Hornoré de Balzac

A María¹

O voso retrato é o máis fermoso ornamento desta obra, que o voso nome sexa tamén nela coma unha rama de buxo bendito, collida dunha árbore calquera, pero santificada pola relixión, sempre verde e renovada por mans piadosas, para protexe-la casa.

DE BALZAC

 

Nalgunhas cidades de provincias encóntranse casas que a súa contemplación inspira unha melancolía igual á que provocan os claustros máis sombríos, as landas máis devastadas ou as ruínas máis tristes. Tal vez haxa nesas casas o silencio do claustro, a aridez das landas e as osamentas das ruínas á vez: nelas a vida e o movemento son tan sosegados que un forasteiro crería que están deshabitadas, se non atopase de pronto coa ollada pálida e fría dunha persoa inmóbil, co rostro, case monacal, sobresaíndo do peitoril da ventá, ó ruído dun paso descoñecido.

Estes signos de melancolía danse na fisionomía dunha mansión situada en Saumur, ó cabo da rúa empinada que leva ó castelo, na parte alta da vila. Esa rúa, agora pouco frecuentada, calorosa no verán, fría no inverno, escura nalgúns tramos, é notable pola sonoridade do seu vulgar pavimento miúdo, sempre limpo e seco, pola angostura do seu percorrido tortuoso e a paz das súas casas, que pertencen á parte vella da cidade e que están dominadas polas murallas. Vivendas tres veces seculares, ben que construídas en madeira, aínda se manteñen sólidas, e as súas diversas configuracións contribúen á orixinalidade que fai recomendable esa parte de Saumur á atención de anticuarios e de artistas.

É difícil pasar ante esas casas sen admira-los enormes madeiros cos extremos presentando estrañas figuras talladas e que coroan, cun baixorrelevo negro, a planta baixa da maioría delas. Aquí, uns paos traveseiros cubertos de lousa debuxan liñas azuis sobre as febles paredes dunha vivenda rematada nun teito de madeira que os anos pregaron e as súas viguetas podres retorceu a acción alternativa da choiva e do sol. Alí aparecen peitorís de ventá gastados, ennegrecidos, con delicadas esculturas que a penas se distinguen e que semellan lixeiros de máis para o testo de arxila parda do que xorden os caraveis ou as roseiras dunha pobre obreira. Acolá, son portas gornecidas de cravos enormes, onde o xenio dos nosos antecesores trazou xeroglíficos domésticos dos que xamais se descubrirá o significado. Ora un protestante asinou alí a súa fe, ora un conxurado da Liga maldiciu a Henrique IV. Algún burgués gravou alí as insignias da súa nobreza de campás², a gloria da súa época esquecida de rexedor. A historia de Francia está alí toda enteira. A carón da trémula casa de muros recheos de cascote onde o artesán deificou a súa garlopa, álzase a mansión dun xentilhome, na que aínda se poden ver, sobre o arco pétreo da porta, vestixios do seu escudo de armas, deteriorado polas diversas revolucións que, desde 1789, axitaron o país.

Nesa rúa, as plantas baixas comerciais non son nin tendas nin almacéns, os amigos da Idade Media recoñecerían alí os obradoiros dos nosos pais en toda a súa inxenua simplicidade. Esas salas baixas, que non teñen escaparate, nin mostrador, nin cristais, son profundas, escuras e carecen de ornamentos, exteriores ou interiores. A súa porta, groseiramente ferrada, ábrese en dúas partes, a superior reprégase cara a dentro e a inferior, provista dunha campaíña con espiral, vai e vén constantemente. O aire e maila luz chegan a esa especie de antro húmido ou pola parte alta da porta ou polo espacio que queda entre a bóveda, o piso e un murete no que encaixan uns sólidos postigos, retirados pola mañá e repostos á noite, e mantidos cunhas barras de ferro aparafusadas. Ese murete serve para expoñe-las mercadorías do negociante. Alí non hai charlatanería. Segundo a natureza do comercio, as mostras consisten en dous ou tres caldeiros cheos de sal e de bacallao, algúns paquetes de tea para velas, cordame, latón pendurado das trabes do piso e en aros ó longo da parede, ou ben algunhas pezas de pano nuns andeis.

Entrade. Unha moza limpa, resplandecente de xuventude, cun pano branco na cabeza e os brazos colorados, deixa a súa calceta, chama por seu pai ou por súa nai, que veñen onda vós e véndenvo-lo que desexedes, flegmática, compracente ou arrogantemente, segundo o seu carácter, sexan dous céntimos, sexan vinte mil francos de mercadoría. Veredes un comerciante de madeiras sentado á porta, xirando os polgares en tanto que parola cun veciño; non posúe en aparencia máis ca unhas ruíns táboas de botellas e dous ou tres paquetes de taboíñas; pero no porto, o seu depósito cheo abastece a tódolos toneleiros do Anxou; sabe, táboa máis ou menos, con cantas barricas pode se a colleita é boa; un día de sol enriquéceo, un tempo chuvioso arruínao: nunha soa mañá os pipotes valen once francos ou baixan a seis libras.

Nese país, coma na Turena, as vicisitudes da atmosfera dominan a vida comercial. Viticultores, propietarios, madeireiros, toneleiros, pousadeiros, mariños, todos andan ó asexo dun raio de sol; tremen cando se deitan por se ó día seguinte comproban que xeou durante a noite; temen a choiva, o vento, a seca e queren auga, calor ou nubes, á súa fantasía. Hai un duelo constante entre o ceo e os intereses terrestres. O barómetro ora entristece, ora anima, ora alegra as fisionomías. Dun extremo ó outro daquela rúa, a antiga Grand'rue de Saumur, estas palabras: "¡Vai un tempo de ouro!" circulan de porta en porta. Así que cada un respóndelle ó veciño: "Choven luíses", sabendo o que lle achegan un raio de sol ou unha oportuna choiva.

No verán, ós sábados contra o medio día, cando vai bo tempo, non conseguiriades un patacón de mercancía nas casas destes bravos industriais. Todos teñen a súa viña, a súa finca, e van pasar dous días ó campo.

Alí, como todo está previsto, a compra, a venda e o proveito, sucede que os comerciantes teñen case todo o día para dedicalo a alegres partidas, observacións, comentarios e espionaxes continuas. Unha ama de casa non pode comprar unha perdiz sen que os veciños non lle pregunten ó marido se estaba no seu punto. Unha moza non se asoma á ventá sen ser vista por tódolos grupos de desocupados. Alí, polo tanto, as conciencias están á luz do día, igual que esas casas impenetrables, negras e silenciosas, non teñen misterios.

A vida case sempre transcorre ó aire libre: cada familia senta á porta, xanta, cea e discute alí. Non pasa ninguén pola rúa que non sexa estudiado. Coma noutrora, cando un forasteiro chegaba a unha capital de provincias, tomábanlle o pelo de porta en porta. De aí os chistes, de aí a sona de burlóns dos habitantes de Anxers, que sobresaían nesas mofas urbanas. As antigas mansións da cidade vella están situadas na cima daquela rúa, antigamente habitada polos xentilhomes da comarca.

A vivenda chea de melancolía onde sucederon os acontecementos desta historia era precisamente unha daquelas casonas, restos venerables dun século no que as cousas e os homes tiñan ese carácter de simplicidade que os costumes franceses perden día a día. Tras segui-las reviravoltas daquel pintoresco camiño, cos seus menores accidentes que espertan lembranzas e o seu efecto xeral que tende a sumir a un nunha especie de abstracción maquinal, albiscaredes un declive bastante sombrío, no medio do cal se esconde a porta da casa Grandet. É imposible comprende-lo valor desa expresión provinciana sen explica-la biografía do señor Grandet.

O señor Grandet gozaba en Saumur dunha reputación da que as causas e efectos non poderán comprender perfectamente as persoas que non teñan, nin pouco nin moito, vivido en provincias. O señor Grandet, ó que algúns vellos, dos que o número diminuía sensiblemente, aínda chamaban tío Grandet, era en 1789 un mestre toneleiro moi acomodado, que sabía ler escribir e contar. Cando a República Francesa puxo en venda os bens do clero no distrito de Saumur, o toneleiro, que andaba daquela polos corenta anos, acababa de casar coa filla dun rico tratante en madeiras. Grandet, provisto da súa fortuna en metálico e do dote, dous mil luíses de ouro, foi ó distrito onde, mediante douscentos dobres luíses ofrecidos polo seu sogro ó feroz republicano que vixiaba a venda das propiedades nacionais, conseguiu por un bocado de pan, legalmente, se non lexitimamente, os máis fermosos viñedos do distrito, unha vella abadía e algunhas casas de labor. Como os habitantes de Saumur eran pouco revolucionarios, o tío Grandet pasou por ser un home moi ousado, un republicano, un patriota, un espírito ó que se lle daban as novas ideas, mentres que ó toneleiro dábanselle simplemente as viñas.

Foi nomeado membro da administración do distrito de Saumur e a súa influencia pacífica fíxose sentir política e comercialmente. Politicamente protexeu ós antigos nobres e impediu no que puido a venda dos bens dos emigrados; comercialmente abasteceu os exércitos republicanos con mil ou dous mil pipotes de viño branco, e fixo que lle pagasen en soberbias praderías dependentes dunha comunidade de relixiosas, que se reservaran para un derradeiro lote. Baixo o Consulado, o bo de Grandet chegou a ser alcalde, administrou sabiamente, vendimou aínda mellor; baixo o Imperio, converteuse no señor Grandet.

A Napoleón non lle gustaban os republicanos: substituíu ó señor Grandet, que pasaba por ter levado o gorro frixio, por un gran terratenente, un home de apelido con "de", un futuro barón do Imperio. O señor Grandet abandonou os honores municipais sen ningún pesar. Mandara facer, en interese da vila, excelentes camiños que conducían ás súas propiedades. A súa casa e os seus bens, con moita vantaxe rexistrados no catastro, pagaban impostos moderados. Trala clasificación das súas diferentes fincas, as súas viñas, gracias ós constantes coidados prodigados, puxéranse á cabeza do país, expresión técnica en uso para designa-los viñedos que producen o viño da mellor calidade. Podería ter solicitado a cruz da Lexión de Honor.

O acontecemento tivo lugar en 1806. O señor Grandet andaba entón polos cincuenta e sete anos e a súa muller polos trinta e seis, máis ou menos. Unha filla única, froito dos seus lexítimos amores, tiña dez anos.

O señor Grandet, que a Providencia quixo sen dúbida consolar da súa desgracia administrativa, herdou sucesivamente durante aquel ano da señora de La Gaudinière, de solteira La Bertellière, nai da señora Grandet; despois, do anciá señor La Bertellière, pai da defunta; e aínda da señora Gentillet, avoa pola banda materna: tres sucesións de importancia que non foi coñecida por ninguén. A avaricia daqueles tres vellos era tan extremada que levaban moito tempo amontoando cartos só para podelos contemplar en segredo. O vello señor La Bertellière chamáballe prodigalidade a un investimento, pois atopaba intereses máis elevados no aspecto do ouro que nos beneficios da usura. De maneira que, a vila de Saumur estimou o valor dos aforros considerando as ganancias dos bens visibles.

O señor Grandet conseguiu entón o novo título de nobreza que a nosa manía igualitaria non borrará xamais, converteuse no maior contribuínte do distrito. Explotaba cen fanegas de viñas, que nos anos fértiles producían de sete a oitocentas barricas de viño. Posuía trece propiedades, unha vella abadía na que, por aforrar, mandara tapiar ventás, oxivas e vidreiras, cousa que as conservou, e cento vintesete fanegas de praderías nas que medraban e engrosaban tres mil álamos plantados en 1793. En fin, a casa na que vivía era súa. Así se estableceu a súa fortuna visible.

En canto ós seus capitais, dúas únicas persoas podían vagamente estima-la súa importancia: unha era o señor Cruchot, o notario encargado dos investimentos usureiros do señor Grandet; a outra, o señor des Grassins, o banqueiro máis rico de Saumur, nos beneficios do cal participaba o viñateiro á súa conveniencia e en segredo. Aínda que o vello Cruchot e o señor des Grassins fosen donos desa fonda discreción que orixina en provincias a confianza e a fortuna, testemuñábanlle publicamente ó señor Grandet tanto respecto que os observadores podían medi-la extensión dos capitais do antigo alcalde polo alcance da obsequiosa consideración da que era obxecto. Non había en Saumur ninguén que non estivese convencido de que o señor Grandet non tivese un tesouro particular, un acubillo ateigado de luíses e de que non se entregase con nocturnidade ós inefables gozos que procura a contemplación dunha gran masa de ouro. Os avariciosos tiñan case a convicción cando vían os ollos do bo home ós que o dourado metal semellaba ter comunicado os seus matices. A ollada dun home acostumado a sacar dos seus capitais un interese enorme contrae necesariamente, coma a do voluptuoso, a do xogador ou a do cortesán, certos hábitos indefinibles, movementos furtivos, ávidos, misteriosos, que non escapan ós seus correlixionarios. Esa linguaxe secreta forma, dalgún xeito, a francmasonería das paixóns.

