Denis Diderot

¿Como se encontraran? Por casualidade, coma todo o mundo. ¿Como se chamaban? ¿Que vos importa? ¿De onde viñan? Do lugar máis próximo. ¿A onde ían? ¿É que se sabe onde se vai? ¿Que dicían? O amo non dicía nada; e Jacques dicía que o seu capitán dicía que todo o que nos sucede de bo ou malo aquí abaixo está escrito no ceo.

O AMO - É unha gran frase esa.

JACQUES - O meu capitán engadía que cada bala que partía dun fusil tiña o seu billete.

O AMO - E tiña razón...

Despois dunha curta pausa, Jacques exclama:

-¡Que o demo leve o taberneiro e a súa taberna!

O AMO - ¿Por que mandar ó demo o próximo? Iso non é propio de cristiáns

JACQUES - É que, mentres me emborracho co seu viño malo, esquézome de leva-los nosos cabalos ó bebedoiro. Meu pai decátase; anóxase. Sacudo a cabeza; el colle un bastón e pégame nos ombros con certa dureza. Un rexemento pasaba para ir ó campo que está diante de Fontenoy; enrólome nel por despeito. Chegamos e prodúcese a batalla.

O AMO - E recíbe-la bala na túa dirección.

JACQUES - Adiviñáchelo: un tiro no xeonllo. E Deus sabe as boas e as malas aventuras ocasionadas por este tiro. Séguense unhas ás outras coma pasos dunha cadea. Sen ese tiro, creo que non estaría namorado na miña vida, nin coxo.

O AMO - ¿Estiveches namorado, entón?

JACQUES - ¡Vaia se o estiven!

O AMO - ¿E foi a causa dun tiro?

JACQUES - A causa dun tiro.

O AMO - Nunca me dixeras nada diso.

JACQUES - Créoo ben.

O AMO - ¿E por que?

JACQUES - É que iso non podía ser dito nin antes nin máis tarde.

O AMO - ¿E o momento de coñecer eses amores chegou?

JACQUES - ¿Quen o sabe?

O AMO - Por se acaso, comeza ...

Jacques comeza a historia dos seus amores. Era pola noite e o tempo estaba abafante; o amo adormeceu. A noite sorprendeunos no medio do campo; estaban extraviados. O amo, cunha cólera terrible, bota a lategazos sobre o seu criado e o coitado di a cada golpe:

-Este, ó parecer, estaba escrito no ceo...

Vós vedes, lector, que estou en bo camiño, e que nas miñas mans está facervos esperar un ano, dous anos, tres anos, o relato dos amores de Jacques, separándoo do seu amo e facéndolles correr a cada un a sorte que me praza. ¿Que me impediría casa-lo amo e facelo cornudo?, ¿embarcar a Jacques para as illas?, ¿levar alí o seu amo?, ¿volver traer a ámbolos dous a Francia no mesmo navío? ¡Que fácil é facer contos! Pero vanse librar diso a cambio dunha mala noite e vós a cambio desta demora.

Amenceu. Velaí os están outra vez montados sobre as súas bestas e seguen o seu camiño. -¿E a onde ían?-. Esta é a segunda vez que me facedes esa pregunta, e a segunda vez que eu vos respondo: ¿Que máis vos dá? Se empezo o tema da súa viaxe, adeus ós amores de Jacques... Camiñaron algún tempo en silencio.

Cando os dous se sentiron un pouco restablecidos do seu pesadume o amo díxolle ó criado:

-E ben, Jacques, ¿por onde iamos cos teus amores?

JACQUES - Iamos, creo, na derrota do exército inimigo. Fuximos, somos perseguidos, cada un pensa en si mesmo. Eu permanezo no campo de batalla, enterrado baixo a gran cantidade de mortos e feridos, que era prodixiosa. Ó día seguinte tíranme, cunha ducia máis, sobre unha carreta, para ser conducido a un dos nosos hospitais. ¡Ah! Señor, non creo que haxa ferida máis cruel cá do xeonllo.

O AMO - Veña, Jacques, búrlaste.

JACQUES - Non, por Deus, señor, ¡non me burlo! Hai non sei cantos ósos, tendóns, e moitas outras cousas que non sei como se chaman...

Unha especie de campesiño que os seguía cunha moza que levaba nas ancas e que os escoitara, tomou a palabra e dixo:

-O señor ten razón...

Non sabían a que señor estaba dirixido, pero foi mal tomado por Jacques e polo seu amo; e Jacques díxolle a este indiscreto interlocutor:

-¿Por que te metes no que non che importa?

-Métome na miña profesión; eu son cirurxián ó voso servicio e vouvos facer unha demostración...

A muller que levaba nas ancas dicíalle:

-Señor doutor, sigámo-lo noso camiño e deixemos estes señores que non queren que se lles fagan demostracións.

-Non -respondeulle o cirurxián-, quero facerlles unha demostración e vóullela facer...

E virando para facérlle-la demostración, empuxa a súa compañeira, faille perde-lo equilibrio e tíraa ó chan, cun pé enredado no faldrón do seu traxe e os refaixos por riba da cabeza. Jacques baixa, libera o pé desta pobre criatura e báixalle os refaixos. Non sei se empeza por baixa-los refaixos ou por libera-lo pé; pero xulgando estado desta muller polos seus berros, estaba gravemente ferida.

E o amo de Jacques dicíalle ó cirurxián:

-Velaí o que ocorre por facer demostracións.

E o cirurxián:

-¡Velaí o que ocorre por non querer que se fagan demostracións...!

E Jacques á muller caída ou recollida:

-Consoládevos, boa señora, non foi culpa vosa nin culpa do doutor, nin miña, nin do meu amo: estaba escrito no ceo que hoxe, neste camiño, a esta hora, o señor doutor sería un indiscreto, que o meu amo e mais eu habiamos ser dous groseiros, que sufririades unha contusión na cabeza e que se vos vería o cu...

¡Que non chegaría a ser esta aventura nas miñas mans, se me dese a gana de desesperarvos! Daríalle importancia a esta muller; faría dela a sobriña dun cura da aldea veciña; amotinaría os paisanos desta vila; prepararía combates e amores; porque ó cabo esta campesiña era bonita baixo da roupa. Jacques e o seu amo decatáranse disto; o amor non sempre esperou unha ocasión tan seductora. ¿Por que Jacques non se namoraría unha segunda vez? ¿Por que non sería unha segunda vez o rival, e incluso, o rival preferido do seu amo? -¿É que isto xa lle sucedera?-. Sempre preguntas. ¿Vós non queredes entón que Jacques continúe o relato dos seus amores? Dunha vez por todas, explicádevos; ¿gustaríavos ou non? Se vos gustaría, volvamos poñe-la campesiña nas ancas tralo seu conductor, deixémolos ir e volvamos ós nosos viaxeiros.

Esta vez foi Jacques quen tomou a palabra e díxolle ó seu amo:

-Velaí a marcha do mundo; vós que non fostes ferido na vosa vida e que non sabéde-lo que é un tiro no xeonllo, contradicídesme, a min que tiven o xeonllo roto e que coxeo desde hai vinte anos...

O AMO - Pode que teñas razón. Pero ese cirurxián impertinente é a causa de que esteas aínda sobre unha carreta cos teus compañeiros, lonxe do hospital, lonxe da túa curación e lonxe de namorarte.

JACQUES - A pesar do que queirades pensar, a dor do meu xeonllo era excesiva; aínda aumentaba pola dureza do transporte, pola desigualdade dos camiños, e a cada focha eu daba un berro agudo.

O AMO - ¿Porque estaba escrito no ceo que habías berrar?

JACQUES - ¡Sen dúbida! Perdía moito sangue, e estaría morto se a nosa carreta, a última da fila, non parase diante dunha choza. Entón, pido que me baixen; póñenme no chan. Unha muller nova, que estaba de pé á porta da choza, entra na súa casa e sae case ó momento cun vaso e unha botella de viño. Bebín un ou dous grolos de présa. As carretas que precedían á nosa puxéronse en marcha. Dispúñanse a volverme tirar entre os meus compañeiros, cando, agarrándome forte á roupa desta muller e a todo o que estaba ó redor de min, empecei a berrar que non volvería subir e que, morrer por morrer, prefería morrer no sitio no que estaba que dúas leguas máis lonxe. Cando acabei estas palabras, desmaieime. Cando espertei, encontrábame espido e deitado na cama que ocupaba unha das esquinas da choza, e ó meu redor estaban un campesiño, o dono do lugar, a súa dona, a mesma que me socorrera, e algúns nenos. A muller empapara a esquina do seu mandil en vinagre e fretábame con el o nariz e as sens.

O AMO - ¡Ah! Desgraciado, pillabán... infame, xa te vexo vir.

JACQUES - Meu amo, creo que non vedes nada.

O AMO - ¿Non é desta muller de quen te vas namorar?

JACQUES - E se me namorase dela, ¿que tería iso que dicir? ¿Acaso un é dono de namorarse ou non namorarse? E cando se está, ese dono de comportarse coma se non se estivese? Se iso estivese escrito no ceo, todo o que vos dispoñedes a dicirme, xa mo tería dito eu, teríame losqueado, tería dado coa cabeza contra as paredes; tería arrincado os cabelos; pero non serviría de nada e o meu benfeitor sería cornudo.

O AMO - Pero razoando ó teu xeito, non hai crime que se cometa con remorsos.

JACQUES - O que vós me obxectades amoloume a cabeza máis dunha vez: pero con todo iso, a pesar meu, volvo sempre á frase do meu capitán: todo o que nos pasa de bo e de malo aquí está escrito no ceo. ¿Sabedes, señor, algunha maneira de borrar esta escritura? ¿Podo eu non ser eu? ¿E sendo eu, podo eu obrar doutra maneira distinta? ¿Podo ser eu noutro? ¿E desde que estou no mundo, houbo un só instante no que iso non fose verdade? Predicade tanto como vos praza, as vosas razóns quizais sexan boas; pero se está escrito en min ou no ceo que eu as encontre malas, ¿que queredes que lle faga?

O AMO - Pregunto eu unha cousa: se o teu benfeitor sería cornudo porque estaba escrito no ceo; ou se iso estaba escrito no ceo porque ti farías cornudo ó teu benfeitor.

JACQUES -As dúas estaban escritas, unha ó lado da outra. Todo foi escrito á vez. É coma un gran rolo que se desprega pouco a pouco.

Imaxinade, lector, ata onde podería levar esta conversación sobre o tema do que tanto se falou, tanto se escribiu desde hai dous mil anos, sen avanzar un paso. Se me agradecedes pouco o que vos digo, agradéceme moito o que non vos digo.

Mentres os nosos dous teólogos discutían sen se entender, como pode suceder en teoloxía, achegábase a noite. Atravesaban unha comarca pouco segura en todo tempo, e que aínda o era menos cando a mala administración e a miseria multiplicaran sen fin o número de malfeitores. Quedáronse na máis miserable das pousadas. Prepáranlles dous catres de tesoira nun cuarto cerrado con tabiques fendidos por todas partes. Pediron a cea. Lévanlles auga de charca, pan negro e viño avinagrado. O pousadeiro, a pousadeira, os fillos, os criados, todo tiña un aspecto sinistro. Oían ó lado deles as inmoderadas risas e a tumultuosa alegría dunha ducia de salteadores que os precederan e que se apoderaran de tódalas provisións. Jacques estaba bastante tranquilo, pero o seu amo todo o contrario. Este paseaba a súa preocupación ó longo e largo, mentres o seu criado devoraba algúns anacos de pan negro, e tragaba, facendo acenos, algúns vasos de viño malo. Estaban así, cando sentiron petar na porta; era un criado que aqueles insolentes e perigosos veciños obrigaran a levarlles ós nosos dous viaxeiros, sobre un dos seus pratos, tódolos ósos dunha galiña que comeran. Jacques, indignado, colle as pistolas do seu amo.

-¿A onde vas?

-Deixádeme.

-¿A onde vas?, dígoche.

-Facer entrar en razón a esta chusma.

-¿Sabes que son unha ducia?

-Aínda que fosen cen, o número non importa, se está escrito no ceo que non son bastantes.

-¡Que o demo te leve co teu impertinente refrán!

Jacques escapa das mans do seu amo, entra na estancia daqueles matóns, cunha pistola en cada man.

-Lixeiro, a deitarse -dilles-, ó primeiro que se mova levántolle a tapa dos miolos...

Jacques tiña o aspecto e o ton tan verdadeiros, que aqueles pillos, que apreciaban tanto a vida coma a xente honesta, érguense da mesa sen soprar unha palabra, íspense e déitanse. O amo, inseguro da maneira na que aquela aventura acabaría, esperábao tremendo. Jacques volve cargado cos despoxos daquela xente; apoderárase deles para que non tivesen a tentación de se levantar; apagáralle-la luz e cerráralle-la porta con dúas voltas, da que traía a chave cunha das súas pistolas.

-Agora, señor -dille ó seu amo-, só temos que nos parapetar empuxando as nosas camas contra esta porta, e a durmir de forma apracible...

E ponse a empuxa-las camas, contándolle fría e sucintamente ó seu amo o detalle da expedición.

O AMO - ¡Jacques, que demo de home es! Entón, ti cres...

JACQUES - Eu nin creo nin deixo de crer.

O AMO - ¿E se se negasen a deitarse?

JACQUES - Iso era imposible.

O AMO - ¿Por que?

JACQUES - Porque non o fixeron.

