclinaban maxestosamente na busca da luz que asomaba ó mediodía
no centro do val. Tiñan a cortiza marxada entre o esplendor do
ébano e da prata. E viña sendo a cousa máis suave
endexamais tocada, excepción feita das meixelas de Leonora. De
non ser polo verdor brillante das enormes follas que se estendían
desde o alto nunhas liñas longas e trementes que coqueteaban
cos céfiros, podíase pensar que eran as serpes xigantes
de Siria que homenaxeaban ó Sol, o seu soberano.
Durante quince anos vaguei por este val collido da man de Leonora antes
de que o Amor conquistase os nosos corazóns. Ocorreu nun serán
ó remate do terceiro lustro da súa vida, e do cuarto da
miña, cando sentamos e nos fundimos nunha aperta baixo as árbores
con forma de serpe, e mirámo-lo noso reflexo nas augas do río
Silencio. Non falamos nada durante o resto daquel día tan fermoso,
e mesmo as nosas palabras foron escasas e tímidas ó día
seguinte. Sacarámo-lo Deus Eros daquela onda, e agora sentiamos
que espertaban en nós as feras almas dos nosos antepasados. As
paixóns que durante séculos distinguiran a nosa raza fundíranse
tamén coas fantasías que os caracterizaran, e xuntas respiraban
unha delirante felicidade no val da Herba Multicolor. Transformáronse
tódalas cousas. Unhas flores brillantes, aínda que estrañas
con forma de estrela, naceron nas árbores onde non as houbera
nunca. Os tons da alfombra verde fixéronse máis intensos
e unha a unha foron desaparecendo as margaridas brancas aparecendo no
seu lugar centos de papoulas vermellas coma o rubí. E a vida
espertou no noso camiño xa que o flamengo, que nunca antes viramos
co resto dos paxaros alegres e brillantes, exhibiu ante nós a
súa plumaxe escarlata. O peixe dourado e prateado frecuentaba
o río e das súas entrañas xurdía pouco a
pouco un murmurio que crecía, por fin, nunha melodía relaxante
máis divina ca aquela da arpa de Eolo, a máis doce endexamais
escoitada, excepción feita da voz de Leonora. E agora tamén
unha nube enorme, que viramos antes na rexión do Hesper, veu
flotando desde alí. Era unha nube preciosa de cor carmesí
e dourada, pousouse sobre nós e permaneceu no sitio día
tras día cada vez máis baixa ata que os seus bordos descansaron
no cumio das montañas, cambiando a cor tenue en esplendor, e
choéndonos, coma se fose para sempre, nunha casa-prisión
de grandiosidade e de gloria.
A beleza de Leonora era coma a dun serafín. Pero ela era unha
doncela inocente e sen malicia ningunha coma a vida tan curta que tivo
entre as flores. Ningunha astucia disimulaba o fervoroso amor que animaba
o seu corazón, e descubriu comigo os lugares máis recónditos
mentres paseabamos polo val da Herba Multicolor, e falou sobre os poderosos
cambios que alí ocorreran.
Por fin, desde o día que falou chorando do último cambio
triste que debe soporta-la Humanidade, viviu só para este tema
tan doloroso. E entretecía en tódalas nosas conversas,
coma nas cancións do bardo de Schiraz, as mesmas imaxes que se
atopan continuamente en cada variación impresionante da frase.
Vira que o dedo da Morte a sinalaba e que, coma o efémero, ela
era perfecta en beleza só para morrer. Pero o medo á morte
recaía só nunha consideración que me confesou no
ocaso dun serán á beira do río Silencio. Lamentaba
que despois de soterrala no val da Herba Multicolor eu abandonase para
sempre estes lugares recónditos, e que cambiase o amor tan apaixonado
que sentía por ela por outra doncela do mundo exterior e eterno.
E alí mesmo púxenme ós seus pés e fíxenlle
unha promesa a ela e ó ceo. Prometinlle que non había
casar con ningunha filla da Terra, que de ningún xeito a esquecería
nin esquecería o devoto afecto que ela me ofrecera. E invoquei
ó Todopoderoso do universo para que dese fe da solemnidade da
miña promesa. E a maldición que invoquei del e dela, un
santo en Helusión, era que, de non cumpri-la promesa feita, me
impuxese un castigo tan espantoso que non podo contar neste documento.
E os brillantes ollos de Leonora enchéronse con estas palabras
e suspirou coma se lle quitase un peso de enriba e estremeceuse e choromicou
amargamente. Pero aceptou a miña promesa (xa que non era máis
que unha ¿nena?) e así a morte resultoulle máis
doada. E días despois díxome mentres morría con
tranquilidade que gracias ó que lle prometera, para tranquiliza-lo
seu Espírito había coidar de min despois de morrer, e
que se llo permitían, apareceríaseme nas vixilias; pero,
se isto non lles era posible ás ánimas no Paraíso,
entón daríame a miúdo indicacións da súa
presencia quer suspirando sobre min nos ventos do serán, quer
enchendo o aire que respirase co perfume dos botafumeiros dos anxos.