Por iso, o señor Grandet inspiraba a estima respectuosa que merecía un home que non lle debía nunca nada a ninguén, que, como vello toneleiro e vello viñateiro, adiviñaba coa precisión dun astrónomo cando había que fabricar para a súa colleita mil barricas ou soamente cincocentas; que non perdía unha soa especulación, que sempre tiña toneis para vender incluso se valían máis caros có producto que se ía almacenar, que podía garda-la súa vendima nas adegas e esperar polo momento de da-la barrica a douscentos francos, cando os pequenos propietarios daban as súas a cinco luíses. A súa famosa colleita de 1811, sabiamente almacenada, lentamente vendida, producíralle máis de duascentas corenta mil libras.

Financeiramente falando, o señor Grandet tiña algo de tigre e de boa: sabía deitarse, acazaparse, observar longo tempo a súa presa, saltar sobre ela; despois, abría as fauces da súa bolsa, engulía unha carga de escudos e deitábase tranquilamente, coma a serpe que fai a dixestión, impasible, frío, metódico. Ninguén o vía pasar sen experimentar un sentimento de admiración mesturado con respecto e terror. ¿Non sentira cada un, en Saumur, a rabuñadura cortés das súas poutas de aceiro? A este, o notario Cruchot procuráralle o diñeiro necesario para a compra dunha propiedade, pero ó once por cento; a aquel o señor des Grassins descontáralle unhas letras de cambio, pero a un interese espantoso.

Poucos días pasaban sen que o nome do señor Grandet non fose pronunciado, sexa no mercado, sexa nas reunións, nas conversacións da vila. Para algunhas persoas a fortuna do vello viñateiro era obxecto dun orgullo patriótico. De modo que, máis dun negociante ou dun pousadeiro ldicía ós forasteiros con certa satisfacción:

—Señor, aquí temos dúas ou tres casas millonarias, pero en canto ó señor Grandet, ¡nin el mesmo coñece a súa fortuna!

En 1816, os máis hábiles calculadores de Saumur estimaban os bens territoriais do bo home nuns catro millóns; pero, dado que, desde 1793 ata 1817, debera gañar, por termo medio, cen mil francos ó ano coas súas propiedades, era presumible que posuíse en metálico unha suma case igual á dos seus bens inmobles. Así que, se despois dunha partida de boston, ou dalgunha conversa sobre os viñedos, se daba en falar do señor Grandet, as persoas máis informadas dicían:

—¿O tío Grandet?... o tío Grandet debe ter cinco ou seis millóns.

—É vostede máis listo ca min, eu nunca puiden sabe-lo total –respondían o señor Cruchot ou o señor des Grassins, cando oían estes propósitos.

¿Que algún parisiense falaba dos Rothschild ou do señor Laffitte?, a xente de Saumur preguntaba se eran tan ricos coma o señor Grandet. Se o parisiense soltaba sorrindo unha desdeñosa afirmación, ollábanse meneando a cabeza con incredulidade.

Tamaña fortuna cubría cun manto de ouro tódalas accións daquel home. Se, ó principio, algunhas particularidades da súa vida deran lugar ó ridículo e á burla, a burla e o ridículo acabáranse. Nos seus mínimos actos, o señor Grandet tiña a favor del a autoridade da cousa xulgada. A súa palabra, a súa vestimenta, os seus xestos, o seu chiscar de ollos, facían a lei na comarca, onde todos, despois de estudialo como un naturalista estudia os efectos do instinto nos animais, puideran recoñecer a profunda e muda sabedoría dos seus máis lixeiros movementos.

—O inverno vai ser duro –dicían–, o tío Grandet puxo as luvas forradas: hai que vendimar.

—O tío Grandet merca moita madeira para doelas, vai haber viño este ano.

O señor Grandet nunca mercaba nin carne nin pan. Os caseiros traíanlle como renda cada semana unha provisión suficiente de capóns, polos, ovos, manteiga e trigo. Posuía un muíño, e o arrendatario, amais de paga-lo arrendamento, debía ir á súa casa por unha certa cantidade de gran e levarlle logo o farelo e maia fariña. A gran Nanon, a súa única servente, que xa non era nova, cocía tódolos sábados o pan da casa. O señor Grandet acordara cos horticultores, arrendatarios seus, que lle subministrasen as hortalizas. En canto á froita, era tal a cantidade que collía que mandaba vender unha gran parte no mercado. A leña para quentarse cortábase nas súas sebes ou collíase nas vellas árbores medio podres á beira dos seus campos; e os caseiros carretábanlla partida á vila e colocábanlla amablemente no leñeiro, recibindo só o seu agradecemento. Os seus únicos gastos coñecidos eran o pan bendito, a roupa da súa muller e da súa filla e o pagamento das súas cadeiras na igrexa, a luz, o salario de Nanon, a estañadura das potas, a liquidación da contribución, as reparacións dos seus edificios e os gastos das súas explotacións. Tiña seiscentas fanegas de bosques recentemente comprados que lle vixiaba o garda dun veciño, ó que lle prometía unha compensación. Só desde esta adquisición comía caza.

Os modais daquel home eran moi sinxelos. Falaba pouco. Xeralmente expresaba as súas ideas con pequenas frases sentenciosas e ditas con voz suave. Desde a Revolución, época na que se fixo coñecido, o bo home tatexaba de maneira fatigosa en canto tiña que disertar longamente ou soster unha discusión. Ese farfallar, a incoherencia da súas frases, o fluxo de palabras nas que afogaba o seu pensamento e a súa aparente falta de lóxica, atribuídos á súa carencia de educación, eran simulados e serán suficientemente explicados por algúns acontecementos desta historia. Por outra banda, catro frases exactas coma fórmulas alxebrista servíanlle habitualmente para abarcar e resolver tódalas dificultades da vida e do comercio: "Non sei", "non podo", "non quero", "xa veremos". Nunca dicía si ou non e non escribía nunca. Se lle falaban, el escoitaba friamente, co queixelo na man dereita, apoiando o cóbado dereito no dorso da man esquerda e, sobre o asunto que fose, formaba opinións que nunca rectificaba. Meditaba longamente as máis mínimas transaccións.

Cando, tras prudente conversa, o seu adversario xa lle entregara o segredo das súas pretensións crendo telo convencido, el respondíalle:

—Non podo concluír nada sen consultar coa miña muller.

A súa muller, que el reducira a un ilotismo case completo, era a máis cómoda cobertura nos seus negocios.

Nunca ía á casa de ninguén, non querendo nin recibir nin invitar a ninguén; nunca facía ruído, e parecía aforrar todo, mesmo o movemento. Non molestaba nas casas dos demais por un respecto constante da propiedade. Sen embargo, pese á suavidade da súa voz e ó seu comportamento circunspecto, a linguaxe e os costumes do toneleiro impoñíanse, sobre todo cando estaba na súa casa, onde se cohibía menos que en ningunha outra parte.

Fisicamente, Grandet era un home de cinco pés de alto³, rexo, cadrado, cunha barriga da perna de doce polgadas⁴ de circunferencia, rótulas nodosas e anchos ombreiros; a súa faciana era redonda, curtida, picada das vixigas; o queixelo recto, os labios non ofrecían ningunha sinuosidade e os seus dentes eran brancos; os ollos tiñan a expresión tranquila e devoradora que o pobo atribúe ó basilisco; a súa fronte sucada de engurras transversais non carecía de protuberancias significativas; os cabelo amarelento e agrisado era branco e ouro, como dicía algunha xente nova que ignoraba a gravidade dunha broma sobre o señor Grandet. O nariz, de punta avultada, soportaba un lobiño venoso que o común da xente dicía, non sen razón, que estaba cheo de malicia. Aquela cara anunciaba unha perspicacia perigosa, unha probidade sen calor, o egoísmo dun home habituado a concentra-los seus sentimentos no goce da avaricia e no único ser que lle importase realmente algo, a súa filla Eugénie, a súa única herdeira. Actitude, maneiras, modo de andar, todo nel, polo demais, aseveraba esa fe en si mesmo que dá o costume de triunfar sempre nas súas empresas. De xeito que, aínda que de hábitos simples e mansos en aparencia, o señor Grandet tiña un carácter de bronce.

Sempre vestido da mesma maneira, os que o vían hoxe víano tal como andaba en 1791. Ataba os fortes zapatos con amallós; levaba, inverno e verán, medias tecidas de la, calzón curto de groso pano marrón con fibelas de prata, chaleco de veludo alternando raias verdes e cor pulga, abotoado de arriba abaixo, ampla levita marrón de grandes faldróns, gravata negra e sombreiro de cuáquero. As luvas, sólidas coma as dos xendarmes, durábanlle vinte meses e, para conservalas limpas, pousábaas na aba do sombreiro, sempre no mesmo sitio, cun xesto metódico.

Saumur non sabía nada máis sobre aquel personaxe. Soamente seis habitantes tiñan dereito a ir a aquela casa. O máis notable dos tres primeiros era o sobriño do señor Cruchot. Desde o seu nomeamento como presidente do Tribunal de Primeira Instancia de Saumur, aquel mozo unira ó nome de Cruchot o de Bonfons, e afanábase por facer prevalecer Bonfons sobre Cruchot. Xa asinaba C. de Bonfons. O litigante tan desinformado como para chamarlle "señor Cruchot" na audiencia, axiña se decataba da súa estupidez. O maxistrado protexía ós que lle dicían "señor presidente", pero favorecía cos seus máis graciosos sorrisos ós aduladores que lle chamaban "señor de Bonfons". O señor presidente tiña trinta e tres anos, posuía o dominio de Bonfons (Boni Fontis) cun valor de sete mil libras de renda; esperaba a herdanza do seu tío o notario e a do seu tío o abade Cruchot, dignitario do cabido de Saint-Martin de Tours, ámbolos dous con sona de seren abondo ricos. Eses tres Cruchot, sustentados por un bo número de primos, emparentados con vinte casas da vila, formaban un partido, como antano en Florencia os Médicis; e, coma os Médicis, os Cruchot tiñan os seus Pazzi⁵.

A señora des Grassins, nai dun mozo de vintetrés anos, ía asiduamente xoga-los naipes coa señora Grandet, coa esperanza de casa-lo seu querido Adolphe coa señorita Eugénie. O señor des Grassins, o banqueiro, favorecía vigorosamente as manobras da súa muller cos constantes servicios que lle prestaba en segredo ó vello avaro e chegaba sempre a tempo ó campo de batalla. Eses tres des Grassins tiñan igualmente os seus adeptos, primos e aliados fieis.

Por parte dos Cruchot, o sacerdote, o Talleyrand da familia, firmemente auxiliado polo seu irmán, o notario, disputáballe enerxicamente o terreo á financeira, e intentaba reservarlle a rica herdanza ó seu sobriño o presidente. Este combate sixiloso entre os Cruchot e os des Grassins, o prezo do cal era a man de Eugénie Grandet, ocupaba apaixonadamente ós diversos grupos sociais de Saumur.

¿A señorita Grandet casará co señor presidente ou co señor Adolphe des Grassins? A este dilema, uns respondían que o señor Grandet non lles daría a súa filla nin a un nin ó outro.

O antigo toneleiro. devorado pola ambición, dicían, buscaba para xenro algún par de Francia, ó cal trescentas mil libras de renda farían aceptar tódolos toneis pasados, presentes e futuros dos Grandet. Outros replicaban que o señor e maila señora des Grassins eran nobres, inmensamente ricos, que Adolphe era un cabaleiro ben xentil e que, a menos que Grandet tivese un sobriño de papa na manga, unha alianza tan conveniente debía satisfacer a unha xente tan vulgar, a un home que todo Saumur vira desbastadora en man, e que, por outra banda, levara o gorro frixio. Os máis sensatos facían observar que o señor Cruchot de Bonfons podía entrar a calquera hora na vivenda, mentres que o seu rival só era recibido alí os domingos. Estes sostiñan que a señora des Grassins, máis unida ás mulleres da casa Grandet cós Cruchot, podía inculcarlle certas ideas que lle farían, cedo ou tarde, ter éxito. Aqueles replicaban que o padre Cruchot era o home máis insinuante do mundo e que muller contra cura, a partida atopábase igualada.

—Están empatados –dicía un home sagaz de Saumur.

Mellor instruídos, os vellos da comarca pretendían que os Grandet eran demasiado astutos como para deixar saír da familia os seus bens, a señorita Eugénie Grandet de Saumur casaría co fillo do señor Grandet de París, rico comerciante de viños por xunto. A isto, os cruchotiños e os grassinistas respondían:

—En primeiro lugar, os dous irmáns non se viron nin dúas veces en trinta anos. Despois, o señor Grandet de París ten altas pretensións para o seu fillo. É alcalde de distrito, deputado, coronel da garda nacional, xuíz do Tribunal de Comercio; renega dos Grandet de Saumur e pretende aliarse con algunha familia ducal pola gracia de Napoleón.