O AMO - ¿E se se levantan?

JACQUES - Tanto peor ou tanto mellor.

O AMO - Se... se... se... e...

JACQUES - Se, se o mar fervese, habería, como se di, moitos peixes cocidos. Demo, señor, hai un instante, crestes que eu corría un gran perigo e nada era máis falso; agora credes que estades en gran perigo, e quizais nada hai tampouco máis falso. Todos, nesta casa, temos medo uns dos outros; o que proba que somos todos imbéciles...

E, falando así, espiuse, deitouse e adormeceu. O seu amo, comendo un anaco de pan negro e bebendo un trago de viño malo, prestaba oídos ó seu redor, miraba a Jacques, que roncaba, e dicía:

-¡Que demo de home este...!

Seguindo o exemplo do seu criado, o amo estirouse tamén sobre o seu xergón, pero non durmiu do mesmo xeito.

Ó amencer, Jacques sentiu unha man que o sacudía; era a do seu amo que o chamaba en voz baixa:

-¡Jacques! ¡Jacques!

JACQUES - ¿Que pasa?

O AMO - É de día.

JACQUES - Pode ser.

O AMO - Érguete.

JACQUES - ¿Por que?

O AMO - Para saír de aquí o máis axiña posible.

JACQUES - ¿Por que?

O AMO - Porque aquí estamos mal.

JACQUES - ¿Quen sabe se estaremos mellor noutro sitio?

O AMO - Jacques.

JACQUES - Está ben, Jacques, Jacques ¡Que demo de home sodes!

O AMO - ¿Que demo de home es ti? Jacques, meu amigo, por favor.

Jacques frega os ollos, bocexa varias veces, estira os brazos, levántase, vístese sen apresurarse, volve empuxa-las camas, sae do cuarto, baixa, vai á corte, ponlle a sela e a brida ós cabalos, esperta o pousadeiro que durmía aínda, paga o gasto, garda as chaves dos dous cuartos e a nosa xente parte.

O amo quería afastarse a trote longo; Jacques quería ir ó paso e sempre segundo o seu costume. Cando estiveron a unha distancia bastante grande da súa triste morada, o amo, escoitando algo que resoaba no peto de Jacques, pregúntalle qué era. Jacques dille que eran as chaves dos dous cuartos.

O AMO - ¿E por que non as devolviches?

JACQUES - Porque así terán que derrubar dúas portas; a dos nosos veciños para sacalos da súa prisión e a nosa para entregárlle-la roupa; e iso daranos tempo.

O AMO - ¡Moi ben, Jacques! Pero, ¿para que gañar tempo?

JACQUES - ¿Para que? Abofé, non o sei.

O AMO - E se queres gañar tempo ¿por que ir ó paso como ti vas?

JACQUES - É que por non sabe-lo que está escrito no ceo, non se sabe o que se quere nin o que se fai, e séguese a propia fantasía á que se lle chama razón, ou a propia razón que frecuentemente non é máis que unha perigosa fantasía que tan pronto se volve boa como ruín.

O AMO - ¿Poderías dicirme que é un tolo, que é un sensato?

JACQUES - ¿Por que non...? un tolo... agardade... é un home desgraciado; e, por conseguinte, un home feliz é sensato.

O AMO - ¿E que é un home feliz ou desgraciado?

JACQUES - É fácil. Un home feliz é aquel do que a felicidade está escrita no ceo; e, por conseguinte, aquel do que a desgracia está escrita no ceo é un home desgraciado.

O AMO - ¿E quen escribiu no ceo a felicidade e a desgracia?

JACQUES - ¿E quen fixo o gran rolo no que todo está escrito? Un capitán, amigo do meu capitán, ben daría un escudo por sabelo; el, non daría un can, nin eu tampouco, pois ¿de que me serviría?, ¿evitaría con iso o burato onde teño que rompe-la crisma?

O AMO - Eu creo que si.

JACQUES - Eu creo que non; porque tería que haber unha liña falsa sobre o gran rolo que contén a verdade, que só contén a verdade, e que contén toda a verdade. Estaría escrito no gran rolo: "Jacques romperá a crisma tal día" e, ¿Jacques non rompería a crisma? ¿Pensades que iso sería posible, quenquera que sexa o autor do gran rolo?

O AMO - Hai moito que dicir sobre ese asunto...

JACQUES - O meu capitán cría que a prudencia é unha suposición segundo a que a experiencia nos autoriza a mira-las circunstancias nas que nos encontramos como causa de certos efectos que hai que esperar ou temer para o futuro.

O AMO - ¿E ti entendías algo diso?

JACQUES - Claro, pouco a pouco eu afacíame á súa lingua. Pero, dicía el, ¿quen pode presumir de ter experiencia bastante? O que se preza de estar mellor dotado dela, ¿nunca foi víctima dun engano?, e á parte ¿hai algún home capaz de apreciar exactamente as circunstancias nas que se encontra? O cálculo que se fai nas nosas cabezas e aquel que está fixado no rexistro de alá arriba, son dous cálculos ben diferentes. ¿Somos nós quen dirixímo-lo destino, ou ben é o destino quen nos guía a nós? ¡Cantos proxectos sensatamente concertados fracasaron, e cantos fracasarán! ¡Cantos proxectos insensatos tiveron éxito, e cantos o terán! Isto é o que o meu capitán me repetía, trala toma de Berg-op-Zoom e a do Port-Mahon; engadía que a prudencia non nos asegura o éxito, pero que nos consola nun fracaso: por iso durmía a véspera dunha acción baixo a súa tenda coma na súa guarnición e ía ó combate coma ó baile.

Del si que exclamariades:

-¡Que demo de home...!

Estando así, oíron a certa distancia detrás deles ruído e berros; xiraron a cabeza e viron un grupo de homes armados de varas e de forcadas que avanzaban cara a eles a todo correr. Creredes que era a xente da pousada, os seus criados e os salteadores dos que nós falamos. Creredes que pola mañá derrubaran a porta sen chaves, e que os salteadores imaxinaran que os nosos dous viaxeiros largaran coas súas pertenzas. Jacques creuno e dicía polo baixo:

-¡Malditas sexan as chaves e a fantasía ou razón que mas fixo levar! ¡Maldita sexa a prudencia!, etc., etc.

Creredes que este pequeno exército caerá sobre Jacques e o seu amo, que haberá aí unha acción sanguenta, bastonadas, pistoletazos; e só de min depende que todo iso suceda; pero adeus á verdade da historia, adeus ó relato dos amores de Jacques. Os nosos dous viaxeiros nunca foron seguidos, ignoro o que sucedeu na pousada trala súa marcha. Continuaron a súa ruta, indo sempre sen saber a onde ían, aínda que soubesen aproximadamente a onde quería ir; entretendo o aburrimento e a fatiga co silencio e coa conversación, como acostuman face-los que camiñan, e algunhas veces os que están sentados.

É evidente que non estou a facer unha novela, pois descoido o que un novelista nunca deixaría de empregar. Quen tome o que eu escribo pola verdade quizais se equivoque menos có que o considera unha fábula.

Esta vez foi o amo quen falou primeiro e quen empeza co refrán de costume:

-Ben, Jacques, ¿a historia dos teus amores?

JACQUES - Non sei onde ía. Fun interrompido con tanta frecuencia que será mellor que volva empezar.

O AMO - Non, non. Recuperado do teu desmaio á porta da choza, encóntraste nunha cama, rodeado das persoas que a habitaban.

JACQUES - ¡Moi ben! O máis urxente era conseguir un cirurxián, e non había ningún a menos dunha legua á redonda. O bendito fixo montar a cabalo a un dos seus fillos, e enviouno ó lugar máis próximo. Mentres, a boa muller quentara viño, esgazara unha vella camisa do seu marido; desinfectou o meu xeonllo, cubriuno con compresas e envolveuno con vendas. Meteron algúns anacos de azucre, roubados ás formigas, nunha parte do viño que servira para a miña cura e tragueino; despois, exhórtanme a que teña paciencia. Era tarde; aquela xente sentou á mesa e ceou. A cea acabou.

»Mais, o neno non volvía e non había cirurxián. O pai púxose de mal humor. Era un home triste por natureza; poñíalle mala cara á súa muller, non encontraba nada do seu agrado. Manda con dureza que deiten os outros fillos. A súa muller senta nun banco e colle a roca. El ía e viña e, indo e vindo, buscaba querela por todo. "Se estiveses no muíño como eu che dixera..." e acababa a frase acenando coa cabeza para o lado da miña cama.

-Irase mañá.

-Era hoxe cando había que ir, como eu che dixera... E eses restos de palla que aínda están na granxa, ¿a que esperas para levantalos?

-Levantaranse mañá.

-A que temos estase acabando e ti farías moito mellor levantándoa hoxe, como eu che dixera... E esa pila de cebada que se está a estragar no hórreo, aposto a que non pensaches en removela.

-Fixérono os nenos.

-Tiñas que facelo ti. Se estiveses no hórreo non estarías á porta...

»Entrementres chegou un cirurxián, despois un segundo, despois un terceiro co rapaz da choza.

O AMO - Estás entre cirurxiáns coma san Roque entre chapeos.

JACQUES - O primeiro estaba ausente cando o rapaz chegara á casa del; pero a súa muller avisara ó segundo e o terceiro acompañara ó rapaz.

-Boas tardes, compadres, ¿vós aquí? -díxolle-lo primeiro ós outros dous...

»Apresuráranse o máximo posible, tiñan calor, estaban sedentos. Sentaron á mesa da que aínda non se retirara o mantel. A muller baixa á bodega e sobe cunha botella. O marido refungaba entre dentes: "¿Que demo facía á porta?" Beben, falan das enfermidades da contorna; empezan a enumeración das súas prácticas.

»Eu quéixome. Dinme:

-Nun instante estamos con vós

»Tras daquela botella, piden unha segunda, á conta do meu tratamento; despois unha terceira, unha cuarta, sempre á conta do meu tratamento; e a cada botella, o marido volvía á súa primeira pregunta:

-¿Que demo facía ela á porta?

Qué partido tiraría outro destes tres cirurxiáns, da súa conversación cando ían pola cuarta botella, da multitude das súas curas marabillosas, da impaciencia de Jacques, do mal humor do pousadeiro, dos propósitos dos nosos Escolapios rústicos sobre o xeonllo de Jacques, dos seus diferentes pareceres. Un opinaba que Jacques morrería se non se apresuraban a cortarlle a perna, o outro que había que extrae-la bala e o anaco do traxe que a seguira e conservarlle a perna a aquel pobre home. Mentres, veríase a Jacques sentado na cama, mirando á súa perna e dándolle o último adeus como se viu un dos nosos xenerais entre Dufouart e Louis. O terceiro cirurxián estaría coma un papamoscas ata que a disputa estalase entre eles, e das invectivas chegasen ás mans.

Eu dispénsovos de todas estas cousas que encontraredes nas novelas, na comedia antiga e na sociedade. Cando escoitei que pousadeiro exclamaba cara á súa muller: "¡Que demo facía ela á porta!" acordeime do Harpagon de Molière, cando di do seu fillo: ¿Que ía facer nesa galera? E pensei que non só se trataba de conta-la verdade, senón que ademais tiña que ser divertido; e que esta era a razón pola que se diría para sempre: ¿Que ía facer nesa galera? E que a frase do meu campesiño ¿Que facía ela na porta? non se convertería en proverbio.

Jacques non garda a mesma reserva cara ó seu amo cá que eu teño con vós; el non omite a menor circunstancia, co risco de o facer durmir por segunda vez. Se non foi o máis hábil, foi polo menos o máis vigoroso dos tres cirurxiáns quen se fixo dono do paciente.

¿Non irá, dirédesme vós, tirar de bisturí á vista nosa, corta-las carnes, facer corre-lo sangue e amosarnos unha operación cirúrxica? ¿Segundo a vosa opinión, iso sería de mal gusto...? Veña, pasemos tamén da operación cirúrxica; pero permitídelle polo menos a Jacques dicirlle ó seu amo, como en efecto fixo: "¡Ah, señor, que terrible asunto é recompoñer un xeonllo roto!" E ó seu amo responderlle como anteriormente: "Veña, Jacques, búrlaste..." Pero o que eu non vos deixaría ignorar por todo o ouro do mundo é que, a penas o amo de Jacques lle deu esta impertinente resposta, o seu cabalo tropeza e derrúbase e o seu xeonllo vai dar contra unha pedra aguzada e velaí o está gritando con toda a forza:

-¡Estou morto! ¡Teño o xeonllo roto...!

Aínda que Jacques, o home de mellor pasta que se puidese imaxinar, estivese tenramente encariñado co seu amo, gustaríame sabe-lo que sentiu no fondo da súa alma, se non no primeiro momento, polo menos cando estivo ben seguro de que aquela caída non tería consecuencias molestas, e se puido negarse a un lixeiro movemento de alegría secreta por un accidente que lle aprendía ó seu amo o que era unha ferida no xeonllo. Outra cousa, lector, que me gustaría que me dixerades é se o seu amo non preferiría estar ferido, mesmo un pouco máis gravemente, noutra parte que no xeonllo, ou se el foi máis sensible á vergonza ca á dor.

Cando o amo estivo un pouco recuperado da súa caída e da súa angustia, montou de novo e deulle cinco ou seis veces coa espora ó seu cabalo, que partiu coma un relampo; outro tanto fixo a montura de Jacques, pois había entre os dous animais a mesma intimidade que entre os seus cabaleiros; eran dous pares de amigos.