E con estas palabras na súa boca, deixouse morrer. E así
puxo fin á primeira época da miña vida.
O que contei ata aquí é totalmente certo. Pero trala morte
da miña amada, prosigo coa segunda etapa da miña vida.
Sinto coma se unha sombra me atordase o maxín e desconfío
da completa sensatez deste documento. Pero deixádeme que vos
conte. Os anos continuaron con certa dureza e aínda vivía
eu no val da Herba Multicolor cando un segundo cambio se apoderou de
tódalas cousas. As flores estreladas sumíronse nos talos
das árbores e non volveron aparecer. Os tons da alfombra verde
apagáronse e, unha a unha, as papoulas vermellas coma o rubí
murcharon e alí no seu lugar naceron cubertas polo orballo centos
de violetas escuras coma os ollos que se retorcían con inquietude.
E a Vida abandonou o noso camiño xa que o alto flamengo non volveu
exhibi-la súa plumaxe escarlata diante nosa, senón que
voou con tristura desde o val ata ás montañas xunto con
tódolos paxaros alegres e brillantes que chegaran na súa
compaña. E o peixe dourado e prateado nadou río abaixo
polo desfiladeiro ata o final do noso territorio e non volveu adorna-lo
río nunca máis. E a relaxante melodía que era máis
divina ca aquela da arpa de Eolo, e a máis doce endexamais escoitada,
excepción feita da voz de Leonora, morreu pouco a pouco en murmurios
que eran cada vez máis baixos, ata que por fin a corrente volveu
por completo á solemnidade do seu silencio orixinal. E logo,
por último, ergueuse a enorme nube e, abandonando o cumio das
montañas á vella penumbra, regresou ás rexións
do Hesper, e levou consigo do val da Herba Multicolor tódalas
súas glorias douradas e magníficas.
Aínda non esquecín as promesas feitas a Leonora xa que
escoitaba o abaneo dos botafumeiros dos anxos, e correntes de perfume
bendito flotaban sempre polo val, e nas horas solitarias, cando o meu
corazón latexaba con forza, os ventos que bañaban a miña
fronte chegaban cargados de lenes suspiros, e vagos murmurios enchían
a miúdo os ventos da noite; e unha vez, ¡só unha!
espertei dun soño coma o soño da morte cuns beizos espirituais
sobre os meus.
Pero, incluso aí, o baleiro do meu corazón refugou encherse.
Devezo polo amor que o enchía antes ata desbordalo. Ó
cabo, o val mancábame cos recordos de Leonora, e abandoneino
para sempre polas vaidades e os triunfos turbulentos do mundo.
* * * * *
Atopábame nunha cidade estraña onde tódalas cousas
podían servir para esquece-lo recordo dos soños tan doces
que tiven no val da Herba Multicolor. A pompa e o esplendor da maxestosa
corte, e o tolo estrondo das armas e a radiante beleza das mulleres
desconcertou e intoxicou á miña mente. Pero a miña
alma resultara fiel ás promesas, e as indicacións da presencia
de Leonora aínda aparecían no silencio da noite. De súpeto,
estas manifestacións pararon e o mundo escureceuse diante dos
meus ollos e permanecín aterrado ante os violentos pensamentos
que me posuían e ante as terribles tentacións que me asaltaban,
xa que alí, á corte do rei que eu servía, chegou
dunha terra remota unha doncela de tal beleza que o meu corazón
se rendeu de inmediato. Sen ningunha loita púxenme ós
seus pés co máis ardente, co máis vil desexo de
amor. A paixón que sentía pola rapaza do val en comparación
co fervor, co delirio e o éxtase que me elevaba o espírito
de adoración era tal que puxen a miña alma enteira en
bágoas ós pés de etérea ¿Ermengarde?
¡Oh, luminoso serafín Ermengarde! E no meu coñecemento
non tiña cabida ninguén máis. ¡Oh, divino
anxo Ermengarde! E cando miro no fondo dos seus monumentais ollos penso
só neles e nela.
Casei. Non temín o castigo que invoquei e o seu resentimento
non caeu sobre min. E unha vez, pero de novo só unha vez no silencio
da noite, chegaron á miña celosía os lenes suspiros
que me abandonaran e transformándose nunha voz familiar e doce
dixeron:
—¡Durme en paz! Xa que o Espírito do Amor reinou
e gobernou, e levando o teu corazón apaixonado a Ermengarde fuches
absolto das túas promesas a Leonora por razóns que coñecerás
no Ceo.
1.‘the most...woman’: a morte dunha muller fermosa era
o tema máis poético’, Poe, Edgar Allan (1998) Edgar
Allan Poe. Selected Tales, Oxford University Press, Introduction: xvi.
2.Sub ... anima: A alma está a salvo baixo a protección
dunha forma específica.
3.‘agressi ... exploraturi’: entraron no mar das sombras
[océano Atlántico]para descubri-lo que hai nel.