¿Que non se diría dunha herdeira da que se falaba en vinte leguas á redonda e ata nos coches públicos, incluso nos de Anxers a Blois?

A comezos de 1818, os cruchotiños conseguiron unha sinalada vantaxe sobre os grassinistas. A terra de Froidfond, notable polo seu parque, o seu admirable castelo, as súas fincas, ríos, estanques, bosques, e que valía tres millóns, foi posta en venda polo marqués novo de Froidfond obrigado a liquida-lo seu capital. O letrado Cruchot, o presidente Cruchot e maiño abade Cruchot, axudados polos seus partidarios, conseguiron impedi-la venda en pequenos lotes. O notario concluíu co marqués mozo unha transacción de ouro convencéndoo de que habería innumerables demandas que dirixir contra os adxudicatarios antes de conseguir cobra-lo prezo dos lotes; máis valía venderlle ó señor Grandet, home solvente e capaz, ademais, de pagar toda a propiedade en efectivo. O fermoso marquesado de Froidfond foi entón transportado ó esófago do señor Grandet, quen, para grande asombro de Saumur, o pagou, cun desconto, ó contado, despois das formalidades. Aquel negocio deu que falar en Nantes e Orleáns. O señor Grandet foi ve-lo seu castelo aproveitando unha carreta que regresaba para alá. Tras botarlle á propiedade a ollada do amo, volveu para Saumur, convencido de ter gañado o cinco por un co seu investimento e engaiolado pola magnífica idea de redondea-lo marquesado de Froidfond uníndolle tódolos seus bens. Logo, para encher de novo o seu tesouro case baleiro, decidiu cortar tódalas súas árbores, os seus bosques e explota-los álamos das súas praderías.

Agora é doado comprender todo o valor desta expresión: a casa Grandet, aquela casona descolorida, fría, silenciosa, situada na parte alta da vila e abrigada polas ruínas das murallas. Os dous piares e a bóveda que formaban o oco da porta, foran, coma a casa, construídos en toba, pedra calcaria característica das ribeiras do Loira e tan branda que a súa duración media é de a penas douscentos anos. As fendas desiguais e numerosas que as inclemencias do tempo practicaran estrañamente nela dábanlle á cimbra e ós esteos desa abertura a aparencia das pedras vermiculadas da arquitectura francesa e certo parecido co pórtico dunha prisión. Por riba da cimbra reinaba un longo baixorrelevo esculpido en pedra dura, que representaba as catro estacións, coas figuras xa gastadas e ennegrecidas. Este baixorrelevo estaba dominado por un plinto saínte, sobre o que medraba unha variada vexetación debida ó azar, parietarias amarelas, correolas, convolvuláceas, chantaxe e unha pequena cerdeira xa bastante crecida.

A porta, de carballo macizo, parda, resequida, agretada por todas partes, fráxil en aparencia, estaba solidamente sostida por un sistema de gonzos que figuraban debuxos xeométricos. Unha reixa cadrada, pequena, pero de barrotes moi xuntos e vermellos de ferruxe, ocupaba o centro da porta bastarda e servía, por así dicir, de motivo a un petador unido a ela por un anel e que petaba na cabeza xesticulante dun cravo mestre. Ese petador, de forma oblonga e do xénero deses que os nosos antepasados chamaban Jaquemart, parecía un gran signo de admiración; examinándoo con atención, un anticuario atoparía nel algúns indicios da figura esencialmente bufa que representaba noutrora e que o dilatado uso borrara. Pola pequena fenda destinada a recoñece-los amigos no tempo das guerras civís, os curiosos podían albiscar, ó fondo dunha bóveda escura e verdosa, uns chanzos degradados polos que se subía a un xardín pintorescamente delimitado por grosas paredes, húmidas, chorreantes, e cheas de matas de arbustos raquíticos. Eran as paredes da muralla sobre a que se elevaban os xardíns dalgunhas casas veciñas.

Na planta baixa da casa, a peza máis notable era unha sala coa entrada que se atopaba baixo a bóveda da porta cocheira. Poucas persoas coñecen a importancia dunha sala nas pequenas vilas do Anxou, da Turena e do Berry. A sala é, á vez, antecámara, salón, despacho, tocador e comedor; é o teatro da vida doméstica, o fogar común; alí ía o barbeiro do barrio dúas veces ó ano cortarlle o pelo ó señor Grandet; alí entraban os caseiros, o cura, o subprefecto, o mozo do muíño. Aquela peza, con dúas fiestras que daban á rúa, estaba revestida de madeira; cuberta de arriba abaixo por paneis grises con molduras antigas; o teito estaba composto de vigas vistas, igualmente pintadas en gris, con espacios intermedios dun branco de borra amarelecido.

Un vello reloxo de parede en cobre con incrustacións de arabescos de nácara adornaba o lintel da cheminea en pedra branca ordinariamente esculpida, sobre a que había un espello verdoso no que os bordos, biselados para mostrar o seu grosor, reflectían un fío de luz ó longo dun marco gótico de aceiro damasquinado. Os dous candeeiros de cobre dourado que decoraban cada un dos ángulos da cheminea servían para dous fins; quitándolle as rosas que facían de arandelas, adaptándose a súa rama principal a un pedestal de mármore azulado con adornos de cobre vello, ese pedestal constituía un candeeiro para os días correntes.

Os asentos, dun modelo antigo, estaban gornecidos dunha tapicería que representaba as fábulas de La Fontaine; pero había que sabelo para recoñece-los temas, pois dificilmente se apreciaban con aquelas cores esvaecidas e as figuras cribadas de zurcidos. Os catro ángulos daquela sala ocupábanos unhas cantoneiras, especie de aparadores rematados por estantes graxentos. No espacio entre as ventás había unha vella mesa de xogo en marquetería, cun taboleiro de xadrez na tapa. Por riba daquela mesa achábase un barómetro oval, con orla negra e adornado cuns lazos de madeira dourada nos que as moscas rebrincaran tan licenciosamente que distingui-lo dourado era un problema.

Na parede oposta á cheminea, dous retratos ó pastel supostamente representaban o avó da señora Grandet, o vello señor de La Bertellière, co uniforme de tenente das gardas francesas e a defunta señora Gentillet, vestida de pastora. Das dúas fiestras colgaban as cortinas de pano de Tours vermello, suxeitas cuns cordóns de seda con borlas. Esta luxosa decoración, tan pouco en harmonía cos hábitos de Grandet, fora incluída na compra da casa, así coma o espello co seu marco, o reloxo, os mobles tapizados e mailas cantoneiras en pao de rosa.

Na ventá máis próxima á porta había unha cadeira de palla coas patas montadas sobre tacos, a fin de elevar á señora Grandet a unha altura que lle permitise ve-los que pasaban. Diante do peitoril estaba instalada unha mesa de costura en pao de cerdeira descolorido e xunto a ela achábase a pequena butaca de Eugénie Grandet. Dende había quince anos, tódolos días da nai e da filla transcorreran apracibles naquel lugar, nun traballo constante de abril a novembro. O día primeiro deste último mes, podían trasladarse ós seus sitios de inverno cabo da cheminea. Só ese día, Grandet permitía que se acendese o lume na sala e mandaba que se apagase o trinta e un de marzo, sen reparar nin nos primeiros fríos do outono, nin nos da primavera. Un quentapés, mantido con brasas provenientes da cociña que a gran Nanon lles reservaba habilmente, axudaba á señora e á señorita Grandet a pasa-las mañás ou os seráns máis frescos dos meses de abril e de outubro. Nai e filla cosían toda a roupa branca da casa e empregaban tan concienciudamente os días nese verdadeiro labor de obreira que, se Eugénie quería bordarlle unha gorgueira á súa nai tiña que sacar horas do sono escondéndose de seu pai para ter luz. Había moito tempo que o avaro lles distribuía as buxías de sebo á súa filla e á gran Nanon, da mesma maneira que distribuía pola mañá o pan e os artigos necesarios para o consumo diario.

A gran Nanon era quizá a única criatura humana capaz de acepta-lo despotismo do seu amo. Toda a vila lla envexaba ós señores Grandet.

A gran Nanon, así chamada por mor da súa elevada estatura de cinco pés e once polgadas, pertencíalle a Grandet dende había trinta e cinco anos. Aínda que non tivese máis ca sesenta libras de soldo, tiña sona de ser unha das criadas máis ricas de Saumur. Aquelas sesenta libras, acumuladas durante trinta e cinco anos, permitíranlle colocar recentemente catro mil libras en renda vitalicia na notaría de Cruchot. Ese resultado das longas e persistentes economías de Nanon pareceu xigantesco. Cada criada, véndolle á pobre sesaxenaria pan para os seus vellos días, tíñalle envexa sen pensar na dura servidume coa que fora adquirido. Á idade de vintedous anos, a pobre moza non se puidera colocar en ningunha casa, tan repulsiva resultaba a súa cara; e certamente ese sentimento era ben inxusto: a súa cara sería moi admirada sobre os ombros dun granadeiro da garda; pero para todo cómpre, disque, a oportunidade.

Obrigada a abandonar unha casa de labor incendiada, na que gardaba as vacas, foi a Saumur buscar onde servir, animada por ese robusto valor que non se para ante nada. O tío Grandet pensaba, daquela, en casar e xa quería poñer casa. Advertiu aquela moza rexeitada de porta en porta. Xuíz da súa forza corporal na súa calidade de toneleiro, adiviñou o partido que se podía sacar dunha criatura femia construída coma Hércules, plantada sobre os seus pés coma un carballo de sesenta anos sobre as súas raíces, de cadeiras anchas, lombo cadrado, con mans de carreteiro e unha honradez vigorosa como o era a súa virtude intacta. Nin as verrugas que adornaban aquel rostro marcial, nin o cute cor ladrillo, nin os brazos nervudos, nin os farrapos que cubrían a Nanon espantaron ó toneleiro, que se atopaba aínda na idade en que o corazón se sobresalta. Entón, vestiu, calzou, alimentou á pobre moza, deulle un soldo e empregouna sen a maltratar demais. Ó verse así acollida, a gran Nanon chorou de alegría en segredo e tomoulle un sincero cariño ó toneleiro que, por outra banda, explotouna dun xeito feudal. Nanon facía todo: a cociña, a bogada, ía lava-la roupa ó Loira, traíaa ó lombo; erguíase ó amencer, deitábase tarde; facía de comer para tódolos vendimadores durante as colleitas, vixiaba os portadores; defendía coma un can fiel o ben do seu amo; en fin, chea dunha confianza cega nel, obedecía sen murmurar as súas máis absurdas fantasías. Con ocasión do famoso ano de 1811⁶, no que a colleita custou traballos inauditos, despois de vinte anos de servicios, Grandet resolveu regalarlle o seu vello reloxo a Nanon, único agasallo que ela recibiu xamais del. Aínda que lle deixaba os seus zapatos vellos (a ela servíanlle), é imposible considera-lo aproveitamento trimestral dos zapatos de Grandet como un regalo, de tan gastados como estaban. A necesidade volveu aquela pobre moza tan avara que Grandet terminou por querela como se quere a un can, e Nanon deixárase poñer ó pescozo un colar de púas con puntas que xa non a picaban. Se Grandet cortaba o pan cun pouco de parsimonia, non se queixaba; participaba alegremente do proveito hixiénico que procuraba o réxime severo da casa, onde nunca estaba enfermo ninguén. Ademais, a Nanon formaba parte da familia: ría cando Grandet ría, entristecíase, pasaba frío, quentábase, traballaba canda el. ¡Cantas doces compensacións había naquela igualdade! Nunca lle reprochara o amo á criada nin a pavía, o pexego, as ameixas ou os melocotóns que comía baixo a árbore.

—Veña, aproveita Nanon –dicíalle os anos en que as pólas se pregaban de tal modo co peso da froita que os caseiros se vían obrigados a darlla ós porcos.

Para unha moza do campo que na súa mocidade non sufrira máis que malos tratos, para unha pobre recollida por caridade, o riso equívoco do tío Grandet era un verdadeiro raio de sol. Ademais, no corazón simple, na cabeza limitada de Nanon só podían caber un sentimento e unha idea. Despois de trinta e cinco anos, seguíase a ver chegando ante o obradoiro do tío Grandet, descalza, en farrapos, e seguía oíndo o toneleiro que lle dicía: "¿Que quere, filliña?" E o seu agradecemento nunca envellecía. Ás veces Grandet, pensando en que aquela pobre criatura nunca oíra a máis mínima palabra afagadora, que ignoraba tódolos sentimentos doces que inspira a muller, e que podía comparecer un día ante Deus máis casta cá mesma Virxe María, Grandet sentíase compasivo e dicía, mirándoa:

—¡Esta pobre Nanon!