Cando os dous cabalos, sen alento, recuperaron o seu paso normal, Jacques díxolle ó amo:

-Ben, señor, ¿que pensades vós agora?

O AMO - ¿De que?

JACQUES - Da ferida do xeonllo

O AMO - Son da túa opinión; é unha das máis crueis.

JACQUES - ¿Para o voso?

O AMO - Non, non, para o teu, para o meu, para tódolos xeonllos do mundo.

JACQUES - Meu amo, meu amo, non mirastes ben; crédeme que sempre nos compadecemos só de nós.

O AMO - ¡Que loucura!

JACQUES - ¡Ah, se soubese falar como sei pensar! Pero estaba escrito no ceo que tería as cousas na cabeza e non había dar coas palabras.

Aquí Jacques embróllase nunha metafísica moi sutil e quizais verdadeira. Buscaba facerlle comprender ó seu amo que a palabra dor non tiña significado e que non comezaba a telo ata o momento no que esa palabra lle recordaba á nosa memoria unha sensación que experimentaramos. O seu amo pregúntalle se el xa dera a luz.

-Non -respóndelle Jacques.

-¿E ti cres que parir produce unha gran dor?

-Seguramente.

-¿Ti tes mágoa entón das mulleres con dores de parto?

-Moita

-¿Ti entón sentes mágoa por outras persoas?

-Sinto mágoa dos e das que retorcen os brazos, dos que arrincan os cabelos, dos que dan berros, porque eu sei por experiencia que non se fai iso sen sufrir; pero polo mal propio da muller que dá a luz non teño mágoa porque non sei o que é iso, a Deus gracias. Pero por volver a unha pena que coñecemos ambos, a historia do meu xeonllo, que se converteu tamén na vosa pola caída...

O AMO - Non, Jacques; a historia dos teus amores que se converteron nos meus polas miñas tristezas pasadas.

JACQUES - Eu estou curado e un pouco aliviado. O cirurxián marchara e os meus pousadeiros retiráranse e deitáranse. O seu cuarto estaba separado do meu por unhas táboas caladas sobre as que pegaran papel gris, e sobre este papel algunhas imaxes coloreadas. Eu non durmía, e escoitaba a muller que lle dicía ó seu marido:

-Deixádeme, non estou para bromas. ¡Un pobre desgraciado que está morrendo á nosa porta...!

-Muller, dirasme todo iso despois.

-Non, non vai ser. Se non acabades, levántome. ¿Como me vai apetecer se teño o corazón oprimido?

-Se te fas tanto de rogar, serás ti a chascada.

-Non é por facerme de rogar, pero é que ás veces sodes tan duro... é que... é que...

»Logo dunha curta pausa, o marido toma a palabra e di:

-Muller, recoñece agora que nos metiches nun apuro do que é case imposible saír. O ano é malo; a penas podemos satisface-las nosas necesidades e as dos nenos. ¡O gran está tan caro! ¡Non hai viño! Se aínda se encontrase traballo; pero os ricos encérranse; a xente pobre non fai nada; por un día de traballo, pérdense catro. Ninguén paga o que debe; os acredores son dunha cobiza que desespera, e neste momento vas ti e recolles aquí un descoñecido, un estranxeiro que quedará aquí tanto tempo como Deus queira; e o cirurxián que non se apurará en curalo; pois estes cirurxiáns fan dura-las enfermidades o maior tempo posible; que non ten nin un real, e que ha dobrar, triplica-lo noso gasto. Muller, ¿como te vas desfacer deste home? Fala, muller, dime algo.

-¿É que se pode falar con vós?

-Ti dis que estou de mal humor, que refungo; ¿quen non o estaría? ¿quen non refungaría? Aínda había un pouco de viño na bodega: Deus sabe onde vai. Os cirurxiáns beberon onte á tarde máis do que nós e os nosos fillos teriamos bebido nunha semana. ¿E ó cirurxián, que non virá de balde, como podes imaxinar, quen lle pagará?

-Si, iso está moi ben dito, e como estamos na miseria facédesme un fillo coma se xa non tivesemos bastantes.

-¡Que non!

-¡Que si!; estou segura de que vou quedar preñada.

-Iso é o que dis sempre.

-E nunca fallou cando a orella me pica, e sinto un proído coma nunca.

-A túa orella non sabe o que di.

-¡Non me toques! ¡Deixa a miña orella! Déixame xa, home; ¿é que estás tolo? Despois arrepentiraste.

-Non, non, levo sen facelo desde a noite de san Xoán.

-Faralo tan ben que... e logo dentro dun mes poñerasme mala cara coma se fose culpa miña.

-Non, non.

-E dentro de nove meses será ben peor.

-Non, non.

-¿Serás ti quen o quixo?

-Si, si.

-¿Acordaraste? ¿Non dirás como dixeches as outras veces?

-Si, si...

»E despois velaí que de non, non, en si, si, este home furioso contra a súa muller por ceder a un sentimento de humanidade...

O AMO - É a reflexión que estaba a facer.

JACQUES - É certo que aquel marido non era demasiado consecuente; pero era mozo e a súa muller bonita. Non se fan nunca tantos nenos coma en tempos de miseria.

O AMO - Nada se multiplica tanto coma os mendigos.

JACQUES - Un fillo máis non é nada para eles, é a caridade quen os alimenta. E por outra parte este é o único pracer que non custa nada; consólanse durante a noite, sen gasto, das calamidades do día... Sen embargo, as reflexións deste home non deixaban de ser xustas. Mentres eu dicía iso para min, volvín sentir unha violenta dor no xeonllo, e berro:

-¡Ah, o xeonllo!

»E o marido berra:

-¡Ah, muller!

»E a muller grita:

-¡Ah, meu home! Pero ese home que está aí...

-¿Ese home?

-Quizais nos oíse

-Que nos oíse.

-Mañá, non me atreverei a miralo.

-¿E por que? ¿É que non e-la miña muller? ¿É que non son o teu marido? ¿É que un marido ten unha muller, é que unha muller ten un marido para nada?

-¡Ai, ai!

-¿Que ocorre?

-¡A miña orella...!

-¿Que lle pasa á túa orella?

-Está peor ca nunca.

-Durme, pasarache.

-Non sei. ¡Ai, a orella! ¡ai, a orella!

-A orella, a orella, é ben fácil de dicir iso...

Eu non vos direi o que pasou entre eles, pero a muller, tras repetir a orella, a orella varias veces sen interrupción en voz baixa e precipitada, acabou por balbucir con sílabas interrompidas a o...re...lla, e a continuación desta o...re...lla, eu non sei que, quen, xunto ó silencio que segue, me fixo imaxinar que o seu mal de orella se calmara dunha ou doutra maneira, non importa, iso agradoume. ¡E a ela tamén!

O AMO - Jacques, coa man no corazón, xurádeme que non foi desta muller de quen vos namorastes.

JACQUES - Xúroo.

O AMO - Tanto peor para ti.

JACQUES - Tanto peor ou tanto mellor. ¿Vós credes que as mulleres que teñen unha orella coma a súa escoitan de boa gana?

O AMO - Creo que está escrito no ceo.

JACQUES - Creo que a continuación está escrito que elas non escoitan durante moito tempo o mesmo, e que son propensas a prestar oídos a outro.

O AMO - Podería ser.

E velaí os están embarcados nunha disputa interminable sobre as mulleres; un dicía que elas eran boas, o outro que malas; e ámbolos dous tiñan razón; un imbéciles, o outro cheas de intelixencia; e ámbolos dous tiñan razón; un falsas, o outro verdadeiras: e ámbolos dous tiñan razón; un avaras, o outro liberais: e ámbolos dous tiñan razón; un belas, o outro feas: e ámbolos dous tiñan razón; un charlatanas, o outro discretas: e ámbolos dous tiñan razón; un francas, o outro hipócritas; un ignorantes, o outro ilustradas; un axuizadas, o outro libertinas; un loucas, o outro sensatas; un altas, o outro baixas: e tiñan ámbolos dous razón.

Seguindo esta disputa coa que poderían dar a volta ó mundo sen parar de falar un momento e sen pórse de acordo, foron sorprendidos por unha tormenta que os obriga a dirixirse ... - ¿A onde? - ¿A onde? Lector, tedes unha curiosidade ben incómoda. ¿E que demo vos importa iso? Se vos dixese a Pontoise ou a Saint-Germain, ou a Nosa Señora de Loreto ou a Santiago de Compostela, que gañariades? Se insistides, direivos que se encamiñaron a... si, ¿por que non...? cara a un castelo inmenso, cun frontispicio no que se lía: "Eu non pertenzo a ninguén e pertenzo a todo o mundo. Vós xa estabades aquí antes de entrar, e estaredes aquí incluso cando saiades." - ¿Entraron nese castelo? - Non, pois ou a inscrición era falsa, ou xa estaban alí antes de entrar. -¿Pero, polo menos saíron de alí?-. Non, pois ou a inscrición era falsa ou estaban alí mesmo cando saíron -¿E que fixeron? - Jacques dicía o que estaba escrito no ceo; o seu amo, o que quixo: ambos tiñan razón. - ¿Que tipo de xente encontraron? - De todo tipo. - ¿Que dicían alí? - Algunhas verdades e moitas mentiras. - ¿Había xente intelixente? - ¿Onde non a hai? E malditos preguntóns que se estenden coma a peste. O que máis lles choca a Jacques e ó seu amo durante o tempo que pasearon por alí. - ¿Entón paseaban alí? - Non facían outra cousa, cando non estaban sentados nin deitados... O que máis lles chama a atención a Jacques e ó seu amo, foi encontrar unha vintena de audaces, que se apoderaran dos máis soberbios apartamentos, onde se encontraban case sempre; que pretendían, contra o dereito común e o verdadeiro sentido da inscrición, que o castelo lles fora legado en propiedade; e que coa axuda dun certo número de moinantes ás súas expensas, persuadiran a un gran número de moinantes, todos dispostos por unha pequena cantidade de diñeiro a prender ou asasinar ó primeiro que ousase contradicilos: sen embargo, en tempo de Jacques e o seu amo, ousaran algunha vez. - ¿Impunemente? - Depende.

Pensaredes que me divirto e que, por non saber xa qué facer cos meus viaxeiros, boto man da alegoría, o recurso ordinario das intelixencias estériles. Sacrificarei a miña alegoría e tódalas riquezas que podía tirar dela; eu convirei en todo o que vos guste, mais a condición de que non me molestedes sobre a última morada de Jacques e do seu amo; sexa que eles chegasen a unha gran cidade e que durmisen nunha casa de prostitutas; que pasasen a noite na casa dun vello amigo que os tratou o mellor que puido; que se refuxiasen na casa dos monxes mendicantes, onde foron mal aloxados e mal fartos polo amor de Deus; que fosen acollidos na casa dun grande, onde lles faltou todo o necesario, no medio de todo o que é superfluo; que saísen pola mañá dun grande albergue, onde lles fixeron pagar moi caro unha mala cea servida en louza de prata, e unha noite pasada entre cortinas de damasco e sabas húmidas e engurradas; que recibisen hospitalidade na casa dun cura de aldea a media ración, que correu a botar man dos currais dos seus fregueses, para ter unha tortilla e unha pepitoria de polos; ou que se emborrachasen con excelentes viños, se desen un banquete e collesen unha indixestión ben acondicionada nunha rica abadía de Bernardos; pois aínda que todo iso vos pareza igualmente posible, Jacques non era desta opinión: só era realmente posible o que estaba escrito no ceo. O que é verdade é que, en calquera sitio que vos guste poñelos en marcha, non darían vinte pasos sen que o amo lle dixese a Jacques, logo de tomar, sen embargo, segundo o propio costume, a súa toma de rapé:

-Jacques, ¿a historia dos teus amores?

En vez de responder, Jacques exclama:

-¡Ó carallo coa historia dos meus amores! Resulta que eu deixei...

O AMO - ¿Que deixaches?

No canto de responder, Jacques revolvía en tódolos petos e rebuscaba por todas partes inutilmente. Deixara a bolsa de viaxe so a cabeceira da súa cama, e aínda non llo confesara ó amo cando este exclamou:

-¡Ó carallo co relato dos teus amores! Resulta que o meu reloxo quedou colgado da cheminea.

Jacques non se fixo de rogar; inmediatamente dá a volta e regresa a modiño, pois el nunca tiña présa... - ¿Ó inmenso castelo? - Non, non. Entre as diferentes moradas posibles, das que vos fixen a enumeración precedente, escollede a que mellor conveña á circunstancia presente.