A exclamación sempre era seguida por unha mirada indefinible da vella criada. Aquela frase, pronunciada de cando en vez, formaba desde había moito tempo unha cadea de amizade ininterrompida, á que cada exclamación engadía un elo. Esa compaixón, situada no corazón de Grandet e aceptada con tanto agrado pola pobre vella, tiña un non sei que de horrible. Atroz compaixón de avaro, que espertaba mil praceres no corazón do vello toneleiro e que era para Nanon o summum da felicidade. Quen non dirá tamén: "¡Pobre Nanon!" Deus ha recoñece-los seus anxos nas inflexións da súa voz e nas súas misteriosas penas.

En Saumur había gran cantidade de familias nas que os criados eran mellor tratados, pero nas que, non por iso, os amos recibían máis agradecemento. De aí, esta outra frase: "¿Que lle farán, logo, os Grandet á súa gran Nanon para que lles sexa tan fiel? ¡Deixaríase queimar por eles!"

A súa cociña, coas ventás enreixadas que daban ó patio, sempre estaba limpa, nidia, fría, verdadeira cociña de avaro onde nada se debía perder. Cando Nanon lavara a louza, gardara os restos da cea e apagara o lume, saía da cociña, separada da sala por un corredor, e ía fia-lo liño para onda os amos. Á familia chegáballe unha buxía soa para a velada. A criada durmía no fondo daquel corredor, nun rocho iluminado por unha luz agónica. A súa robusta saúde permitíalle habitar impunemente aquela especie de burato, onde podía oí-lo menor ruído, dado o fondo silencio que reinaba día e noite na casa. Coma un can policía, debía durmir cun ollo aberto e descansar mentres vixiaba.

A descrición das outras partes da vivenda atoparase ligada ós acontecementos desta historia; pero o esbozo da sala onde brillaba todo o luxo da casa pode facer sospeitar de antemán a nudez dos pisos superiores.

Un día de mediados do mes de novembro de 1819, contra o principio da tardiña, a gran Nanon acendeu o lume por primeira vez. O outono fora moi fermoso. Aquel era un día de festa ben coñecido de cruchotiños e grassinistas. Así que se preparaban os seis antagonistas para ir, equipados con tódalas súas armas, encontrarse na sala e excederse en probas de amizade.

Pola mañá, todo Saumur vira a señora e a señorita Grandet, acompañadas de Nanon, acudir á igrexa parroquial para oír misa e todos lembraron que aquel día era o aniversario da señorita Eugénie. Así que, calculando a hora en que debía acaba-la cea, o letrado Cruchot, o padre Cruchot e o señor C. de Bonfons apresurábanse a chegar antes cós des Grassins para felicitar á señorita Grandet. Os tres levaban enormes ramos de flores cortadas nos seus pequenos invernadoiros. Os talos das flores que o presidente lle quería regalar ían enxeñosamente envoltos cunha fita de satén branco, adornada con flocos de ouro. Pola mañá, o señor Grandet, seguindo o seu costume dos días memorables do aniversario e do santo de Eugénie, fora sorprendela á cama, e ofrecéralle solemnemente o presente paterno, consistente dende había trece anos nunha moeda de ouro rara. A señora Grandet adoitaba regalarlle á súa filla un vestido de inverno ou de verán, segundo a circunstancia. Eses dous vestidos e as moedas de ouro que recibía polo Aninovo e polo santo do seu pai, constituían uns pequenos ingresos de arredor de cen escudos, que Grandet gustaba de lle ver amontoar. ¿Non era pasa-lo seu diñeiro dunha caixa para a outra e, por así dicir, formar a pouquiños a avaricia da súa herdeira, á que lle pedía, por veces, contas do seu tesouro, antano engrosado polos La Bertellière? Dicíalle:

—Esta será a túa ducia de voda.

A ducia é un antigo costume aínda en vigor e santamente conservado nalgunhas rexións do centro de Francia. No Berry, no Anxou, cando unha moza casa, a súa familia ou a do esposo debe ofrecerlle unha bolsa na que se encontran, segundo as fortunas, doce moedas ou doce ducias de moedas ou doce centos de moedas de prata ou de ouro. A máis pobre das pastoras non casaría sen a súa ducia de arras, aínda que só estea composta de patacóns. Aínda se fala en Issoudun dunha ducia ofrecida a unha rica herdeira e que contiña cento corenta e catro portuguesas de ouro. O papa Clemente VII, tío de Catarina de Médicis, fíxolle o presente, cando a casou con Henrique II, dunha ducia de antigas medallas de ouro de altísimo valor. Durante a cea, o pai, todo ledo de ve-la súa Eugénie tan favorecida co seu vestido novo, exclamara:

—¡Xa que é o aniversario de Eugénie, imos acende-lo lume, traeranos sorte!

—A señorita ha casar neste ano, seguro –dixo Nanon retirando os restos dunha oca, ese faisán dos toneleiros.

—Non vexo partidos para ela en Saumur – respondeu a señora Grandet mirando para o seu marido cun aire tímido que, dada a súa idade, acusaba a completa servidume conxugal baixo a que xemía a pobre muller.

Grandet contemplou a súa filla e exclamou alegremente:

—Hoxe fai vintetrés anos a nena, vai haber que ocuparse axiña dela.

Eugénie e súa nai cruzaron silenciosamente unha ollada de intelixencia.

A señora Grandet era unha muller seca e fraca, amarela coma un marmelo, torpe, lenta; unha desas mulleres que parecen feitas para seren tiranizadas. Tiña os ósos grandes, o nariz grande, a fronte grande, os ollos grandes, e ofrecía, de entrada, unha vaga semellanza con eses froitos laúdos que non teñen nin sabor nin zume. Os seus dentes eran negros e escasos, a boca engurrada, o queixelo afiado e curvado para arriba. Era unha excelente muller, unha auténtica La Bertellière. O abade Cruchot sabía encontra-las ocasións de lle dicir que non estivera demasiado mal, e ela críao. Unha dozura anxélica, unha resignación de insecto atormentado polos nenos, unha piedade rara, un inalterable equilibrio de alma e o seu bo corazón provocaban a compaixón e o respecto universal. O home non lle daba nunca máis de dez francos xuntos para os seus pequenos gastos. Aínda que ridícula en aparencia, aquela muller que, polo seu dote e as súas herdanzas, lle achegara ó tío Grandet máis de trescentos mil francos, sempre se sentira tan profundamente humillada por unha dependencia e un illamento contra os que a dozura da súa alma lle impedía rebelarse, que nunca pedira un céntimo nin fixera ningunha observación sobre as actas que o notario Cruchot lle presentaba para asinar. Ese orgullo estúpido e secreto, esa nobreza de alma constantemente ignorada e ofendida por Grandet, dominaban a conducta daquela muller.

A señora Grandet levaba sempre un vestido de levantina verdosa, que xa se acostumara a facer durar case un ano, un gran pano de algodón branco, un sombreiro de palla cosida e poñía, case sempre, un mantelo de tafetá negro. Como saía pouco da vivenda, a penas gastaba os zapatos. En fin, nunca pedía nada para ela. De maneira que, Grandet, presa ás veces dun fondo remordemento ó recorda-lo longo tempo transcorrido desde a última vez que lle dera seis francos, estipulaba sempre uns cartos para alfinetes cando vendía as colleitas do ano. Os catro ou cinco luíses ofrecidos polo holandés ou polo belga que adquirían a vendima Grandet formaban a meirande parte das ganancias anuais da señora Grandet. Pero cando recibía os cinco luíses, o seu home dicíalle a miúdo, coma se a súa bolsa fose común:

—¿Pódesme prestar algúns cartos?

E a pobre muller, feliz de poder facer algo polo home que o seu confesor lle presentaba como seu amo e señor, devolvíalle, ó longo do inverno, algúns escudos dos cartos dos alfinetes. Cando Grandet sacaba do peto a moeda de cen patacóns asignada ó mes para os gastos miúdos da súa filla, o fío, as agullas e maila roupa, despois de abotoa-lo peto, nunca deixaba de dicirlle á súa muller :

—¿E ti, a nai, queres algo?

—Amigo meu –espondía a señora Grandet movida por un sentimento de dignidade maternal–, xa veremos.

¡Sublime xesto perdido! Grandet críase moi xeneroso coa súa muller. Os filósofos que atopan as Nanon, as señoras Grandet, as Eugénie, ¿non teñen dereito a opinar que a ironía é o fondo do carácter da Providencia?

Despois daquela cea, onde, por primeira vez, se falou do casamento de Eugénie, Nanon subiu buscar unha botella de licor de casís ó cuarto do señor Grandet e ó baixar pouco lle faltou para caer pola escaleira.

—Grandísima parva –díxolle o amo–, ¿vas caer coma calquera outra, ti?

—Señor, é este chanzo que se move.

—Ten razón –dixo a señora Grandet–. Xa hai moito que debería vostede telo mandado arranxar. Onte, Eugénie case escorda un pé.

—Vaia –díxolle Grandet a Nanon, véndoa moi pálida–, xa que é o aniversario de Eugénie e que estiveches a piques de caer, toma unha copiña de casís para que te repoñas.

—Abofé que a teño ben ganada –dixo Nanon–. Hai ben xente que, no meu sitio, rompería a botella; pero eu antes rompía o cóbado, por mantela no aire.

—¡Esta pobre Nanon! –dixo Grandet, servíndolle o licor.

—¿Mancácheste? –preguntou Eugénie, mirándoa con interese.

—Non, porque aguantei cos cadrís.

—¡Pois, ben! xa que é o aniversario de Eugénie –dixo Grandet–, vouvos arranxa-lo chanzo. Vosoutras non sabedes poñe-lo pé na esquina, na parte onde aínda está sólido.

Grandet colleu a buxía, deixou a muller, a filla e maila criada sen outra luz cá da cheminea que ardía alegremente e foi ó seu forno buscar unhas táboas, cravos e ferramenta.

—¿Axúdolle? –berrou Nanon cando o oíu petar na escaleira.

—¡Non, non! disto sei eu –respondeu o antigo toneleiro.

No momento en que Grandet estaba reparando el mesmo a abichada escaleira e asubiaba moi alto en lembranza dos seus anos mozos, os tres Cruchot petaron á porta.

—¿É vostede, señor Cruchot? –preguntou Nanon, mirando pola reixa.

—Son –respondeu o presidente.

Nanon abriu a porta, e o resplandor da cheminea, que se reflectía baixo a bóveda, permitiu ós tres Cruchot albisca-la entrada da sala.

—¡Ah, que festeiros! –díxolles Nanon ó uli-las flores.

—¡Perdoen, señores –berrou Grandet, ó recoñece-la voz dos seus amigos–, agora estou con vostedes! Non lles son orgulloso, estou amañando eu mesmo un chanzo da miña escaleira.

—Siga, siga, señor Grandet. Cada un é alcalde na súa casa –dixo sentenciosamente o presidente rindo el só da súa alusión, que ninguén comprendeu.

A nai e maila filla puxéronse en pé. O presidente, aproveitando a escuridade, díxolle a Eugénie:

—Señorita, ¿permíteme que lle desexe, hoxe, día do seu aniversario, unha chea de anos felices e que os siga aproveitando con saúde?

E regaloulle un gran ramo de flores raras en Saumur; despois, apertándolle os cóbados á herdeira, bicouna a ámbolos lados do colo, cunha compracencia que avergonzou a Eugénie. O presidente, que parecía un gran cravo enferruxado, pretendía así facerlle as beiras.

—Non se molesten –dixo Grandet, volvendo–. ¡Como se pon vostede os días de festa, señor presidente!

—E que, coa señorita –respondeu o abade Cruchot enarborando o seu ramo– tódolos días serían para o meu sobriño días de festa.

O abade bicou a man de Eugénie. En canto ó notario Cruchot, bicou a moza sinxelamente nas dúas meixelas e dixo:

—¡Como nos empuxan! Cada ano doce meses.

Ó volver poñe–a luz diante do reloxo, Grandet, que non deixaba nunca unha broma e que a repetía ata a saciedade se lle parecía graciosa, dixo:

—¡Xa que é o aniversario de Eugénie, imos acende-los candeeiros!

Quitou coidadosamente os brazos dos candeeiros, puxo a arandela en cada pedestal, colleu de mans de Nanon unha buxía nova co extremo envolto nun papel, cravouna no burato, asegurouna, acendeuna e foi sentar a carón da súa muller, mirando, un tras outro, os seus amigos, a súa filla e as dúas buxías. O abade Cruchot, homiño gordecho, repoludo, cunha perruca roxa e deslucida e cara de xogadora vella, dixo, estirando os pés ben calzados nuns fortes zapatóns con presillas de prata:

—¿Os des Grassins non viñeron?

—Aínda non –dixo Grandet.

—Pero, ¿van vir? –preguntou o vello notario, xesticulando coa súa cara furada coma unha espumadeira.

—Iso creo –respondeu a señora Grandet.

—¿E xa rematou a vendima? –preguntoulle o presidente de Bonfons a Grandet.

—¡Toda! –dixo o vello viñateiro, levantándose para pasear ó longo da sala, dilatando o tórax cun movemento cheo de orgullo coma a súa voz–. ¡Toda!

Entón, pola porta do corredor que ía á cociña, viu a Nanon, sentada xunto ó lume, cunha buxía e preparándose para fiar alí, por non se mesturar cos da festa.

—Nanon –dixo, avanzando polo corredor–, ¿queres apaga-lo lume e a luz e vir onda nós? ¡Recoiro!, a sala é grande abondo para todos.

—Pero, señor, terá aí toda esa xente elegante.

—¿Non vales ti tanto coma eles?, son da costela de Adan, coma ti.

Grandet volveu onda o presidente e preguntoulle:

—¿Vendeu vostede a súa colleita?

—Non, abofé, gárdoa. Se agora o viño é bo, dentro de dous anos será mellor. Os propietarios, vostede sábeo ben, xuraron mante-los prezos acordados e este ano os belgas non nos van ganar. Se marchan, pois ¡xa volverán!

—Si, pero temos que ter coidado –dixo Grandet, cun ton que fixo estremecerse ó presidente.

"¿Andará el en tratos?", pensou Cruchot.

Nese momento unha aldrabada anunciou a familia des Grassins e a súa chegada interrompeu unha conversa iniciada entre a señora Grandet e o abade.

A señora des Grassins era unha desas mulleriñas animadas, gordechas, branca e rosa que, gracias ó réxime claustral das provincias e ós hábitos dunha vida virtuosa, se conservan mozas aínda ós corenta anos. Son coma esas últimas rosas de final de temporada, agradables á vista, se ben os seus pétalos teñen unha especie de frialdade e o seu perfume debilítase. Vestía bastante ben, encargaba as modas a París, marcaba a pauta na vila de Saumur e organizaba veladas no seu salón. O seu home, apousentador da garda imperial retirado, gravemente ferido en Austerlitz, conservaba, malia a súa consideración por Grandet, a franqueza aparente dos militares.

—Ola, Grandet –díxolle ó viticultor, apertándolle a man e afectando unha sorte de superioridade coa que sempre esmagaba ós Cruchot–. Señorita –díxolle a Eugénie despois de saudar á señora Grandet–, vostede segue a ser fermosa e boa, a verdade, non sei que se lle pode desexar.

Despois ofreceulle unha pequena caixa que portaba o seu criado e que contiña un breixo do Cabo, flor recentemente importada a Europa e moi rara.

A señora des Grassins bicou moi afectuosamente a Eugénie, apertoulle a man e díxolle:

—Adolphe encargouse de darlle o meu pequeno recordo.

Un mozo alto, louro, pálido e feble, de bastantes bos modais, tímido en aparencia, pero que acababa de gastar en París, onde fora face-la carreira de dereito, oito ou dez mil francos a maiores da súa pensión, avanzou cara a Eugénie, bicouna nas dúas meixelas e ofreceulle un estoxo de costura con tódolos utensilios en prata sobredourada, auténtica mercancía de pacotilla, malia o escudo sobre o que as iniciais góticas E.G. bastante ben gravadas podían facer pensar nun traballo moi coidado. Ó abrilo, Eugénie sentiu unha desas alegrías inesperadas e completas que lles fan ruborizarse, estremecerse, tremer de satisfacción ás mociñas. Volveu os ollos cara a seu pai como para preguntar se lle estaba permitido aceptar, e o señor Grandet dixo un "¡Cólleo, miña filla!" cun acento que tería ilustrado a un actor.

Os tres Cruchot quedaron estupefactos ó ve-la ollada gozosa e viva proxectada sobre Adolphe des Grassins pola herdeira, á que semellantes riquezas lle pareceron inauditas. O señor des Grassins ofreceulle a Grandet un chisco de rapé, colleu el outro, sacudiu os grans que lle caeran na fita da Lexión de Honor suxeita ó ollal da súa levita azul, despois contemplou ós Cruchot cunha fachenda que parecía dicir: "¡Apañade esa!"

A señora des Grassins levou a vista ós floreiros azuis nos que estaban os ramos dos Cruchot, buscando os seus regalos coa boa fe finxida dunha muller burlona. Nesa delicada conxuntura, o padre Cruchot deixou que a sociedade sentase en círculo diante do lume e foi pasear ó fondo da sala con Grandet. Cando aqueles dous vellos chegaron á ventá máis afastada dos des Grassins, o sacerdote díxolle ó avaro ó oído:

—Esa xente tiran os cartos polas ventás.

—¿E que importa se caen na miña adega? –replicou o viñateiro.

—Se lle quixera regalar vostede unhas tesoiras de ouro á súa filla, sobraríanlle os medios –dixo o abade.

—Doulle cousas mellores ca unhas tesoiras –respondeu Grandet.

"O meu sobriño é parvo", pensou o abade, mirando ó presidente no que os cabelos espeluxados acentuaban a torpeza da súa cara morena. "¿Non se lle podía ter ocorrido traer unha pequena bobada de prezo?"

-—Imos xoga-a súa partida, señora Grandet –dixo a señora des Grassins.

—Pois, estamos todos, podemos preparar dúas mesas...

—Xa que é o aniversario de Eugénie, xoguen á lotería todos –dixo o tío Grandet–, estes dous rapaces tamén xogarán.

O antigo toneleiro, que non xogaba nunca a nada, sinalou á súa filla e á Adolphe.

—Veña, Nanon, pon as mesas.

—Ímoslle axudar, señorita Nanon –dixo alegremente a señora des Grassins, moi animada pola ledicia que lle causara a Eugénie.

—Nunca na miña vida levei tal alegría –díxolle a herdeira–. Nunca vin nada tan bonito en ningures.

—Foi Adolphe quen o trouxo de París e quen o escolleu –díxolle a señora des Grassins ó oído.

"¡Dálle, dálle, condenada intrigante!", pensaba o presidente; "¡como teñades algunha vez un proceso, ti ou o teu home, o caso havos ir bo!"

O notario, sentado no seu recanto, ollaba para o clérigo cun aire tranquilo pensando: "Por moito que fagan os des Grassins, a miña fortuna, a de meu irmán e maila do meu sobriño elévase en total a un millón cen mil francos. Os des Grassins posúen, como moito, a metade e teñen unha filla: ¡poden regala-lo que queiran...!, herdeira e regalos, todo ha ser para nós un día."

Ás oito e media, dúas mesas estaban dispostas. A bonita señora des Grassins conseguira poñe-lo seu fillo a carón de Eugénie. Os actores desta escena chea de interese, aínda que vulgar en aparencia, provistos duns cartóns esborranchados e numerados e dunhas fichas de vidro azul, semellaban escoita-las chanzas do vello notario, que non sacaba un número sen facer un comentario; pero todos pensaban nos millóns do señor Grandet.

O ex toneleiro contemplaba vaidosamente as plumas rosa, o atavío fresco da señora des Grassins, a cabeza marcial do banqueiro, a de Adolphe, a do presidente, a do abade, a do notario e dicíase interiormente: "Están aquí polos meus escudos. Véñense aburrir aquí pola miña filla. ¡He!, ¡a miña filla non será nin para uns nin para os outros e toda esta xente sérvenme de arpóns para pescar!"

Aquela ledicia familiar, naquel vello salón gris, mal iluminado por dúas buxías; aqueles risos, acompañados do ruído da debandoira de Nanon e que non eran sinceros máis que nos labios de Eugénie ou da súa nai; aquela mesquindade unida a tan grandes intereses; aquela moza que, coma eses paxaros víctimas do alto prezo que lles poñen e que eles ignoran, atopábase acosada, apremada por enganosas probas de amizade; todo aquilo contribuía a face-la escena tristemente cómica. ¿Non é, por outra parte, unha escena de tódolos tempos e lugares, pero reducida á súa máis simple expresión? A cara de Grandet explotando o falso afecto das dúas familias, sacando enorme proveito, dominaba ese drama e iluminábao. ¿Acaso non era o único deus moderno no que se teña fe, o Diñeiro en todo o seu poder, expresado nunha única fisionomía? Os doces sentimentos da vida non ocupaban alí máis que unha praza secundaria; animaban tres corazóns puros, os de Nanon, de Eugénie e da súa nai. Se ben, ¡canta ignorancia na súa inxenuidade! Eugénie e maila súa nai non sabían nada da fortuna de Grandet, non estimaban as cousas da vida máis que á luz das súas pálidas ideas e nin apreciaban nin menosprezaban o diñeiro, estando como estaban acostumadas a prescindir del. Os seus sentimentos, ofendidos sen que o soubesen, pero vivaces, e o segredo da súa existencia, constituían curiosas excepcións naquela reunión de xente cunha vida puramente material. ¡Horrible condición do home! Non ten un momento de felicidade que non proveña dunha ignorancia calquera.

No momento en que a señora Grandet ganaba un premio de dezaseis patacóns, o máis considerable que se tivese xamais apostado naquela sala e cando a gran Nanon ría feliz vendo á señora empetar aquela elevada suma, retumbou unha aldrabada na porta da casa e fixo tal rebumbio que as mulleres deron un chimpo nas súas cadeiras.

—Non é un home de Saumur o que chama así –dixo o notario.

—¿Como se pode petar así? –dixo Nanon–. ¿Quérennos parti-la porta?

—¿Quen diaño será? –exclamou Grandet.

Nanon colleu unha das dúas buxías e foi abrir, acompañada de Grandet.

—¡Grandet!, ¡Grandet! –exclamou a súa muller que, impulsada por un vago sentimento de medo, abalanzándose cara á porta da sala.

Miráronse tódolos xogadores.

—¿E se fosemos nós tamén? –dixo o señor des Grassins–. Esa aldrabada paréceme mal intencionada.

A penas lle foi permitido ó señor des Grassins albisca-la cara dun home novo acompañado dun mozo da dilixencia, que levaba dous baúis enormes e arrastraba unhas bolsas de viaxe. Grandet virou bruscamente cara á súa muller e díxolle:

—Señora Grandet, volva a súa lotería. Deixe que eu me entenda co señor.

Despois tirou vivamente pola porta da sala, onde os xogadores axitados volveron ós seus sitios, pero sen continuaren o xogo.

—¿É alguén de Saumur, señor des Grassins? –preguntoulle a súa muller.

—Non, é un viaxeiro.

—Só pode vir de París. En efecto –dixo o notario sacando o seu vello reloxo de dous dedos de grosor que parecía un navío holandés– son as nove. ¡Diaño! a dilixencia do Grand Bureau nunca atrasa.

—¿E ese señor é novo? –preguntou o abade Cruchot.

—É –respondeu o señor des Grassins–. Trae unha equipaxe que debe pesar polo menos trescentos quilos.

—Nanon non volve –dixo Eugénie.

—Só pode ser un dos seus parentes –observou o presidente.

—Apostemos –exclamou con dozura a señora Grandet–. Pola voz vin que o señor Grandet estaba contrariado, se cadra non lle gustaría saber que falamos dos seus asuntos.

—Señorita –díxolle Adolphe á súa veciña–, ha ser o seu curmán Grandet, un mozo ben guapo que vin no baile do señor de Nucingen.

Adolphe non continuou, súa nai pisoulle un pé; despois pedíndolle en voz alta dúas moedas para a súa aposta, díxolle ó oído:

—¡Queres calar, paspán!

Nese momento, Grandet regresou sen Nanon, os pasos da cal e mailos do mozo da dilixencia resoaron nas escaleiras; ía seguido do viaxeiro que, dende había uns instantes, excitaba tanta curiosidade e preocupaba tan vivamente as imaxinacións, que a súa chegada a aquela vivenda, no medio daquela xente, pode ser comparada á caída dun caracol nunha colmea, ou á introducción dun pavón nalgún escuro curral de aldea.

—Sente onda o lume –dixo Grandet.

Antes de sentar, o xuvenil forasteiro saudou moi graciosamente á asemblea. Os homes levantáronse para responder cunha cortés inclinación e as mulleres fixeron unha cerimoniosa reverencia.

—Seguro que ha ter frío, señor –dixo a señora Grandet–, se cadra chega vostede de...

—¡Velaí as mulleres! –dixo o vello viñateiro, abandonando a lectura dunha carta que tiña na man–, deixen descansar ó señor.

—Pero, pai, se cadra o señor necesita algo –observou Eugénie.

—Ten lingua –respondeu o viñateiro, con severidade.

O descoñecido foi o único sorprendido por esta escena. As outras persoas estaban afeitas ás maneiras despóticas do bo home. Sen embargo, tras intercambiar aquelas dúas preguntas e respostas, o descoñecido púxose de pé, virou de costas ó lume, alzou un dos pés para quenta-la sola das botas e díxolle a Eugénie:

—Curmá, agradézollo, comín en Tours. E –agregou ollando para Grandet– non necesito nada, nin sequera estou canso.