Mentres, o seu amo ía sempre cara a adiante. Pero velaí o amo e o criado separados, e non sei a cal dos dous me unir preferentemente. Se queredes seguir a Jacques, tede coidado; a busca do reloxo poderá chegar a ser tan longa e complicada, que en moito tempo non se reunirá co seu amo, o único confidente dos seus amores, e adeus ós amores de Jacques. Se, abandonándoo só á busca da bolsa e do reloxo, tomáde-la decisión de acompañar ó amo, seredes moi cortés, pero aburrirédesvos; aínda non coñecedes esa especie. Ten poucas ideas na cabeza; se chega a dicir algo sensato, é por reminiscencia ou por inspiración. Ten ollos coma vós e coma min; pero a maior parte do tempo non se sabe se está mirando. Non dorme pero tampouco vela; el déixase existir: esa é a súa función habitual. O autómata ía cara a adiante, virando de vez en cando para ver se Jacques volvía; baixaba do cabalo e camiñaba; volvía subir na besta, facía un cuarto de legua, volvía baixar, sentaba no chan, coa brida do cabalo entre os brazos e a cabeza apoiada sobre as dúas mans. Cando estaba canso desta postura, levantábase e miraba ó lonxe por ver se divisaba a Jacques. Nin rastro de Jacques. Entón impacientábase, e sen saber moi ben se falaba ou non, dicía: "¡Verdugo! ¡can! ¡pillo! ¿onde está? ¿que está a facer? ¿Fai falta tanto tempo para recuperar unha bolsa e un reloxo? Heino mazar a paos. É certo; heino mazar a paos." Despois buscaba o reloxo no peto do chaleco, non estaba, e acababa de aflixirse, porque non sabía qué facer sen o seu reloxo, sen a súa tabaqueira e sen Jacques. Estes eran os tres grandes recursos na súa vida que transcorría en tomar tabaco, mira-la hora que era, interrogar a Jacques, e iso en tódalas combinacións. Sen o seu reloxo, estaba entón reducido á súa tabaqueira, que abría e pechaba a cada minuto, como o fago eu cando me aburro. O que queda de tabaco pola noite na miña tabaqueira está en relación directa co entretemento, ou á inversa co aburrimento do meu día. Suplícovos, lector, que vos familiaricedes con esta maneira de falar tomada da xeometría, porque eu encóntroa precisa e servireime dela a miúdo.

¡Ben!, tedes bastante do amo; e como o criado non vén a vós, ¿queredes que vaiamos onda el? ¡Pobre Jacques! No momento no que falamos del, está exclamando dolorosamente: "Estaba escrito no ceo que nun mesmo día eu sería tomado por un salteador, a punto de ser conducido a un cárcere e acusado de seducir a unha moza!"

Cando se aproximaba, lentamente, ó castelo, non... ó lugar no que durmiran a última vez, pasou ó seu lado un deses merceiros ambulantes ós que lles chaman quincalleiros e bérralle:

-Señor cabaleiro, ligas, cintos, cadeas de reloxo, tabaqueiras de última moda, auténticos jaback, aneis, broches de reloxo. Un reloxo, señor, un bonito reloxo de ouro, labrado, de dobre estoxo, coma novo...

Jacques respóndelle:

-Busco un, pero non o teu... -e segue o seu camiño, sempre pasiño a pasiño.

Cando marchaba, coidou que vía escrito aló arriba que o reloxo que aquel home lle ofrecera era o do seu amo. Volve atrás e dille ó quincalleiro:

-Amigo, vexámo-lo voso reloxo de caixa de ouro, creo que me podería convir.

-Abofé -dille o quincalleiro- non me estrañaría; é bonito, moi bonito, de Xulio o Rei. Só hai un intre que me pertence; adquirino por un anaco de pan, vendereino a bo prezo. Gústanme as pequenas ganancias repetidas; pero un é desgraciado neste tempo que corre: ata dentro de tres meses non volverei ter unha bicoca semellante. Parecédesme un home galante, e preferiría que vos aproveitasedes vós e non outro...

Mentres falaba, o merceiro puxera o fardo no chan, abrírao, e tirara del o reloxo que Jacques recoñeceu ó instante, sen se asombrar; pois se nunca se apresuraba, moi raras veces se asombraba. Mira ben o reloxo: "Si, di para si, é o mesmo..." Ó quincalleiro:

-Tedes razón, é bonito, moi bonito, e sei que é bo...

Despois, meténdoo no peto do chaleco dille ó quincalleiro:

-¡Amigo, moitas gracias!

-¡Como moitas gracias!

-Si, é o reloxo do meu amo.

-Eu non coñezo para nada o voso amo, este reloxo é meu, compreino e pagueino ben...

E agarrando a Jacques polo pescozo, disponse a quitarlle o reloxo. Jacques aproxímase ó cabalo, colle unha das pistolas e, apoiándoa no peito do quincalleiro:

-Retírate -dille-, ou es home morto.

O quincalleiro, asustado, solta a presa. Jacques volve subir no seu cabalo e encamíñase lentamente cara á cidade, dicindo para si: "Xa está o reloxo recuperado, agora vexamos pola miña bolsa..."

O quincalleiro apresúrase a pecha-la súa maleta, pona sobre os ombros e segue a Jacques berrando:

-¡Ó adrón!, ¡ó ladrón!, ¡ó asasino!, ¡socorro!, ¡aquí!, ¡aquí...!

Era na estación das colleitas: os campos estaban cubertos de traballadores. Todos deixan as súas fouces, rodean a aquel home e pregúntanlle ónde estaba o ladrón, ónde estaba o asasino.

-Alí o vai, alí abaixo.

-¿Como? ¿Aquel que se dirixe lentamente cara á porta da cidade?

-O mesmo.

-Estades tolo, aquel non ten pinta de ladrón.

-Éo, éo, dígovolo eu, sacoume un reloxo de ouro á forza.

Aquela xente non sabía de quen fiar, dos berros do quincalleiro ou da marcha tranquila de Jacques.

-Reparade -engadía o quincalleiro-, meus fillos, que estou arruinado se non me socorredes; vale trinta luíses coma un ardite. Socorrédeme, leva o meu reloxo, e se se pon a picar con ámbalas esporas, o meu reloxo está perdido...

Aínda que Jacques non podía escoitar aqueles gritos, podía ver facilmente a aglomeración, e non ía máis rápido por iso. O quincalleiro provoca, coa promesa dunha recompensa, que os campesiños corran tras de Jacques. Velaí unha multitude de homes, de mulleres e de nenos que ía a berrar:

-¡Ó ladrón! ¡Ó ladrón! ¡Ó asasino!

E o quincalleiro ségueos de tan cerca como o fardo co que cargaba llo permitía, e berra:

-¡Ó ladrón!, ¡ó ladrón!, ¡ó asasino...!

Entraron na cidade, porque é nunha cidade onde Jacques e o seu amo quedaran a véspera; acabo de recordalo. Os habitantes deixan as súas casas, reúnense cos campesiños e co quincalleiro, todos berrando ó unísono:

-¡Ó ladrón!, ¡ó ladrón!, ¡ó asasino...!

Alcanzan todos a Jacques ó mesmo tempo. O quincalleiro tirándose a el, Jacques céiballe un couce e derrúbao no chan, pero aquel non deixa de berrar:

-Pillo, galopín, malvado, devólveme o reloxo; devolverasmo, e ademais vas ser colgado...

Jacques, conservando o sangue frío, diríxese á multitude que crecía a cada instante, e di:

-Hai aquí un maxistrado de policía, levádeme onda el. Entón, eu fareivos ver que non son para nada un pillo, e que este home si podería selo. Collinlle o reloxo, é certo; pero este reloxo é o do meu amo. Eu non son descoñecido nesta cidade: antonte pola noite o meu amo e mais eu chegamos aquí e pasámo-la noite na casa do señor tenente xeneral, o seu vello amigo.

Se eu non vos dixera antes que Jacques e o amo pasaran por Conches, e que se aloxaran na casa do tenente xeneral daquel lugar, foi porque non me acordei.

-Condúzaseme á casa do tenente xeneral -dicía Jacques, e ó mesmo tempo apeouse.

No centro da comitiva estaban el, o seu cabalo e mailo quincalleiro. Marchan, chegan á porta do tenente xeneral. Jacques, o seu cabalo e mailo quincalleiro entran, Jacques e o quincalleiro agarráranse un ó outro polos colares. A multitude permanece fóra.

Entrementres, ¿que facía o amo? Adormecera á beira dun camiño, coa brida do cabalo entre os brazos, e o animal pacía na herba arredor do dormente, todo canto a brida lle permitía.

Tan logo como o tenente xeneral viu a Jacques, exclama:

-¡Es ti, meu pobre Jacques! ¿Que fas de novo por aquí ti só?

-O reloxo do meu amo: el deixárao colgado na esquina da cheminea e volvino encontrar no fardo deste home, e a nosa bolsa, que eu esquecín baixo da miña cabeceira, e que se encontrará se o ordenades vós.

-E que iso estea escrito no ceo... -engade o maxistrado.

Ó instante fixo chamar a súa xente: no acto, o quincalleiro, sinalando un moinante de mal aspecto, e recentemente instalado na casa, dixo:

-Ese foi quen me vendeu o reloxo.

O maxistrado, poñendo un aspecto severo, díxolles ó quincalleiro e ó criado:

-Mereceriades as galeras, ti por vende-lo reloxo, ti por mercalo...

Ó seu criado:

-Devólvelle a este home o diñeiro, e quita o uniforme inmediatamente...

Ó quincalleiro:

-Apúrate a abandona-lo país, se non queres quedar colgado nel para sempre. Vó-los dous tedes un oficio que trae mala sorte... Jacques, agora trataremos da túa bolsa.

A que se apoderara dela aparece sen que a chamen; era unha moza ben feita.

-Son eu, meu señor, quen teño a bolsa -díxolle ela ó amo-; pero eu non a roubei: deuma el.

-¿Déivo-la miña bolsa?

-Si.

-Pode ser, pero que o demo me leve se me acorda...

O maxistrado díxolle a Jacques:

-Veña, Jacques, non lle deamos máis voltas a este asunto.

-Señor...

-Ela é guapa e compracente polo que vexo.

-Señor, xúrovos...

-¿Canto había na bolsa?

-Ó redor de novecentas dezasete libras.

-Ah, Javotte, novecentas dezasete libras por unha noite, é demasiado para vós e para el. Dádeme a bolsa..

A moza dálle a bolsa ó amo quen tira dela un escudo de seis francos:

-Tede -dille, tirándolle o escudo-. Velaí o prezo dos vosos servicios; valedes máis, pero para outro que non sexa Jacques. Deséxovos que gañéde-lo dobre, pero fóra da miña casa, ¿entendedes? E ti, Jacques, apúrate a subir no cabalo e volver co teu amo.

Jacques saúda ó maxistrado e afástase sen responder, pero dicía para si: "¡Desvergonzada, pillabana! Estaba escrito no ceo que outro durmiría con ela, e que Jacques pagaría... Veña, Jacques, consólate; ¿non estás bastante contento por ter recuperado a bolsa e o reloxo do teu amo, e que custase tan pouco?"

Jacques monta a cabalo e abre paso entre o xentío que se xuntara á entrada da casa do maxistrado; pero como lle daba pena que tanta xente o tomase por un pillo, finxe saca-lo reloxo do peto e mira-la hora; despois pica coas dúas esporas o seu cabalo, que non estaba afeito, e parte a toda velocidade. Acostumaba deixalo ir ó seu xeito; pois vía tan inconveniente paralo cando galopaba, como apuralo cando ía lentamente. Cremos conduci-lo destino; pero é el quen nos conduce sempre: e o destino, para Jacques, era todo o que o tocaba ou rodeaba, o seu cabalo, o seu amo, un monxe, un can, unha muller, un macho, unha curuxa. O cabalo conducíao entón a todo correr cara ó seu amo, que adormecera á beira do camiño, coa brida do cabalo entre os brazos, como vos dixen. Daquela o cabalo estaba suxeito á brida; pero cando Jacques chega, a brida seguía no seu sitio, e o cabalo xa non estaba. Ó parecer, un pillo achegárase ó dormente, cortara suavemente a brida e levara o animal. Co ruído do cabalo de Jacques, o amo esperta, e a súa primeira palabra foi:

-¡Ven, ven, pailán! Voute...

Entón, empeza a bocexar.

-Bocexade, bocexade, señor, tanto como vos pete, mais ¿onde está o voso cabalo?

-¿O meu cabalo?

-Si, o voso cabalo...

O amo, dándose de conta de que lle roubaran o cabalo, dispúñase a botarse sobre Jacques a golpes de brida, cando Jacques lle di:

-A modiño, señor, hoxe non estou de humor para deixarme matar; recibirei o primeiro golpe, pero xúrovos que ó segundo empezo a picar coas dúas esporas e déixovos quedar...

Esta ameaza de Jacques fixo desaparecer subitamente a furia do seu amo, que lle dixo cun ton sosegado:

-¿O meu reloxo?

-Aquí o está.

-¿E a túa bolsa?

-Aquí está.

-Tardaches moito tempo.

-Non moito para todo o que fixen. Escoitádeme ben. Marchei, pelexei, amotinei a tódolos campesiños, amotinei a tódolos habitantes da vila, fun tomado por salteador, fun conducido ante o xuíz, sufrín dous interrogatorios, case fago colgar a dous homes, fixen despedir a un criado, fixen botar a unha criada, fun convencido de me ter deitado cunha prostituta á que nunca vira pero á que sen embargo paguei; e volvín.

-E eu, mentres te esperaba...

-Mentres me esperabades estaba escrito no ceo que quedariades durmido e que vos roubarían o cabalo. ¡Ben, señor, non pensemos máis niso! É un cabalo perdido e quizais estea escrito no ceo que o volvamos atopar.

-¡Meu cabalo!, ¡meu pobre cabalo!

-Por moito que sigades lamentándovos ata mañá, nada vai cambiar.

-¿Que imos facer?

-Eu vouvos levar nas ancas, ou, se o preferides, quitarémo-las botas, atarémolas á sela do meu cabalo, e seguiremos o noso camiño a pé.

-¡Meu cabalo!, ¡meu pobre cabalo!