—¿O señor vén da capital? –preguntou a señora des Grassins.

Charles, que así se chamaba o fillo do señor Grandet de París, sentindo que o interpelaban, colleu un pequeno monóculo que levaba pendurado ó colo por unha cadea, púxoo no ollo dereito para examina-lo que había sobre a mesa e as persoas que estaban alí sentadas, botoulle unha ollada bastante impertinente á señora des Grassins e dixo despois de observar todo:

—Si, señora. ¿Ah, xogan á lotería, tía? –engadiu–. Rógollo, continúen co xogo, é divertido abondo como para deixalo...

"Estaba segura de que era o curmán", pensaba a señora des Grassins botándolle olladiñas.

—Corenta e sete –berrou o vello abade–. Marque, logo, señora des Grassins, ¿non é o seu número?

O señor des Grassins puxo unha ficha no cartón da súa muller que, presa de tristes presentimentos, observou sucesivamente ó curmán de París e a Eugénie, sen pensar na lotería. De cando en vez, a moza herdeira lanzaba furtivas miradas ó seu curmán nas que a muller do banqueiro puido facilmente descubrir un crescendo de asombro ou de curiosidade.

O señor Charles Grandet, guapo mozo de vintedous anos, producía nese momento un singular contraste cos bos provincianos que xa as súas maneiras aristocráticas revolucionaban pasablemente e que todos estudiaban para burlarse del. Isto require unha explicación.

Ós vintedous anos, a rapazada aínda está suficientemente próxima á nenez como para caer nalgúns infantilismos. Así que, tal vez entre cen deles se atopasen ben noventa e nove que se comportarían como se comportaba Charles Grandet. Algúns días antes daquela velada, seu pai dixéralle que fose pasar uns meses á casa do seu irmán en Saumur. Quizá o señor Grandet de París pensase en Eugénie. Charles, que caía na provincia por primeira vez, tivo a idea de aparecer alí coa superioridade dun mozo á moda, de asombrar ó distrito co seu luxo, de facer época e de importar alí as invencións da vida parisiense. En fin, por explicalo nunha palabra, quería pasar máis tempo a puli-las unllas en Saumur que en París e facer alarde da excesiva afectación na vestimenta que ás veces un home elegante abandona por unha neglixencia que non carece de gracia. Así que levou o máis bonito traxe de caza, a máis bonita escopeta, a máis bonita navalla coa máis bonita funda de todo París. Levou a súa colección de chalecos máis enxeñosos: habíaos grises, brancos, negros, de color escaravello, con reflexos dourados, de abelorios, con debuxos chineses, dobres, con chal ou de colo recto, con colo volto, abotoados ata arriba, con botóns de ouro. Levou toda a variedade de colos e de gravatas á moda naquela época. Levou dous traxes de Buisson⁷ e a súa roupa interior máis fina. Tamén o seu lindo estoxo de aseo, de ouro, agasallo da súa nai e os seus trebellos de dandi, sen esquecer un encantador recado de escribir regalo da máis amable das mulleres, para el polo menos, unha gran dama que el chamaba Annette e que viaxaba maritalmente, aburrida, por Escocia, víctima dalgunhas sospeitas ás que había que sacrificar momentaneamente a felicidade, ademais dunha gran cantidade de lindo papel de cartas para lle escribir cada quince días. Había, en fin, un cargamento de futilidades parisienses tan completo como era posible levar e no que, desde a fusta que serve para comezar un duelo, ata as fermosas pistolas ciceladas que o rematan, encontrábanse tódolos instrumentos de labranza que utiliza un mozo ocioso para labra-la súa vida. Como seu pai lle dixera que viaxase só e modestamente, viñera no cupé da dilixencia reservado para el só, bastante contento de non ter que estragar un delicioso coche de viaxe encargado para ir ó encontro da súa Annette, a gran dama que... etc., e coa que se debía reunir no mes de xuño seguinte nas Augas de Baden.

Charles contaba con atopar cen persoas na casa do seu tío, cazar a cabalo nos bosques do seu tío, en fin, levar unha vida palaciana; non esperaba atopalo en Saumur, onde só se informara sobre el para preguntar polo camiño de Froidfond; pero, ó saber que estaba na vila, pensou encontralo nun gran pazo.

Para entrar convenientemente na casa do seu tío, fose en Saumur, fose en Froidfond, puxera a súa máis coqueta indumentaria de viaxe, a máis sinxelamente rebuscada, a máis adorable, por emprega-la palabra que naquel tempo resumía as perfeccións especiais dunha cousa ou dun home. En Tours, un barbeiro acababa de lle rizar de novo o seu fermoso cabelo castaño; alí mudara de roupa interior e puxera unha gravata de satén negro combinada cun colo redondo, de xeito que enmarcase agradablemente a súa cara branca e risoña. Unha levita de viaxe a medio abotoar axustábaselle ó van e deixaba ver un chaleco de caxemira con chal, baixo o cal levaba un segundo chaleco branco. O reloxo, neglixentemente abandonado ó chou nun peto, uníase por medio dunha corta cadea de ouro a un dos ollais. O pantalón gris abotoábase polos lados, coas costuras adornadas con debuxos bordados en seda negra. Charles manexaba con gracia un bastón con pomo de ouro cicelado que non alteraba en nada a limpeza das luvas grises. A súa gorra, en fin, era dun gusto excelente. Unicamente un parisiense, un parisiense da esfera máis elevada, podía arranxarse dese modo sen parecer ridículo e dar unha harmonía á fatuidade de todas aquelas bagatelas, que sostiña ademais cun aire grave, o aire dun mozo que ten unhas fermosas pistolas, o disparo certeiro e a Annette.

Agora, se queren comprende-la sorpresa respectiva dos habitantes de Saumur e do mozo parisiense, ver perfectamente o vivo brillo que a elegancia do viaxeiro botaba no medio das sombras grises da sala e das figuras que compoñían o cadro de familia, intenten representarse ós Cruchot.

Os tres aspiraban rapé e xa había moito que non pensaban en limpar nin o nariz, nin as migallas negras que sementaban os encaixes das súas camisas pardas, de colos retortos e pregues amarelentos. A gravatas brandas enrolábanse coma cordas en canto as poñían ó pescozo. A enorme cantidade de roupa interior que posuían e que lles permitía non face-la bogada máis que cada seis meses e gardala no fondo dos armarios, deixáballe ó tempo imprimir nela os seus tons grises e avellentados. Había entre eles unha perfecta conivencia de falta de gracia e de senilidade. As caras, tan murchas coma os traxes raídos, tal engurradas coma os seus pantalóns, semellaban gastadas e resecas e xesticulaban. A neglixencia xeral dos traxes, todos incompletos, deslucidos, como o son as roupas de provincias, onde se chega insensiblemente a non vestirse uns para os outros e a escatimar no prezo dun par de luvas, concordaba co descoido dos Cruchot. O horror pola moda era o único punto sobre o que grassinistas e cruchotiños se entendesen perfectamente.

O parisiense collía o monóculo para examina-los singulares accesorios da sala, a soleira, o ton das madeiras nas que os puntos imprimidos polas moscas e o seu número bastarían para puntua-la Encyclopédie Méthodique e o Moniteur, e axiña os xogadores de lotería levantaban o nariz e observábano coa mesma curiosidade que manifestarían por unha xirafa. O Señor des Grassins e mailo seu fillo, para os que a figura dun home á moda non era descoñecida, asociáronse, nembargantes, ó asombro dos seus veciños, ben porque sentisen a indefinible influencia dun sentimento xeral, ben porque o aprobasen dicíndolles ós seus compatriotas con olladas cheas de ironía: "Velaí como son os de París. Polo demais, todos podían observar a Charles a pracer, sen temor de molestar ó dono da casa. Grandet estaba absorto na longa carta que tiña entre as mans e para lela collera o único candeeiro da sala, sen preocuparse nin dos hóspedes nin do seu xogo. Eugénie, á que semellante perfección, no arranxo ou na persoa, era enteiramente descoñecida, creu ver no seu curmán unha criatura descendida dalgunha rexión seráfica. Aspiraba con delicia os perfumes exhalados por aquela cabeleira tan brillante, tan graciosamente ondulada. Gustaríalle poder toca-la pel branca daquelas lindas luvas finas. Envexaba as pequenas mans de Charles, o seu cute, o frescor e maila delicadeza dos seus riscos. En fin, se esta imaxe pode resumi-las impresións que o mozo elegante produciu sobre unha ignorante rapaza ocupada sen cesar en zurcir medias, en remenda-lo gardarroupa do seu pai e da que a vida transcorrera entre aqueles graxentos revestimentos de madeira sen ver naquela rúa silenciosa máis de un transeúnte por hora, a vista do seu curmán fixo xurdir no seu corazón as emocións de fina voluptuosidade que lle causan a un mozo as fantásticas figuras de mulleres debuxadas por Westall nos Keepsake ingleses e gravadas polos Finden cun burel tan hábil que un teme que un sopro sobre o papel vitela faga voar esas aparicións celestes.

Charles tirou do peto un pano bordado pola gran dama que viaxaba por Escocia. Ó ver aquel lindo traballo, feito con amor durante as horas perdidas polo amor, Eugénie mirou ó seu curmán para saber se realmente o ía utilizar. Os modais de Charles, os seus xestos, a maneira de colle-lo monóculo, a súa afectada impertinencia, o seu desprezo polo estoxo que acababa de gustarlle tanto á rica herdeira e que el atopaba evidentemente sen valor ou ridículo; en fin, todo o que sorprendía ós Cruchot e ós des Grassins gustáballe tanto que, antes de adormecer debeu soñar moito tempo con aquel fénix dos primos.

Os números sacábanse moi lentamente, pero pronto parou a lotería. A gran Nanon entrou e dixo moi alto:

—Señora, vaime ter que dar unhas sabas para facerlle a cama a este cabaleiro.

A señora Grandet seguiu a Nanon. A señora des Grassins dixo entón, en voz baixa:

—Gardémo-los cartos e deixémo-la lotería.

Cadaquén recolleu os seus dous patacóns do vello prato escunchado no que os puxera; despois a asemblea moveuse en masa e conversou unha migalla onda o lume.

—¿Xa remataron, logo? –preguntou Grandet, sen deixa-la carta.

—Si, si –respondeu a señora des Grassins indo sentar onda Charles.

Eugénie, impulsada por unha desas ideas que nacen no corazón das mozas cando un sentimento se aloxa neles por primeira vez, abandonou a sala para irlles axudar a súa nai e a Nanon. Se fose interrogada por un confesor hábil, sen dúbida habíalle revelar que non pensaba nin en súa nai nin en Nanon, senón que se apoderara dela un punxente desexo de inspecciona-lo cuarto do seu curmán para ocuparse alí del, para poñer alí o que fose, para reparar algún esquezo, para previr todo, a fin de deixalo, na medida do posible, elegante e limpo. Eugénie xa se cría a única capaz de comprende-los gustos e as ideas do seu curmán. E, en efecto, chegou felizmente a tempo para convencer a súa nai e mais a Nanon, que volvían pensando deixar todo arranxado, de que todo estaba por arranxar. Deulle a idea á gran Nanon de quentar as sabas cun quentador con brasas da cociña; cubriu ela mesma a vella mesa cun tapete e insistiulle moito a Nanon en que cambiase ese tapete tódalas mañás. Convenceu á súa nai da necesidade de acender un bo lume na cheminea e determinou a Nanon a que subise, sen lle dicir nada a seu pai, un bo brazado de leña ó corredor. Correu buscar nunha das cantoneiras da sala unha bandexa antiga de laca que procedía da herdade do defunto señor de La Bertellière, colleu igualmente un vaso de cristal de seis caras, unha culleriña desdourada, un frasco antigo cuns amores gravados e puxo, triunfalmente, o conxunto sobre a cheminea. Xurdiranlle máis ideas nun cuarto de hora que desde que estaba no mundo.

—Mamá –dixo– o meu curmán non soportará o olor dunha buxía de sebo. ¿E se comprasemos unha buxía de cera...?

Foi, lixeira coma un paxaro, sacar da propia bolsa o escudo de cen céntimos que recibira para os seus gastos do mes.

—Toma, Nanon –dixo– vai axiña.

—Pero, ¿que dirá o teu pai?

Esta obxección terrible foi proposta pola señora Grandet ó ve-la súa filla armada dun azucreiro antigo de Sèvres que Grandet trouxera do castelo de Froidfond.

—¿E de onde vas saca-lo azucre? ¿Estás tola?

—Mamá, Nanon comprará azucre ademais de buxías.

—Pero, ¿e teu pai?

—¿Estaría ben que o seu sobriño non puidese beber un vaso de auga azucrada? Ademais non prestará atención.

—Teu pai veo todo –dixo a señora Grandet, movendo a cabeza.

Nanon dubidaba, ela coñecía ó seu amo.

—¡Ale, vai Nanon, xa que é o meu aniversario!

Nanon deixou escapar unha risada oíndo a primeira broma que a súa ama nova tivese feito xamais e obedeceulle.

Mentres que Eugénie e a súa nai se esforzaban por embelece-lo cuarto destinado polo señor Grandet ó seu sobriño, Charles era obxecto das atencións da señora des Grassins, que adoptaba maneiras afectadas.

—É vostede ben valente, cabaleiro –díxolle–, deixa-los praceres da capital durante o inverno para vir vivir a Saumur. Pero, se non lle damos demasiado medo, xa verá como tamén se pode un divertir aquí.

Lanzoulle unha verdadeira mirada provinciana, na que, habitualmente, as mulleres poñen tanta reserva e prudencia nos seus ollos que lles comunican a larpeira concupiscencia característica das dos eclesiásticos, para quen todo pracer semella un roubo ou un pecado.

Charles atopábase tan fóra de lugar naquela sala, tan lonxe do vasto castelo e da fastosa existencia que lle supoñía ó seu tío, que, mirando atentamente á señora des Grassins, descubriu por fin unha imaxe medio borrosa das caras parisienses. Respondeu con gracia á especie de invitación que lle era dirixida e entrou con naturalidade nunha conversación na que a señora des Grassins foi baixando gradualmente a voz para harmonizala coa natureza das súas confidencias. Existía nela e en Charles unha mesma necesidade de confianza. Por iso, despois dalgúns momentos de parola coqueta e de bromas serias, a destra provinciana púidolle dicir, sen crer que a oísen as outras persoas que falaban da venda dos viños da que se ocupaba nese momento todo saumurés:

—Señor, se nos quere face-lo honor de nos vir visitar, certamente agradaranos moito tanto ó meu marido coma a min. O noso salón é o único en Saumur no que encontrará reunidos os comerciantes ricos e a nobreza: pertencemos ás dúas sociedades que só se queren encontrar nel, porque alí se divirten. O meu marido, dígoo con orgullo, está tan ben considerado por uns coma por outros. Así que procuraremos entrete-lo aburrimento da súa estancia aquí. Se quedase na casa do señor Grandet, ¿que sería de vostede?, ¡meu Deus! O seu tío é un avaro que só pensa nos seus bacelos, a súa tía é unha beata que non sabe atar dúas ideas e a súa curmá é unha pequena necia, sen educación, vulgar, sen dote e que pasa a vida mendando trapos.

"É interesante, esta muller", dixo para si Charles Grandet, respondendo ás solermas da señora des Grassins.

—Paréceme, muller, que queres acapara-lo señor –dixo, rindo, o grande e groso banqueiro.

Ante esta observación, o notario e mailo presidente dixeron unhas palabras máis ou menos maliciosas; pero o abade mirounos con aire entendido e resumiu os seus pensamentos collendo un chisco de rapé e ofrecendo a súa caixiña á rolda:

—¿Quen mellor cá señora –dixo– podería facerlle ó cabaleiro os honores de Saumur?

—¡Ah!, ¿en que sentido di vostede iso, señor abade? –preguntou o señor des Grassins.

—Dígoo, señor, no sentido máis favorable para vostede, para a señora, para a vila de Saumur e para o cabaleiro –engadiu o astuto vello, virando cara a Charles.

Sen parecer que prestase a máis mínima atención, o abade Cruchot adiviñara a conversación de Charles e da señora des Grassins.

—Cabaleiro –díxolle por fin Adolphe a Charles, cun aire que quería parecer indolente–, non sei se conserva algún recordo de min; tiven o pracer de estar fronte a vostede nun baile que deu o señor barón de Nucingen e...

—Perfectamente, señor, perfectamente –respondeu Charles, sorprendido de ver que era obxecto das atencións de todo o mundo.

—¿O señor é seu fillo? –preguntoulle á señora des Grassins.

O abade mirou maliciosamente á nai.

—É, señor –dixo ela.

—¡Logo, era vostede ben novo cando foi a París! –continuou Charles, dirixíndose a Adolphe.

—Que lle quere, señor –dixo o cura–, mandámolos a Babilonia desque están destetados.

A señora des Grassins interrogou ó abade cunha ollada de asombrosa profundidade.

—Hai que vir á provincia –continuo el– para atopar mulleres de trinta e tantos anos tan fragrantes como a señora despois de ter fillos a piques de licenciarse en Dereito. Aínda me parece estar nos días en que a xente nova e as damas subían ás cadeiras para vela danzar no baile, señora –engadiu o abade volvéndose cara ó seu adversario feminino–. Para min, os seus éxitos son de onte...

"¡Oh, o vello perverso!", pensou a señora des Grassins, "¿adiviñaría o que penso?"

"Parece que vou ter moito éxito en Saumur", pensaba Charles, desabotoando a levita, poñendo a man no chaleco e botando a ollada a través do espacio para imita-la pose dada a lord Byron por Chantrey.

A falla de atención do tío Grandet, ou, mellor dito, a preocupación na que o sumía a lectura da carta, non escaparon nin ó notario nin ó presidente que trataban de facer conxecturas sobre o seu contido polos imperceptibles movementos da cara do bo home, entón intensamente iluminada pola buxía. O viñateiro mantiña dificilmente a calma habitual da súa fisionomía. Por outra banda, cada un poderá imaxinar cal sería o continente afectado por aquel home ó le-la fatal carta que segue:

Irmán:

Vai para vintetrés anos que non nos vemos. O meu casamento foi o obxecto da nosa última entrevista, despois separámonos ledos, un e o outro. Certamente, eu non podía prever que ti serías un día o único sostén da familia, á prosperidade da cal ti aplaudías entón. Cando esta carta estea entre as túas mans, eu xa non existirei. Na posición en que me encontraba non puiden sobrevivir á vergonza dunha quebra. Mantívenme ó bordo do abismo ata o último momento, sempre esperando sosterme a flote. Houbo que caer. As bancarrotas reunidas do meu axente de cambio e de Rougin, o meu notario, lévanme os últimos recursos e non me deixan nada. Teño a dor de deber preto de catro millóns sen poder ofrecer máis do vintecinco por cento do activo. Os meus viños almacenados experimentan neste momento a baixa ruinosa causada pola abundancia e a calidade das vosas colleitas. Dentro de tres días, París dirá: ¡"O señor Grandet era un canalla!" Durmirei, eu, tan honrado, nun sudario de infamia. Arrebátolle ó meu fillo non só o seu nome, que mancho, senón a fortuna da súa nai. El non sabe nada, ese infeliz rapaz que eu idolatro. Despedímonos cariñosamente. El ignoraba, por sorte, que as derradeiras vagas da miña vida se derramaban naquel adeus. ¿Non me maldicirá un día? Irmán, irmán, a maldición dos nosos fillos é espantosa; eles poden apelar contra a nosa, pero a deles é irrevogable. Grandet, ti es máis vello ca min, débesme a túa protección: ¡fai que Charles non lance ningunha palabra amarga sobre a miña tumba! Irmán, se eu che escribise co meu sangue e coas miñas bágoas, non habería tanta dor coma a que poño nesta carta; pois choraría, sangraría, estaría morto, xa non sufriría máis; pero sufro e vexo a morte cos ollos enxoitos. ¡Agora es ti o pai de Charles!, non ten parentes por parte materna, ti sabes por qué. ¿Por que non obedecín ós prexuízos sociais? ¿Por que cedín ó amor? ¿Por que casei coa filla natural dun gran señor? Charles xa non ten familia. ¡Oh, meu desgraciado fillo!, ¡meu fillo! Escoita, Grandet, non che veño implorar por min; ademais os teus bens, se cadra, non son cuantiosos abondo para soportar unha hipoteca de tres millóns; ¡pero, si polo meu fillo! Quero que saibas, meu irmán, que as miñas mans suplicantes se xuntan pensando en ti. Grandet, confíoche a Charles na miña morte. En fin, miro as miñas pistolas sen dor pensando que ti serás un pai para el. Charles queríame moito e eu era tan bo para el, non o contrariaba nunca: non me maldicirá. Ademais, xa o verás, é doce, parécese á nai, nunca che ha causar ningún desgusto. ¡Pobre fillo! acostumado ó goce do luxo, non coñece ningunha das privacións ás que nos condenou a ti e a min a nosa primeira miseria... E aí o tes, arruinado, só. Si, tódolos seus amigos fuxirán del, e eu serei a causa das súas humillacións. ¡Ah!, quixera te-lo brazo forte abondo para mandalo dun só golpe ós ceos xunto a súa nai. ¡Loucura!, volvo á miña desgracia, á de Charles. Envíocho para que lle anuncies convenientemente a miña morte e a súa sorte futura. Se un pai para el, un bo pai. Non o arrinques de golpe da súa vida ociosa, mataríalo. Pídolle de xeonllos que renuncie ás débedas que en calidade de herdeiro da súa nai podería facer valer contra min. Pero é un rogo superfluo; el é un home de honor e darase conta de que non se debe unir ós meus debedores. Fai que renuncie á miña sucesión en tempo útil. Revélalle as duras condicións da vida que lle deixo: e, se me conserva o cariño, dille no meu nome, que non todo está perdido para el. Si, o traballo, que nos salvou a nó-los dous, pódelle devolve-la fortuna que eu lle levo; e, se quere escoita-la voz de seu pai, que por el quixera saír un momento da tumba, que marche, que vaia ás Indias. Irmán, Charles é un mozo honrado e valoroso: ti procuraraslle algunha pacotilla, morrería antes de non devolverche os primeiros fondos que lle prestases; ¡porque llos has prestar, Grandet! senón remorderíache a conciencia. ¡Ah!, ¡se o meu fillo non atopase nin recursos nin cariño en ti, pediríalle eternamente vinganza a Deus pola túa dureza! Se puidese ter salvado algúns valores, tería dereito a entregarlle unha suma sobre os bens da súa nai; pero os pagamentos de fin de mes absorberon tódolos meus recursos. Non quería morrer na dúbida sobre a sorte do meu fillo; teríame gustado sentir santas promesas no calor da túa man, que me había confortar; pero non me queda tempo. Mentres que Charles viaxa, estou obrigado a presenta-lo balance. Trato de probar coa boa fe que preside os meus negocios que non hai no meu desastre nin culpa nin falta de probidade. ¿Non é iso ocuparme de Charles? Adeus, irmán. Que tódalas beizóns de Deus te alcancen pola xenerosa tutela que che confío e que ti aceptas, non o dubido. Haberá unha voz que pregará sen cesar por ti no mundo ó que temos que ir todos un día, e no que eu estou xa.

Victor-Ange-Guillaume GRANDET.

—¿Charlan, logo? –dixo o tío Grandet, dobrando con exactitude a carta polos mesmos pregues e meténdoa no peto do chaleco.

Mirou para o seu sobriño cun aire humilde e temeroso baixo o que escondeu as súas emocións e os seus cálculos.

—¿Entrou en calor?

—Entrei, querido tío.

—¡Eh, ben! ¿Onde están logo as nosas mulleres? –dixo o tío, esquecendo xa que o seu sobriño durmía na casa.

Nese momento, Eugénie e maola señora Grandet volveron.

—¿Está todo arranxado aló enriba? –preguntou o bo home, recuperando a calma.

—Está, pai.

—Pois, ben, sobriño, se está canso, Nanon vaino conducir ó seu cuarto. ¡Diantre, non será un apousento para un señorito!, pero desculpará a uns pobres viñateiros que nunca teñen un can. Os impostos cómennolo todo.

—Non queremos ser indiscretos, Grandet –dixo o banqueiro–. Se cadra ten que falar co seu sobriño, desexámoslle boas noites. Ata mañá.

Con estas palabras levantouse a asemblea, e cada un fixo a reverencia segundo o seu carácter. O vello notario foi á porta busca-lo seu farol e veuno acender, ofrecéndose a acompañar ós des Grassins. A señora des Grassins non previra o incidente que debía facer rematar prematuramente a velada e o seu criado non chegara aínda.

—¿Concédame o honor de acepta-lo meu brazo, señora? –díxolle o abade Cruchot á señora des Grassins.

—Gracias, señor abade. Teño ó meu fillo –respondeu ela secamente.

—Comigo, as damas non se comprometen –dixo o abade.

—Dálle, logo, o brazo ó señor Cruchot –díxolle o seu home.

O abade conduciu a bonita dama coa suficiente presteza como para encontrarse uns pasos por diante da caravana.

—Está moi ben ese mozo, señora –díxolle, apertándolle o brazo–. ¡Adeus, cestos, a vendima xa está feita! Ten que despedirse da señorita Grandet, Eugénie será para o parisiense. A menos que ese curmán non ande namoriscado dalgunha parisiense, o seu fillo Adolphe vai atopar nel o rival máis...

—Cale, señor abade. Ese mozo non tardará en decatarse de que Eugénie é unha necia, unha moza sen gracia. ¿Fixouse nela?, esta noite estaba amarela coma un marmelo.

—Se cadra xa llo fixo notar vostede ó curmán.