Decidiron ir a pé, o amo exclamando de tempo en tempo "¡meu cabalo!, ¡meu pobre cabalo!" e Jacques parafraseaba o resumo das súas aventuras. Cando chegou á acusación da moza, o seu amo díxolle:

-¿De verdade, Jacques, que ti non te deitaras con esa moza?

JACQUES - Non, señor.

O AMO - ¿E pagácheslle?

JACQUES - Si.

O AMO - Eu fun unha vez na miña vida máis infeliz ca ti.

JACQUES - ¿Pagastes despois de deitarvos?

O AMO - Ti o dixeches.

JACQUES - ¿Nunca me contarades iso?

O AMO - Antes de entrar na historia dos meus amores, temos que saír da historia dos teus. Ben, Jacques, os teus amores, que eu tomarei polos primeiros e únicos da túa vida, non obstante a aventura da criada do maxistrado de Conches; pois, aínda que te deitases con ela, non terías que namorarte. Tódolos días se deita un con mulleres ás que non ama, e non se deita coas mulleres ás que ama. Pero...

JACQUES - Ben, pero... ¿que pasa?

O AMO - ¡Meu cabalo...! Jacques, meu amigo, non te enfades; ponte no lugar do meu cabalo, supón que eu te perdo, e dime se non me estimarías máis se me oíses exclamar: "¡Meu Jacques!, ¡meu pobre Jacques!"

Jacques sorriu e dixo:

-Ía, creo, na discusión do meu pousadeiro coa súa muller durante a noite que segue á miña primeira cura. Eu descansaba un pouco. O meu pousadeiro e a súa muller erguéronse máis tarde que de costume.

O AMO - Créoo.

JACQUES - Cando espertei, entreabrín as cortinas e vin o pousadeiro, a súa muller e mailo cirurxián en conferencia secreta onda a fiestra. Despois do que escoitara durante a noite, non me foi difícil adiviñar de que falaban. Eu tusín. O cirurxián díxolle ó marido:

-Espertou; compadre, baixe á adega, tomaremos un trago, iso volve a man máis segura; quitarei en seguida o apósito, despois pensaremos no resto.

»Unha vez que veu a botella e foi baleirada, pois, en termos da arte, beber un trago é baleirar polo menos unha botella, o cirurxián achégase á miña cama e dime:

-¿Como foi a noite?

-Ben.

-O voso brazo... Ben, ben... o pulso non é malo, case non hai febre. Hai que ve-lo xeonllo... Veña, comadre -dille á pousadeira que estaba de pé ó lado da miña cama detrás da cortina, axudádeme.

»A pousadeira chama a un dos fillos:

-Non é un neno o que nos fai falta aquí, sodes vós, un falso movemento buscaranos traballo para un mes. Achegádevos.

»A pousadeira achégase, coa mirada baixa:

-Collede esta perna, a boa, eu encárgome da outra. Suavemente, suavemente... Cara a min, un pouco máis aínda cara a min... Amigo, unha volta para a dereita... á dereita dígovos, e xa está...

»Eu agarrábame ó colchón coas dúas mans, apertaba os dentes, a suor corríame por todo o rostro.

-Amigo, isto non é divertido.

-Xa me decato.

-Xa está. Comadre, deixade a perna, collede a almofada; aproximade a cadeira e poñede enriba a almofada... Demasiado cerca... Un pouco máis lonxe... Amigo, dádeme a man, apertádema forte. Comadre, pasade polo espacio que queda entre a cama e a parede, e collédeo por debaixo do brazo... Moi ben... Compadre, ¿non queda nada na botella?

-Non.

-Poñédevos no sitio da vosa muller, e que ela vaia buscar outra... Ben, ben, enchede de todo... Muller, deixade o voso marido onde está, e vide para o meu lado...

»A pousadeira chama outra vez a un dos nenos.

-¡Demo! Xa volo dixen, non é un neno o que precisamos. Poñédevos de xeonllos, pasade a man por baixo da barriga da perna... Comadre, tremedes coma se fixesedes algo malo, veña, coraxe... A esquerda na parte de abaixo da coxa por encima da vendaxe... ¡Moi ben...!

-Velaí as costuras cortadas, as vendas desenroladas, o apósito quitado e a miña ferida destapada. O cirurxián apalpando por riba, por baixo, polos lados, e cada vez que me tocaba, dicía:

-¡Ignorante!, ¡burro!, ¡zoupón!, ¡e métese a cirurxián! Esta perna, ¿unha perna que hai que cortar? Durará tanto coma a outra: garántovolo.

-¿Curarei?

-Xa curei outros.

-¿Poderei andar?

-Andaredes.

-¿Sen coxear?

-Esa xa é outra cousa; raios, amigo, como corredes ¿Non vos chega con que vos salvase a perna? Despois de todo, se coxeades, será pouca cousa. ¿Gústavos bailar?

-Moito.

-Se camiñades un pouco peor, bailaredes mellor... Comadre, o viño quente... Non, do outro primeiro: outro vaso non lle fará mal á nosa cura.

»Bebe, traen o viño quente, lávanme, vólvenme poñe-lo apósito, métenme na cama, aconséllanme durmir, se podo, péchanme as cortinas, acábase a botella encetada, baixan buscar outra, e a conferencia continúa entre o cirurxián, o pousadeiro e a pousadeira.

POUSADEIRO - ¿Compadre, isto levará moito tempo?

O CIRURXIÁN - Moito... Por vós, compadre.

O POUSADEIRO - ¿Pero canto? ¿Un mes?

O CIRURXIÁN - ¡Un mes! Poñédelle dous, tres, catro, ¡quen o sabe! A rótula está ferida, o fémur, a tibia... Por vós, comadre.

O POUSADEIRO - ¡Catro meses! ¡Misericordia! ¿Por que telo aquí? ¿Que demo facía ela á porta?

O CIRURXIÁN - Por min, pois traballei ben.

A POUSADEIRA - Meu amigo, xa volves empezar. Iso non é o que me prometiches esta noite; pero paciencia, volverás insistir.

O POUSADEIRO - ¿Pero dime, que facer con este home? ¡Se polo menos o ano non fose tan malo...!

A POUSADEIRA - Se quixeses, iría á casa do cura.

O POUSADEIRO - Se pos alí un pé, móiote a paos.

O CIRURXIÁN - ¿Por que, compadre? A miña vai.

O POUSADEIRO - É asunto voso.

O CIRURXIÁN - Pola miña afillada; ¿como está?

A POUSADEIRA - Moi ben.

O CIRURXIÁN - Veña, compadre, pola vosa muller e a miña; son dúas boas mulleres.

O POUSADEIRO - A vosa é máis avisada; e non tería feito a estupidez...

A POUSADEIRA - Pero, compadre, hai as monxas da caridade.

O CIRURXIÁN - ¡Comadre, un home na casa das monxas! E ademais hai unha pequena dificultade un pouco máis grande có dedo... Bebamos polas monxas, son boas rapazas.

A POUSADEIRA - ¿E que dificultade?

O CIRURXIÁN - O voso home non quere que vaiades á casa do cura e a miña muller non quere que eu vaia á casa das monxas... Pero, compadre, un trago máis, iso quizais nos axude. ¿Interrogastes a ese home? Quizais non estea sen recursos.

O POUSADEIRO - ¡Un soldado!

O CIRURXIÁN - Un soldado ten pai, nai, irmáns, irmás, parentes, amigos, alguén neste mundo... Bebamos outro trago, afastádevos e deixádeme facer.

Tal foi ó pé da letra a conversación do cirurxián, da pousadeira e do pousadeiro. Pero, ¿que outra cor non sería eu capaz de darlle, introducindo un desalmado entre esta boa xente? Jacques teríase visto, ou teriades visto a Jacques no momento de ser arrincado da cama, tirado sobre un camiño real ou nun terreo pantanoso. - ¿Por que non morto? - Morto, non. Eu chamaría a alguén para que o socorrese; ese alguén sería un soldado da súa compañía: pero iso apestaría a Cléveland. ¡A verdade, a verdade! - A verdade, diredes vós, é frecuentemente fría, común e insípida; por exemplo, o voso último relato da cura de Jacques, é verdade, pero ¿que ten de interesante? Nada. - De acordo. - Se ten que ser verdade, ten que ser coma Molière, Regnard, Richardson, Sedaine; a verdade ten o seu lado picante, que sae cando se ten intelixencia. - ¿Pero cando falta? - Cando falta, non hai que escribir. - ¿E se por desgracia un se parece a certo poeta que enviei a Pondichéry? - ¿Que poeta é ese? - Este poeta... Pero se me interrompedes, lector, e se eu me interrompo a cada momento, ¿que pasará cos amores de Jacques? Facédeme caso, deixémo-lo poeta... O pousadeiro e a pousadeira afastáronse... - Non, non, a historia do poeta de Pondichéry. - O cirurxián aproxímase á cama de Jacques... - A historia do poeta de Pondichéry, a historia do poeta de Pondichéry. - Un día, veume un mozo poeta, como me veñen tódolos días... Pero, lector, ¿que relación ten iso coa viaxe de Jacques o Fatalista e do seu amo...? -A historia do poeta de Pondichéry. - Tralos cumprimentos ordinarios sobre a miña intelixencia, o meu talento, o meu gusto, a meu benfacer, e outras declaracións das que eu non creo nin unha palabra, aínda que haxa máis de vinte anos que mas repiten e quizais de boa fe, o mozo poeta tira un papel do peto: son versos, dime. - ¡Versos! - Si, señor, e sobre os que espero que teñades a bondade de darme a vosa opinión. -¿Amáde-la verdade? -Si, señor, e pídovola. - Ídela saber. - ¡Como!, ¿sodes tan estúpido como para crer que un poeta vén busca-la verdade a xunto de vós? -Si. - ¿E para dicirlla? - Por suposto! - ¿Sen reservas? - Sen dúbida: A reserva mellor preparada non sería máis que unha groseira ofensa; fielmente interpretada, significaría: sodes un poeta malo; e como eu non vos considero bastante sólido para escoita-la verdade, non sodes máis que un home anódino. - ¿E a franqueza sempre vos deu resultado? - Case sempre... Eu lin os versos do meu mozo poeta, e díxenlle: Non só os vosos versos son malos, senón que me demostraron que nunca os faredes bos. -Terei que facelos malos entón; pois eu non podo deixar de facelos. - ¡Velaí unha terrible maldición! ¿Sabedes, señor, en que degradación ides caer? Nin os deuses, nin os homes, nin as columnas, perdoaron a mediocridade dos poetas: foi Horacio quen o dixo. - Seino. - ¿Sodes rico? - Non. - ¿Sodes pobre? - Moi pobre. - E ídeslle unir á pobreza o ridículo de poeta malo; botaredes a perde-la vosa vida, seredes vello. Vello, pobre e poeta malo, ai, señor, ¡que papel! - Xa o sei, mais véxome arrastrado a pesar meu... (Aquí Jacques diría: Pero iso está escrito no ceo.) - ¿Tedes pais? - Teño. - ¿Cal é o seu estado? -S on xoieiros. - ¿Farían calquera cousa por vós? - Pode ser. - ¡Ben! Visitade os vosos pais, propoñédelles que vos adianten unha pacotilla de xoias. Embarcade para Pondichéry; faredes malos versos durante o camiño; cando cheguedes, faredes fortuna. Unha vez feita a vosa fortuna, volveredes aquí para facer tantos malos versos como vos praza, con tal de que non os fagades imprimir, pois non hai que arruinar a ninguén... Había ó redor de doce anos que eu lle dera este consello ó mozo, cando me apareceu; non o recoñecía. Son eu, señor, dime el, o que enviastes a Pondichéry. Estiven alí, amasei alá unha centena de miles de francos. Volvín; púxenme a facer versos de novo, e tráiovolos aquí... ¿Son aínda malos? - Aínda; pero a vosa sorte está arranxada, e eu consíntovos que continuedes a facer malos versos. - Esa é a miña intención...

E o cirurxián aproxímase á cama de Jacques e este non lle deixa tempo para falar.

-Escoitei todo -díxolle.

Despois, dirixíndose ó seu amo, el engade... Ía engadir, cando o amo o para:

-Estaba canso de camiñar; séntase na beira do camiño, coa cabeza virada cara a un viaxeiro que se achegaba a eles, a pé e coa brida do cabalo, que o seguía, pasada polos brazos.

Ides crer, lector, que este cabalo é aquel que lle roubaran ó amo de Jacques e equivocarédesvos. Iso sucedería nunha novela, un pouco antes ou un pouco despois, desta maneira ou doutra; pero isto non ten nada de novela, eu xa volo dixen, creo, e repítovolo agora.

O amo díxolle a Jacques:

-¿Ves aquel home que vén cara a nós?

JACQUES - Vexo.

O AMO - O seu cabalo paréceme bo.

JACQUES - Servín na infantería, non entendo diso.

O AMO - Eu mandei na cabalería e si que entendo.

JACQUES - ¿E que?

O AMO - ¿E que? Gustaríame que lle foses propoñer a aquel home que nos ceda o cabalo, pagándolle, enténdese.

JACQUES - Iso é de tolos, pero vou. ¿Canto queredes gastar?

O AMO - Ata cen escudos...

Jacques, despois de recomendarlle ó seu amo que non adormecese, vai ó encontro do viaxeiro, proponlle a compra do cabalo, págallo e lévao.

-¡Ben! Jacques -dille o seu amo-, se vós téde-los vosos presentimentos, vede que eu tamén teño os meus. Este cabalo é bo; o vendedor xuraríache que non tiña defecto ningún; pero no tocante a cabalos tódolos homes son enredadores.

JACQUES - ¿E en que non o son?

O AMO - Montaralo ti e cederasme o teu.

JACQUES - De acordo.

Velaí van ámbolos dous a cabalo, e Jacques continúa:

-Cando deixei a casa, meu pai, miña nai, o meu padriño, todos me deran algo, cada un segundo os seus escasos medios; tiña en reserva cinco luíses, que Jean, o meu irmán maior, me regalara cando partiu para a súa desgraciada viaxe Lisboa...

Aquí Jacques púxose a chorar, e o amo a facerlle ver que iso estaba escrito no ceo.

-É verdade, señor, eu téñoo dito para min cen veces; pero con todo iso eu non podería deixar de chorar...

Logo Jacques empeza a saloucar e a chorar cada vez máis; o amo colle a toma de rapé e mira no reloxo a hora. Despois de poñe-la brida do cabalo entre os dentes e enxuga-los ollos coas dúas mans, Jacques continúa:

-Cos cinco luíses de Jean, do meu alistamento, e cos regalos dos meus pais e amigos, fixera unha bolsa da que aínda non quitara un óbolo. Aqueles aforros víñanme de marabilla, ¿que opinades, meu amo?

O AMO - Era imposible que quedases máis tempo na choza.

JACQUES - Mesmo pagando.

O AMO - ¿Pero que foi teu irmán Jean buscar a Lisboa?

JACQUES - Paréceme que vos esforzades en descamiñarme. Coas vosas preguntas, darémo-la volta ó mundo antes de chegar á fin dos meus amores.

O AMO - ¿Que importa, sempre que ti fales e eu escoite? ¿non son eses os dous puntos importantes? Refungas cando deberías estarme agradecido.

JACQUES - O meu irmán fora buscar a Lisboa repouso. Jean, o meu irmán, era un rapaz intelixente: iso foi o que lle trouxo a desgracia; mellor tería sido para el ser un imbécil coma min; pero estaba escrito no ceo. Estaba escrito que o irmán esmoleiro dos Carmes que viña á nosa aldea pedir ovos, la, cánabo, froita e viño en cada estación, se aloxase na casa do meu pai, que corrompese a Jean, o meu irmán, e que Jean, o meu irmán, tomase o hábito de monxe.

O AMO - ¿Jean, o teu irmán, foi carmelita?

JACQUES - Si, señor, e carmelita descalzo. Era activo, intelixente, preiteante; era o avogado consultor da aldea. Sabía ler e escribir, e desde a súa xuventude, ocupábase de descifrar e copiar vellos pergamiños. Pasou por tódalas funcións da orde, foi sucesivamente porteiro, adegueiro, xardineiro, sancristán, adxunto de procurador e banqueiro; coa marcha que levaba, faría a fortuna de todos nós. Casou e casou ben dúas das nosas irmás e algunhas outras mozas da vila. Non pasaba pola rúa sen que os pais, as nais, os nenos non fosen a onda el, e lle gritasen: "Bos días, irmán Jean; ¿como está, irmán Jean?" Era seguro que cando entraba nunha casa a bendición do ceo entraba con el; e se había alí unha moza, dous meses despois da súa visita estaba casada. ¡O pobre irmán Jean! A ambición perdeuno. O procurador da casa, ó que llo deran como adxunto, era vello. Os monxes dixeron que tramara sucedelo trala súa morte, que para este efecto cambiara completamente todo o arquivo de cartas, que queimara os vellos rexistros, e que fixera uns novos, de xeito que, á morte do procurador, nin o demo sería quen de ver algo nos títulos da comunidade. Había necesidade dun papel, había que perder un mes en buscalo; frecuentemente incluso non se encontraba. Os padres descubriron a artimaña do irmán Jean e o seu obxecto: tomaron mal a cousa, e o irmán Jean, en lugar de ser procurador como el tiña a esperanza, foi reducido a pan e a auga, e disciplinado ata que lle comunicou a outro a chave dos seus rexistros. Os monxes son implacables. Cando tiraron do irmán Jean tódalas aclaracións que necesitaban, fixérono portador de carbón no laboratorio onde se destila a auga dos carmelitas. ¡O irmán Jean, antes banqueiro e adxunto do procurador, agora carboeiro! O irmán Jean tiña coraxe, non puido soportar esta mingua de importancia e de esplendor, e só esperou a ocasión para subtraerse a esta humillación. Foi entón cando chega á mesma casa un padre novo que pasaba pola marabilla da orde no confesionario e no púlpito; chamábase padre Ange. Tiña uns ollos bonitos, unha cara fermosa, uns brazos e unhas mans de modelo. Velaí que, predica que predica, confesa que confesa, os vellos directores foron abandonados polas súas devotas; estas únense ó novo padre Ange; as vixilias dos domingos e das grandes festas o confesionario do padre Ange era circundado de penitentes homes e mulleres, mentres que os vellos padres esperaban inutilmente os seareiros nos seus confesionarios desertos; o que lles dá moita pena... Pero, señor, se deixase a historia do irmán Jean e retomase a dos meus amores, tal vez sería máis divertido.

O AMO - Non, non; collamos un pouco de rapé, vexámo-la hora que é e prosegue.

JACQUES - De acordo, xa que é o que queredes...

Pero o cabalo de Jacques foi doutra opinión; de repente colle o freo cos dentes e precipítase nun foxo. Jacques por máis que o aperta cos xeonllos e lle ten a brida curta, desde o máis baixo do foxo, o teimudo animal abalánzase e ponse a subir a todo correr un montículo onde se para sen máis nin máis e onde Jacques, botando unha mirada ó seu redor, se encontra entre forcas.

Outro que non fose eu, lector, non deixaría de adornar estas forcas coa súa caza e de prepararlle a Jacques unha triste exploración. Se eu volo dixese, creriádelo quizais, pois hai casualidades singulares, pero a cousa non sería máis verdadeira; aquelas forcas estaban baleiras.

Jacques deixa tomar alento ó seu cabalo, que por si mesmo baixa a montaña, sobe ó foxo e volve poñer a Jacques ó lado do seu amo, quen lle di:

-¡Ah, meu amigo, que espanto me causaches! Tíñate por morto... pero estás pensativo; ¿en que pensas?

JACQUES - No que encontrei alá arriba.

O AMO - ¿Daquela que encontraches?

JACQUES - Forcas, un patíbulo.

O AMO - ¡Demo! Iso é de mal agoiro; pero acórdate da túa doutrina. Se está escrito alá arriba, por máis que fagas, serás colgado, querido amigo; e se non está escrito alá arriba, o cabalo mentiría. Se este animal non está inspirado, está louco; hai que ter coidado...

Tras un momento de silencio, Jacques frega a fronte e sacode as orellas, como se fai cando se busca apartar de si unha idea molesta, e responde bruscamente:

-Aqueles vellos monxes xúntanse e resolven, a calquera prezo e por calquera vía que fose, desfacerse dun mozo que os humillaba. ¿Sabedes que fixeron...? Meu amo, non me estades escoitando.

O AMO - Escoito, escoito: continúa.

JACQUES - Gañaron o porteiro, que era un vello pillabán coma eles. Este vello pillabán acusa ó padre mozo de que tomara liberdades cunha das súas devotas na sala de visitas e asegura, mediante xuramento, que el o vira. Quizais fose verdade, quizais fose falso: ¿quen o sabe? O que é gracioso é que, ó día seguinte desta acusación, o prior da casa foi apremado en nome dun cirurxián para que lle pagase os remedios que lle administrara e as curas que lle fixera a aquel malvado porteiro no tratamento dunha enfermidade venérea... Meu amo, non me escoitades, e eu sei o que vos distrae, xogo a que son as forcas.

O AMO - Eu non podería negalo.

JACQUES - Sorprendo os vosos ollos fixos no meu rostro; ¿é que me atopáde-lo aspecto sinistro?

O AMO - Non, non.

JACQUES - É dicir, si, si, ¡Ben! Se vos dou medo, non temos máis que separarnos.

O AMO - Veña, Jacques, perdéde-lo xuízo, ¿é que non estades seguro de vós mesmo?

JACQUES - Non, señor; ¿e quen é o que está seguro de si?

O AMO - Todo home de ben. ¿É que Jacques, honesto Jacques, non se sente horror polo crime...? Veña, Jacques, acabemos con esta disputa e retomade o voso relato.

JACQUES - Como consecuencia daquela calumnia ou maledicencia do porteiro, créronse autorizados a facerlle mil diabruras, mil maldades a aquel pobre padre Ange, a cabeza do cal pareceu perturbarse. Entón chaman a un médico ó que subornan e que testifica que aquel relixioso estaba tolo e que necesitaba respira-lo aire natal. Se se trataba de afastar ou encerrar ó padre Ange, logo o conseguiron; pero entre as devotas das que el era o preferido, había grandes damas que convencer. Falábanlle do seu director con hipócrita conmiseración:

-¡Ai, o pobre padre, é unha pena! Era a aguia da nosa comunidade.

-¿Que lle pasou?

»A esta pregunta non respondían máis que soltando un profundo suspiro e levantando a mirada cara ó ceo; se lles insistían, baixaban a cabeza e calaban. A este xesto engadían algunhas veces:

-¡Deus, que vai ser de nós...! Aínda ten momentos sorprendentes... chispas de enxeño... Quizais se recupere pero hai pouca esperanza... ¡Que perda para a nosa relixión...!

»Entrementres, os malos tratos multiplicábanse; non había nada que non tentasen para leva-lo padre Ange ó punto no que dicían que estaba; terían éxito se o irmán Jean non se tivese compadecido del. ¿Que máis vos podo dicir? Unha noite que estabamos todos a durmir, oímos chamar á porta: levantámonos; abrímoslles ó padre Ange e ó meu irmán disfrazados. Pasaron o día seguinte na casa; ó outro día, ó amencer, marcharon. Levaban as mans ben cheas; pois Jean, abrazándome, díxome:

-Casei as túas irmás; se seguise no convento, dous anos máis, como estaba alí, serías un dos máis ricos granxeiros da comarca; pero todo cambiou e velaí o que podo facer por ti. Adeus, Jacques, se temos sorte, o padre e mais eu, ti notaralo...

»Despois púxome na man os cinco luíses dos que vos falei, con outros cinco para a última das mozas da vila, que el casara e que acababa de dar a luz un neno gordo que se parecía a Jacques como se parecen dúas gotas de auga.

O AMO, coa tabaqueira aberta e o reloxo colocado de novo - ¿E que ían facer a Lisboa?

JACQUES - Buscar un terremoto, que non podía suceder sen eles; ser esmagados, engulidos, queimados; como estaba escrito alá no ceo.

O AMO - ¡Ah! ¡os monxes! ¡os monxes!

JACQUES - O mellor non vale demasiado diñeiro.

O AMO - Eu seino mellor ca ti.

JACQUES - ¿É que pasastes polas súas mans?

O AMO - Outro día contareicho.

JACQUES - ¿Pero por que son malos?

O AMO - Eu creo que porque son monxes... E agora volvamos ós teus amores.

JACQUES - Non, señor, non volvemos.

O AMO - ¿É que xa non queres que os saiba?

JACQUES - Quero; pero o destino non quere. ¿É que non vedes que tan pronto como abro a boca, o demo métese no medio e sucede sempre algún incidente que me corta a palabra? Non os acabarei, dígovos, está escrito no ceo.

O AMO - Inténtao, meu amigo.

JACQUES - Pero se comezáde-la historia dos vosos, quizais se rompa o sortilexio e, a continuación, os meus irán mellor. Teño metido na cabeza que unha cousa depende da outra; mirade, señor, paréceme que a veces o destino me fala.

O AMO - ¿E tes a ben escoitalo sempre?

JACQUES - Si, o testemuño é o día que me dixo que o voso reloxo estaba en poder do quincalleiro...

O amo púxose a bocexar; bocexando golpeaba sobre a súa tabaqueira, e golpeando na tabaqueira, miraba ó lonxe, e mirando ó lonxe, díxolle a Jacques:

-¿Non ves algo á túa esquerda?

JACQUES - Si, e aposto a que é calquera cousa que non quererá que continúe a miña historia, nin que vós comecéde-la vosa...

Jacques tiña razón. Como a cousa que vían viña cara a eles e eles ían cara a ela, as dúas marchas en sentido contrario acurtaron a distancia. Logo percibiron un carro drapeado de negro, tirado por catro cabalos negros, cubertos por galdrapas negras que lles envolvían a cabeza e que lles baixaban ata os pés; detrás dous criados de negro; a seguir outros dous vestidos de negro, cada un sobre un cabalo negro, cunha cuberta negra; sobre o asento do carro un cocheiro negro, co sombreiro sobre o rostro e envolto por unha longa gasa que lle colgaba ó longo do ombro esquerdo; este cocheiro tiña a cabeza inclinada, deixaba fluctua-las rendas e conducía menos os cabalos que os cabalos a el. Velaí que os nosos dous viaxeiros chegaron ó lado deste coche fúnebre. Ó instante, Jacques ceiba un berro, cae do cabalo máis que descende, tira polos pelos, envórcase polo chan gritando:

-¡O meu capitán!, ¡o meu pobre capitán! É el, non teño dúbida, velaí as súas armas...

Había, en efecto, no carro, un longo ataúde baixo un pano fúnebre, sobre o pano fúnebre unha espada cun cordón, e ó lado do ataúde un sacerdote, co seu breviario na man e salmodiando. O carro andaba sempre, Jacques seguíao lamentándose, o amo seguía a Jacques maldicindo e os criados asegurábanlle a Jacques que aquel convoi era o do seu capitán, morto na vila veciña, de onde o transportaban á sepultura dos seus antecesores. Desde que aquel militar fora privado pola morte doutro militar, amigo seu, capitán no mesmo rexemento, da satisfacción de baterse polo menos unha vez por semana, caera nunha melancolía que o destruíra ó cabo dalgúns meses. Jacques, despois de terlle pagado ó seu capitán o tributo de eloxios, de sentimentos e de lágrimas que lle debía, escusouse co seu amo, volveu montar no cabalo e marcharon en silencio.

Pero, por Deus, autor, dicídesme, ¿a onde ían?... Pero, por Deus, lector, respondereivos ¿acaso se sabe a onde se vai? ¿E vós a onde ides? ¿Fai falta que vos recorde a aventura de Esopo? O seu amo Xantippe díxolle unha tarde de verán ou de inverno, pois os gregos bañábanse en tódalas estacións: "Esopo, vai ó baño; se hai pouca xente bañarémonos..." Esopo marcha. Polo camiño encontra a patrulla de Atenas.

-¿A onde vas?

-¿A onde vou? -responde Esopo-, non o sei.

-¿Non o sabes? Vai para o cárcere.

-¡Ben! -respondeu Esopo-, ¿non vos dixera eu que non sabía a onde ía? Quería ir ó baño, e velaí que vou preso...

Jacques seguía ó seu amo como vós ó voso; o amo seguía ó seu como Jacques o seguía a el. - Pero, ¿quen era o amo do amo de Jacques? - Ben, ¿é que nos faltan amos neste mundo? O amo de Jacques tiña cento por un, coma vós. Pero entre tantos amos do amo de Jacques, tiña que haber un bo; pois dun día para outro cambiaba. - Era un home. - Home apaixonado coma vós, lector; home curioso coma vós, lector; home interrogador coma vós, lector; home molesto coma vós, lector. -¿E por que preguntaba? - ¡Bonita pregunta! Preguntaba para aprender e para repetir coma vós, lector...

O amo díxolle a Jacques:

-Non me pareces disposto a retoma-la historia dos teus amores.

JACQUES - ¡Meu pobre capitán! Vaise a onde imos todos e onde é ben extraordinario que non marcharse antes. ¡Ai...! ¡Ai...!

O AMO - Pero, Jacques, estades chorando, creo... Chorade sen coacción, porque podedes chorar sen vergonza; a súa morte líbravos das escrupulosas conveniencias que vos molestaban durante a súa vida. Non téde-las mesmas razóns para disimula-la vosa pena que para disimula-la vosa felicidade; ninguén pensará sacar das vosas bágoas as consecuencias que se tirarían da vosa alegría. Perdóase a desgracia. Ademais, neste momento hai que mostrarse sensible ou ingrato, e ben pensado, é mellor descubrir unha febleza que ser sospeitoso dun vicio. Quero que a vosa queixa sexa libre para que sexa menos dolorosa, quero que sexa violenta para que sexa máis curta. Recordade, esaxerade incluso o que el era; a súa penetración para sonda-las materias máis profundas; a súa sutileza para discuti-las máis delicadas; o seu gusto sólido que o fixaba ás máis importantes; a fecundidade que tiraba das máis estériles; con que arte defendía os acusados: a súa indulxencia dáballe mil veces máis espírito que o interese ou o amor propio lle daban ó culpable; só era severo consigo mesmo. Lonxe de buscar escusas para as pequenas faltas que se lle escapaban, ocupábase con toda a maldade dun inimigo en esaxeralas, e con toda a forza dun envexoso en rebaixa-lo prezo das súas virtudes por un exame rigoroso dos motivos que o determinaran quizais sen sabelo. Non lle prescribades ó voso desgusto outro termo que aquel que o tempo poña. Sometámonos á orde universal cando perdémo-los nosos amigos, como nos someteremos cando lle praza dispoñer de nós; aceptémo-la interrupción da sorte que os condena, sen desesperanza, como o aceptaremos sen resistencia cando se pronuncie contra nós. Os deberes da sepultura non son os derradeiros deberes dos amigos. A terra que se remove neste momento volverase afirmar sobre a tumba do voso amante; pero a vosa alma conservará toda a súa sensibilidade.

JACQUES - Meu amo, iso é moi bonito; pero ¿a que raios ben? Perdín o meu capitán, estou desolado por iso; e soltádesme, coma un papagaio, un anaco da consolación dun home ou dunha muller a outra muller que perdeu o seu amante.

O AMO - Eu creo que é dunha muller.

JACQUES - Pois eu creo que é dun home. Pero sexa dun home ou dunha muller, de novo, ¿a que raios vén iso? ¿É que me tomades polo amante do meu capitán? O meu capitán, señor, era un home valoroso; e eu sempre fun un honesto mozo.

O AMO - Jacques, ¿quen volo discute?

JACQUES - ¿Á que demo vén entón a vosa consolación dun home ou dunha muller a outra muller? A forza de preguntárvolo, quizais mo digades...

O AMO - Non, Jacques, tedes que descubrilo vós só.

JACQUES - Podería pensar niso o resto da miña vida e non o adiviñaría, podería estar ata o xuízo final.

O AMO - Jacques, paréceme que me escoitabades con atención mentres eu falaba.

JACQUES - ¿É que se lla pode negar ó ridículo?

O AMO - ¡Moi ben, Jacques!

JACQUES - Pouco faltou para que non estalase no momento do rigoroso decoro que me molestaba durante a vida do meu capitán, e do que eu estou liberado pola súa morte.

O AMO - ¡Moi ben, Jacques! Entón conseguín o que quería. Dicídeme se era posible facer algo mellor para consolarvos. Chorabades: se vos falase do obxecto da vosa dor ¿que tería pasado? Que teriades chorado aínda máis e que eu acabaría de aflixirvos. Distraínvos tanto polo ridículo da miña oración fúnebre como pola pequena querela que a seguiu. Neste momento, recoñecede que o pensamento do voso capitán está tan lonxe de vós coma o carro fúnebre que o leva ó seu último domicilio. Polo tanto, eu creo que podedes retoma-la historia dos vosos amores.

JACQUES - Eu tamén o penso.

-Doutor -dígolle ó cirurxián-, ¿vivides moi lonxe de aquí?

-A un cuarto de legua polo menos.

-¿Estades aloxado con certa comodidade?

-Bastante comodamente.

-¿Poderiades dispor dunha cama?

-Non.

-¡Como! ¿Mesmo pagando, e pagando ben?

-¡Ah! Pagando e pagando ben, perdoádeme. Pero amigo, non me parecedes en estado de poder pagar, e menos de pagar ben.

-É asunto meu. ¿E estarei ben coidado na vosa casa?

-Moi ben. Teño a miña muller que coidou enfermos toda a súa vida; teño a filla máis vella que está afeita a todo o que vén, e que levanta un apósito tan ben coma min.

-¿Canto me cobrariades polo aloxamento, a alimentación e mailos coidados?

»O cirurxián dixo, rascando a orella:

-Polo aloxamento... a alimentación... os coidados... Pero ¿quen me responderá do pagamento?

-Pagarei diariamente.

-A iso chámaselle falar...

»Pero, señor, creo que non me estades escoitando.

O AMO - Non, Jacques, estaba escrito no ceo que ti falarías esta vez, que tal vez non será a derradeira, sen seres escoitado.

JACQUES - Cando non se escoita ó que fala, é que non se pensa en nada ou que se pensa noutra cousa distinta do que el di: ¿cal das dúas facedes vós?

O AMO - O último. Pensaba no que un dos criados negros que seguía o carro fúnebre che dicía, que o teu capitán fora privado, pola morte do seu amigo, do pracer de baterse polo menos unha vez por semana. ¿Comprendiches algo diso?

JACQUES - Claro que si.

O AMO - É para min un enigma que che agradecería que me explicases.

JACQUES - ¿E que raio vos importa iso?

O AMO - Pouco, pero cando fales, ¿quererás ser escoitado?

JACQUES - Nin que dicir ten.

O AMO - ¡Ben! En conciencia, eu non podería garantircho mentres esta inintelixible declaración me rompa a cabeza. Aclárame iso, por favor.

JACQUES - Moi ben. Pero xurádeme, polo menos, que non me habedes interromper máis.

O AMO - Pase o que pase, eu xúrocho.

JACQUES - É que o meu capitán, bo home, galante home, home de mérito, un dos mellores oficiais do corpo, pero home un pouco heteróclito, encontrárase e fixera amizade con outro oficial do mesmo corpo, bo home tamén, galante home tamén, home de mérito tamén, tan bo oficial coma el, pero home tan heteróclito coma el...

Jacques estaba a empeza-la historia do seu capitán, cando escoitaron un grupo numeroso de homes e cabalos que camiñaban tras deles. Era o mesmo carro lúgubre que volvía atrás. Estaba rodeado... ¿De gardas da recadación de impostos? - Non. - ¿De cabaleiros da xendarmería? - Tal vez. - Fose quen fose, aquel cortexo estaba precedido polo sacerdote con sotana e sobrepeliz, coas mans atadas detrás das costas; polo cocheiro negro, coas mans atadas detrás das costas; e polos dous criados negros, coas mans atadas detrás das costas. ¿Quen se sorprendeu? Jacques, que exclamou:

-¡O meu capitán, o meu pobre capitán non está morto! ¡Deus sexa loado...!

Despois, Jacques vira as bridas, pica coas dúas esporas e avanza a todo correr ata diante do presunto convoi. Non estaba nin a trinta pasos cando os gardas da recadación de impostos ou os cabaleiros da xendarmería apuntan cara a el e lle gritan:

-Para, dá a volta, ou morrerás...

Jacques para en seco, consulta o destino na súa cabeza; pareceulle que o destino lle dicía: "Dá a volta", e foi o que fixo.

O seu amo díxolle:

-Ben, Jacques, ¿que pasou?

JACQUES - Abofé, non sei nada.

O AMO - ¿E por que?

JACQUES - Tampouco o sei.

O AMO - Verás como son contrabandistas que encheron o ataúde con mercadorías prohibidas, que foron vendidos á oficina de recadación polos mesmos pillabáns que llelas venderan.

JACQUES - ¿Pero por que esta carroza coas armas do meu capitán?

O AMO - Igual é un rapto. Esconderían nese ataúde, quen sabe, unha muller, unha moza, unha relixiosa; non é a mortalla a que fai o morto.

JACQUES - ¿Pero, por que o carro coas armas do meu capitán?

O AMO - Será o que queiras; pero acábame a historia do teu capitán.

JACQUES - ¿Aínda tedes empeño nesa historia? Quizais o meu capitán aínda está vivo.

O AMO - ¿Que máis dá iso?

JACQUES - A min non me gusta falar dos vivos, porque ás veces un está exposto a pórse rubio do ben e do mal que dixo; do ben que estragan, do mal que reparan.

O AMO - Non sexas nin un insulso panexirista, nin un censor amargo; di a cousa como é.

JACQUES - Iso non é tan fácil. ¿Non ten un o seu carácter, o seu interese, o seu gusto, as súas paixóns, segundo as que se esaxera ou se atenúa? ¡Di a cousa como é...! Iso quizais non suceda dúas veces nun día en toda unha cidade. ¿E o que escoita está mellor disposto có que fala? Non. De aí que a penas dúas veces nun día, en toda unha cidade, se sexa escoitado como se fala.

O AMO - ¡Que demo, Jacques, velaí unhas máximas para proscribi-lo uso da lingua e das orellas, para non dicir nada, para non escoitar nada e para non crer nada! Non obstante, fala coma ti, escoitareite coma min, e crereite como poida.

JACQUES - Se non se di case nada neste mundo, que sexa entendido como se di, hai algo ben peor e é que non se fai case nada que sexa xulgado como se fixo.

O AMO - Quizais non haxa debaixo do ceo outra cabeza que conteña tantos paradoxos coma a túa.

JACQUES - ¿E que mal tería iso? Un paradoxo non sempre é unha falsidade.

O AMO - É verdade.

JACQUES - Pasabamos por Orleáns, o meu capitán e mais eu. Na vila non se falaba doutra cousa que dunha aventura recentemente sucedida a un cidadán chamado M. le Pelletier, home afectado dunha conmiseración tan fonda polos desgraciados, que despois de ter reducido, con desmesuradas esmolas, unha fortuna bastante considerable á máis estreita necesidade, ía de porta en porta buscando na bolsa allea o socorro que xa non estaba en condicións de sacar da súa.

O AMO - ¿E ti cres que había dúas opinións sobre a conducta dese home?

JACQUES - Non entre os pobres, pero case tódolos ricos, sen excepción, mirábano como unha especie de tolo; e pouco faltou para que os seus parentes non o fixesen incapacitar por dilapidador. Mentres nós nos refrescabamos nunha pousada, unha multitude de ociosos reunírase ó redor dunha especie de orador, o barbeiro da rúa, e dicíalle:

-Vós estabades alí, contádenos como foi a cousa.

-Con moito gusto -respondeu desde a esquina o orador, que non desexaba outra cousa que falar-. M. Aubertot, un dos seareiros, que ten a casa fronte á igrexa dos capuchinos, estaba á porta; M. le Pelletier abórdao e dille:

-M. Aubertot, ¿non me ides dar nada para os meus amigos? -pois é así como el lles chama ós pobres, como sabedes.

-Non, hoxe non, M. le Pelletier.

»M. le Pelletier insiste:

-Se soubesedes en beneficio de quen solicito a vosa caridade. É unha pobre muller que acaba de dar a luz, e que non ten un farrapo para envolve-lo seu fillo.

-Non podo.

-É unha moza nova e fermosa que non ten traballo nin pan, e que a vosa xenerosidade quizais salve da desorde.

-Non podo.

-É un peón que non ten máis cós seus brazos para vivir, e que acaba de romper unha perna ó caer dunha estada.

-Non podo, dígovos.

-Veña, M. Aubertot, deixádevos convencer e estade seguro de que xamais teréde-la ocasión de facer unha acción máis meritoria.

-Non podo, non podo.

-¡Meu bo, meu misericordioso M. Aubertot...!

-M. le Pelletier, deixádeme en paz; cando quero darvos, non me fago de rogar...

»E dito iso, M.Aubertot dálle as costas, pasa da porta á súa tenda, a onde M. le Pelletier o segue; e ségueo da tenda á rebotica, da rebotica ó apartamento; daquela, M. Aubertot, farto das peticións de M. le Pelletier, dálle unha labazada...

»Nisto, o meu capitán levántase bruscamente e dille ó orador:

-¿E non o mata?

-Non, señor; ¿ acaso se mata por iso?

-¡Unha labazada!, ¡raios! ¡unha labazada! ¿E que fai entón?

-¿Que fixo despois de recibi-la labazada? Puxo un aspecto risoño e díxolle a M. Aubertot:

-Iso é para min; pero ¿para os meus pobres...?

»A esta palabra tódolos oíntes exclamaron admirados, excepto o meu capitán que lles dicía:

-O voso M. le Pelletier, señores, é un pobre, un infeliz, un covarde, un infame, a quen esta espada lle tería feito rápida xustiza, se eu estivese alí; e o voso Aubertot estaría ben contento se só lle cortase o nariz e as dúas orellas.

»O orador replícalle:

-Vexo, señor, que non lle deixariades ó home insolente o tempo de recoñece-la súa falta, de tirarse ós pés de M. le Pelletier e de lle presenta-la súa bolsa.

-Non, por certo.

-Sodes un militar, e M. le Pelletier é un cristián; non téde-las mesmas ideas sobre a labazada.

-A meixela de tódolos homes de honor é a mesma.

-Esa non é exactamente a opinión do Evanxeo.

-O Evanxeo está no meu corazón e na miña vaíña, e eu non coñezo outro...

-O voso, señor, non sei onde está; o meu está escrito no ceo; cada un aprecia a inxuria e a boa acción á súa maneira; e quizais non emitímo-lo mesmo xuízo en dous instantes da nosa vida.

O AMO - Segue, maldito charlatán, segue...

Cando o amo se poñía de mal humor, Jacques calaba, poñíase a pensar, e frecuentemente non rompía o silencio máis que por unha declaración, ligada na súa cabeza, pero tan desconectada da conversación como a lectura dun libro no que se saltasen algunhas follas.

É precisamente o que lle pasa cando di:

-Meu querido amo...

O AMO - ¡Ah, volveuche a fala por fin! Alégrome por ambos, porque eu empezaba a aburrirme de non escoitar, e ti de non falar. Fala entón...

JACQUES - Meu querido amo, a vida transcorre de equivocación en equivocación. Hai equivocacións de amor, equivocacións de amizade, equivocacións de política, de diñeiro, de igrexa, de maxistratura, de comercio, de mulleres, de maridos...

O AMO - Deixa as equivocacións, e trata de darte conta de que é unha grosería embarcarte nun capítulo moral, cando se trata dun feito histórico. ¿A historia do teu capitán?

Jacques ía comeza-la historia do seu capitán cando, por segunda vez, o seu cabalo, saíndo de súpeto fóra do camiño á dereita, lévao a través dunha longa chaira a polo menos un cuarto de legua de distancia, e para en seco entre unhas forcas... ¡Entre unhas forcas! Velaí unha singular teima do cabalo de leva-lo cabaleiro ó patíbulo...

-¿Que significa isto? -dicía Jacques-. ¿É unha advertencia do destino?

O AMO - Meu amigo, non o dubidedes. O voso cabalo está inspirado, e o amolado é que todos estes prognósticos, inspiracións, advertencias do ceo por soños, aparicións, non serven para nada: a desgracia non deixa de suceder por iso. Querido amigo, aconséllovos que poñades en condicións a vosa conciencia, que arranxéde-los vosos pequenos asuntos e que me despachades, o máis rápido que poidades, a historia do voso capitán e a dos vosos amores, pois amolaríame perdervos sen escoitalas. Aínda que vos preocupasedes máis do que o facedes, ¿que remediará iso? Nada. A interrupción do destino, sinalada dúas veces polo cabalo, cumprirase. Mirade, ¿non tedes que devolverlle nada a ninguén? Confiádeme as vosas últimas vontades, e estade seguro de que serán fielmente cumpridas. Se me collestes calquera cousa, dóuvola; pedídelle só perdón a Deus, e durante o tempo máis ou menos breve que imos vivir xuntos aínda, non me roubedes máis.

JACQUES - Por máis que volvo ó pasado, non vexo nada que disputar coa xustiza dos homes. Non matei, nin roubei, nin violei.

O AMO - Tanto peor; mirándoo ben, prefería que o crime estivese cometido que por cometer, e con razón.

JACQUES - Pero, señor, tal vez non sexa pola miña culpa, senón por culpa doutro polo que serei colgado.

O AMO - Pode ser.

JACQUES - Quizais non serei colgado ata despois de morto.

O AMO - Tamén pode ser.

JACQUES - Quizais non sexa colgado de ningunha maneira.

O AMO - Dubídoo.

JACQUES - Quizais estea escrito no ceo que só asistirei á forca doutro; e esoutro, ¿quen sabe quen é, se está cerca ou lonxe?

O AMO - Señor Jacques, seredes colgado, pois que a fortuna así o quere, e o voso cabalo o dixo; pero non sexades insolente: acabade coas vosas impertinentes conxecturas, e contádeme logo a historia do voso capitán.

JACQUES - Señor, non vos enfadedes. Nalgunha ocasión colgaron persoas moi honestas: é un erro da xustiza.

O AMO - Eses erros son dolorosos. Falemos doutra cousa.

Jacques, un pouco tranquilo polas diversas interpretacións que lle encontrara ó prognóstico do cabalo, dixo:

-Cando entrei no rexemento, había dous oficiais case iguais en idade, nacemento, servicio e mérito. O meu capitán era un deles. A única diferencia que existía entre eles é que un era rico e que o outro non o era. O meu capitán era o rico. Esta conformidade debía producir ou a simpatía ou a antipatía máis fortes; produciu unha e a outra...

Aquí Jacques parou, sucedeulle isto varias veces no curso do seu relato a cada movemento de cabeza que o cabalo facía á dereita ou á esquerda. Entón, para continuar, repetía a última frase coma se tivese impo.

-Produciu unha e outra. Había días nos que eran os mellores amigos do mundo, e outros nos que eran mortais inimigos. Os días de amizade buscábanse, festexábanse, dábanse apertas, contábanse as penas, os praceres, as necesidades; consultábanse sobre os asuntos máis secretos, sobre os intereses domésticos, sobre as súas esperanzas, sobre os temores, sobre os proxectos de progreso. Se ó día seguinte se volvían a encontrar, pasaban un ó lado do outro sen mirarse, ou mirábanse con orgullo, tratábanse de señor, dirixíanse duras palabras, botábanlle a man á espada e batíanse. Se sucedía que un dos dous resultaba ferido, o outro precipitábase sobre o seu compañeiro, choraba, desesperábase, acompañábao á casa del e permanecía ó lado da súa cama ata que estivese san. Oito días, quince días, un mes despois, volvían empezar, víanse dun momento a outro, dúas persoas bravas... dúas persoas bravas, dous amigos sinceros, expostos a perecer un a mans do outro, e o morto non sería o máis digno de mágoa dos dous. Faláranlles moitas veces da extravagancia da súa conducta, eu mesmo, a quen o meu capitán lle permitía falar, dicíalle:

-Pero, señor, ¿e se chegades a matalo?

»A estas palabras, poñíase a chorar e cubría o rostro coas mans; corría ó seu apartamento coma un tolo. Dúas horas despois, ou o seu compañeiro o volvía levar á casa ferido, ou el lle daba o mesmo servicio ó seu compañeiro. Nin as miñas amoestacións... nin as miñas amoestacións, nin as dos outros facían nada; non houbo máis remedio que separalos. O ministro da guerra foi instruído daquela perseveranza tan singular nuns extremos tan opostos, e o meu capitán foi designado para un mando de praza, con orde expresa de dirixirse en seguida ó seu posto, e a prohibición de afastarse del; outra prohibición fixa o seu compañeiro ó rexemento... Creo que este maldito cabalo vaime volver tolo... A penas as ordes do ministro chegaron, o meu capitán, baixo o pretexto de ir agradecerlle o favor que acababa de obter, partiu para a corte, explícalle que el era rico e que o seu compañeiro indixente tiña o mesmo dereito ás gracias do rei; que o posto que se lle acababa de conceder recompensaría os servicios do seu amigo, supliría a súa pouca fortuna, e que el estaría por iso, colmado de alegría. Como o ministro non tivera outra intención que a de separar aqueles dous homes raros e as conductas xenerosas convencen sempre, decidiu... -Maldita besta, ¿vas te-la cabeza dereita?-. Decidiu que o meu capitán permanecese no rexemento e que o seu compañeiro iría ocupa-lo mando da praza.

»A penas estiveron separados, sentiron a necesidade que tiñan un do outro; caeron nunha melancolía profunda. O meu capitán pediu un permiso de seis meses para ir toma-lo aire natal; pero a dúas leguas do cuartel, vendeu o cabalo, disfrazouse de campesiño e dirixiuse á praza que o seu amigo mandaba. Parecía unha xestión concertada entre eles. Chega... ¡Vai entón a onde queiras! ¿Aínda hai algún patíbulo que che apeteza visitar...? Ride ben, señor; isto é, en efecto, moi gracioso... Chega; pero estaba escrito no ceo que, por moitas precaucións que tomasen para oculta-la satisfacción que tiñan por se volveren ver e abordarse só coas marcas exteriores da subordinación dun campesiño a un mando de praza, uns soldados, algúns oficiais que se encontraran por casualidade na súa entrevista e que estaban informados da súa aventura, sospeitarían e irían previr ó maior do lugar.

»Este, home prudente, sorrí cando o avisan, pero non deixa de darlle toda a importancia que merecía. Pon espías ó redor do comandante. O seu primeiro informe foi que o comandante saía pouco, e que o campesiño non saía nada. Era imposible que dous homes vivisen xuntos oito horas seguidas, sen que a súa estraña manía os volvese dominar; o que non deixou de ocorrer.

Vedes, lector, que amable son; só de min dependería darlle un lategazo ós cabalos que tiran da carroza drapeada de negro, reunilos á porta da pousada máis próxima, a Jacques, o seu amo, os gardas de facenda ou os cabaleiros da xendarmería co resto do cortexo, interrompe-la historia do capitán de Jacques, e impacientarvos ó meu gusto; pero para todo iso faría falta mentir, e a min non me gusta a mentira, a menos que sexa útil e forzada. O caso é que Jacques e o amo non viron a carroza drapeada, e que Jacques, sempre inquedo polo aspecto do cabalo, continúa o seu relato:

-Un día, os espías comunicáronlle ó maior que houbera unha forte disputa entre o comandante e o campesiño; que despois saíran, o campesiño primeiro, o comandante seguírao con pesar, e que entraran na casa dun banqueiro da vila, onde aínda estaban.

»Sóubose despois que, non esperando volvérense ver, resolveran baterse a morte e que, sensible ós deberes da máis tenra amizade, no momento mesmo da ferocidade máis inaudita, o meu capitán que era rico, como vos dixen... Espero, señor, que non me condenedes a acaba-la nosa viaxe sobre este raro animal... O meu capitán, que era rico, esixira do seu compañeiro que aceptase unha letra de cambio de vintecatro mil libras que lle asegurase con qué vivir no estranxeiro no caso de que el morrese, e advertiulle que non se batería sen esa condición; o outro respondeu a esta oferta:

-¿Acaso cres, meu amigo, que se te mato, hei sobrevivir...?

»Saían da casa do banqueiro e dirixíanse cara ás portas da cidade, cando se viron rodeados do maior e dalgúns oficiais. Aínda que este encontro tivese a pinta de ser un incidente fortuíto, os nosos dous amigos, os nosos dous inimigos, como vos apeteza chamalos, non se deixan enganar. O campesiño déixase recoñecer. Van pasa-la noite nunha casa apartada. Ó día seguinte, desde o amencer, o meu capitán despois de bicar varias veces ó seu compañeiro, sepárase del para non volvelo ver. Aínda ben non chegou ó seu país, morreu.

O AMO - ¿E quen che dixo que estaba morto?

JACQUES - ¿E ese ataúde? ¿E esa carroza coas armas? O meu pobre capitán está morto, non teño dúbida.

O AMO - ¿E aquel sacerdote coas mans atadas ás costas?, ¿ e aquela xente coas mans atadas ás costas?, ¿e os gardas de facenda ou os c