—E non lle me importou...

—Póñase vostede sempre a carón de Eugénie, señora, e non terá moito que lle dicir a ese mozo contra a súa curmá, el mesmo fará unha comparación que...

—Xa me prometeu vir cear pasado mañá á miña casa.

—¡Ah!, se vostede quixese, señora... –dixo o abade.

—¿E que quere que queira, señor abade? ¿Quéreme dar malos consellos? Non lle cheguei á idade de trinta e nove anos, cunha reputación sen mácula, a Deus gracias, para comprometela, mesmo que se tratase do imperio do Gran Mongol. Estamos nunha idade, un e o outro, na que sabemos de que falamos. Para ser un eclesiástico ten vostede, en verdade, unhas ideas ben incongruentes. ¡Quite de aí!, iso é digno de Faublas.

—¿E logo leu a Faublas?

—Non, señor abade, quería dicir As Amizades Perigosas.

—¡Ah!, ese libro é infinitamente máis moral –dixo o cura rindo–. ¡Pero faime vostede tan perverso coma un mozo de hoxe! Eu queríalle simplemente...

—Atrévase a dicirme que non pensaba en aconsellarme malas cousas. ¿Non está ben claro? Se ese mozo, que está moi ben, estou de acordo, me cortexase, non pensaría na súa curmá. En París, seino, algunhas boas nais sacrifícanse así pola felicidade e pola fortuna dos seus fillos; pero nós estamos na provincia, señor abade.

—Si, señora.

—E –proseguiu ela– eu non quería, nin Adolphe mesmo querería cen millóns comprados a ese prezo...

—Señora, eu non falei de cen millóns. A tentación estaría quizá por riba das nosas forzas, de un e do outro. Soamente, creo que unha muller honrada se pode permitir, con todo honor, pequenas coqueterías sen consecuencia, que forman parte dos seus deberes en sociedade e que...

—¿Vostede cre?

—¿Non debemos, señora, tratar de sermos agradables uns ós outros?... Permita que me asoe. Asegúrolle, señora –continuou– que a examinaba a vostede cun aire un pouco máis afagador que cando me miraba a min; pero perdóolle que prefira honrar á beleza cá vellez...

—Está claro –dicía o presidente coa súa grosa voz– que o señor Grandet de París envía o seu fillo a Saumur con intencións extremadamente matrimoniais...

—Pero entón o curmán non tería caído coma unha bomba –respondía o notario.

—Iso no quere dicir nada –dixo o señor des Grassins– o vello é disimulado.

—Des Grassins, amigo meu, eu inviteino a cear, ó mozo ese. Terás que ir chamar ós señores de Larsonnière e ós du Hautoy, coa bela señorita du Hautoy, por suposto; con tal de que se vista con xeito ese día. ¡A súa nai por celos lévaa tan mal arranxada! Espero, señores, que nos farán o honor de vir –engadiu, detendo o cortexo para volverse cara ós dous Cruchot.

—Xa chegamos á súa casa, señora –dixo o notario.

Despois de despedir ós tres des Grassins, os tres Cruchot deron a volta para a súa casa, empregando ese xénero de análise que posúen os provincianos para estudiar baixo tódolos ángulos o grande acontecemento daquel serán, que cambiaba as respectivas posicións de cruchotiños e grassinistas. O admirable sentido común que dirixía as accións daqueles grandes calculadores fíxolles sentir, a uns e ós outros, a necesidade dunha alianza momentánea contra o inimigo común. ¿Non debían impedir que Eugénie amase ó seu curmán e que Charles pensase na súa curmá? ¿O parisiense poderíase resistir ás pérfidas insinuacións, ás calumnias acarameladas, á maledicencia chea de eloxios, ás denegacións inxenuas que ían xirar constantemente arredor del para enganalo?

Cando os catro Grandet se encontraron sos na sala, o señor Grandet díxolle ó sobriño:

—Hai que deitarse. É tarde para falar dos asuntos que o traen aquí, buscaremos mañá un momento conveniente. Nós almorzamos ás oito. Ó medio día comemos de pé, unha froita, un bocado de pan e bebemos un vaso de viño branco; despois ceamos, coma os parisienses, ás cinco. Esa é a organización. Se quere ve-la vila ou a contorna, estará libre coma o ar. Desculpe se os meus negocios non me permiten sempre acompañalo. Aquí tal vez lles oia dicir a todos que eu son rico: o señor Grandet por aquí, o señor Grandet por alá. Eu deixo que falen, as súas latricadas non prexudican ó meu crédito. Pero non teño un can e traballo, á miña idade, coma un home novo que non ten por todo ben máis ca unha mala coitela de toneleiro e un par de bos brazos. Quizá vexa pronto por si mesmo o que custa un escudo cando hai que sualo. Vamos, Nanon, ¿as buxías?

—Espero, sobriño, que atope todo o que necesita –dixo a señora Grandet–; pero se lle faltase algo pode chamar por Nanon.

—Querida tía, sería difícil, ¡creo que trouxen tódalas miñas cousas! Permítame que lle desexe unha boa noite así como á miña primiña.

Charles colleu das mans de Nanon unha buxía acendida, unha buxía de Anxou, de cor ben amarela, envellecida na tenda e tan parecida á buxía de sebo que o señor Grandet, incapaz de sospeita-la súa existencia na casa, non se decatou daquela magnificencia.

—Voulle amosa-lo camiño –dixo o bo home.

En vez de saír pola porta da sala que daba baixo a bóveda, Grandet fixo a cerimonia de pasar polo corredor que separaba a sala da cociña. Unha porta batente provista dun gran cristal ovalado pechaba o corredor pola banda da escaleira a fin de tempera-la corrente fría que se precipitaba por alí. Pero, non por iso no inverno o cerzo sopraba con menos rudeza e, malia os burletes colocados nas portas da sala, raramente se mantiña a temperatura a un grao conveniente.

Nanon foi aferrolla-lo portón, pechou a sala e ceibou da corte un can lobo cunha voz ronca coma se tivese larinxite. Aquel animal dunha notable ferocidade só coñecía a Nanon. As dúas criaturas montaraces entendíanse.

Cando Charles viu as paredes amarelecidas e afumadas do oco dunha escaleira cunha varanda toda abichada que tremía baixo os pesados pasos do seu tío, o seu desengano foise rinforzando. Parecíalle estar na pértega dun galiñeiro. A súa tía e a súa curmá, cara ás que se volveu para interroga-las súas facianas, estaban tan afeitas a aquela escaleira que, sen adiviña-la causa do seu asombro, tomárono por unha expresión amigable e respondéronlle cun sorriso agradable que o desesperou. "¿Que diaño me manda meu pai facer aquí?", pensaba.

Cando chegou ó primeiro descansiño albiscou tres portas pintadas de vermello etrusco e sen chambrana, portas perdidas na parede poeirenta, provistas de bandas de ferro aparentes con cravos e rematadas en forma de chamas como o estaba a cada extremo a longa abertura do pecho. A que estaba na cima da escaleira e que daba entrada ó cuarto situado por riba da cociña, estaba evidentemente tapiada. En efecto, só se penetraba alí polo cuarto de Grandet, ó que esta peza servía de gabinete. A única ventá pola que lle entraba a luz daba ó patio e estaba defendida por unha reixaa de enormes barrotes de ferro. Ninguén, nin sequera a señora Grandet, tiña permiso para entrar nela, o bo home quería permanecer alí só coma un alquimista no seu forno. Alí, sen dúbida, fora habilmente practicado algún escondedoiro, alí gardábanse os títulos de propiedade, alí pendían as balanzas de pesar luíses, alí era onde se facína, de noite e en segredo, os comprobantes, os recibos, os cálculos; de maneira que os homes de negocios, vendo sempre a Grandet disposto a todo, podían imaxinar que tiña ás súas ordes unha fada ou un demo. Alí, sen dúbida, mentres Nanon roncaba ata abanea-los pisos, mentres o can lobo vixiaba e bocexaba no patio, mentres a señora e a señorita Grandet durmían profundamente, ía o vello toneleiro mimar, acariñar, incubar, facer fermentar e acompaña-lo seu ouro. As paredes eran grosas, as contraventás discretas. Só el tiña a chave daquel laboratorio, onde consultaba planos nos que, disque, estaban debuxadas as súas árbores froiteiras e onde calculaba os seus productos, bacelo ou brazado máis ou menos.

A entrada do cuarto de Eugénie estaba situada fronte a aquela porta tapiada. Logo, ó final do descansiño, estaban os apousentos dos dous esposos que ocupaban toda a parte dianteira da casa. A señora Grandet ocupaba o cuarto contiguo ó de Eugénie co que se comunicaba por unha porta acristalada. O cuarto do amo estaba separado do da súa muller por un tabique e do misterioso gabinete por unha grosa parede. O tío Grandet aloxara o seu sobriño no segundo piso, na alta mansarda situada por riba do seu cuarto, para podelo oír se era tentado de ir ou vir.

Cando Eugénie e maila súa nai chegaron ó medio do descansiño, déronse o bico da noite; despois, tras dicirlle a Charles algunhas palabras de despedida, frías non labios, pero certamente cálidas no corazón da moza, entraron nos seus cuartos.

—Está na súa casa, sobriño –díxolle o tío Grandet a Charles, abríndolle a porta–. Se quixese saír, chame por Nanon. Sen ela, síntoo, pero o can comeríao sen dicir nin pío. Durma ben. Boas noites. ¡Ah, ah! as señoras acendéronlle a cheminea –continuou.

Nese momento apareceu a gran Nanon armada co quentador das sabas.

—¡Outra máis! –dixo o señor Grandet–. ¿Tomades ó meu sobriño por unha muller de parto? Leva de aí esas brasas, Nanon.

—Pero, señor, as sabas están húmidas e este señor é delicado coma unha muller.

—¡Ben, anda, xa que se che meteu na testa! –dixo Grandet, empuxándoa polos ombros–. Pero ten coidado, non vaias poñer lume.

Despois, o avaro baixou rosmando vagas palabras.

Charles quedou abraiado entre os seus baúis. Despois de examina-las paredes daquel cuarto abufardado recuberto dese papel amarelo con ramos de flores que tapiza as pousadas, a cheminea de pedra de lías acanalada, sendo que só o seu aspecto xa daba frío, as cadeiras de madeira amarela gornecidas de cana vernizada e que parecían ter máis de catro ángulos, a mesiña de noite aberta na que podía caber un pequeno sarxento de cazadores, unha delgada alfombra con ourelo colocada onda unha cama cun dosel de cortinas que tremían coma se fosen caer, todas comidas dos vermes, mirou seriamente á gran Nanon e díxolle:

—¡Ah!, pero, miña filla, ¿estou realmente na casa do señor Grandet, o ex alcalde de Saumur, irmán do señor Grandet de París?

—Está, señor, na casa dun señor moi bo, moi amable, moi doce e moi perfecto. ¿Axúdolle a desface-los baúis?

—Abofé, axúdeme, vello soldado. ¿Non fixo o servicio cos mariños da garda imperial?

—¡Oh!, ¡oh!, ¡oh! –dixo Nanon–, ¿que é iso dos mariños da garda? ¿É salgado? ¿Anda pola auga?

—Ande, busque o meu batín que está nesta maleta. Aquí ten a chave.

—Nanon quedou marabillada cando viu un batín de seda verde con bordados antigos de flores en ouro.

—¿Vai poñer isto para durmir? –preguntou.

—Vou.

—¡Virxe Santísima!, que fermoso pano de altar para a parroquia. Pero, señorito, déallo á igrexa, salvará a súa alma, mentres que así faralla perder. ¡Oh! que ben lle acae. Vou chamar á señorita para que o vexa.

—Veña Nanon, xa que Nanon temos, ¿quere calar? Déixeme deitar, xa arranxarei as miñas cousas mañá; e se o meu batín lle gusta tanto, son demasiado bo cristián para negarllo, cando marche dareillo e poderá salva-la súa alma ou facer con el o que queira.

Nanon quedou alí plantada, contemplando a Charles, sen poder dar creto ás súas palabras.

—Darme esa marabilla! –dixo cando se ía–. O señor xa soña. Boas noites.

—Boas noites, Nanon.

"¿Que vin facer eu aquí?, preguntouse Charles mentres adormecía. "Meu pai non é parvo, a miña viaxe ten que ter un obxectivo. ¡Boh!, os asuntos serios para mañá, dicía non sei que paspán grego."

"¡Virxe Santa!, que encantador é o meu curmán", pensaba Eugénie, interrompendo as súas pregarias que aquela noite quedaron sen terminar.

A señora Grandet non tivo ningún pensamento ó deitarse. Oía, pola porta de comunicación que había no medio do tabique, ó avaro paseando dun lado ó outro do seu cuarto. Coma tódalas mulleres tímidas, estudiara o carácter do seu señor. Igual que a gaivota venta a tormenta, ela ventara, por sinais imperceptibles, a tempestade interior que axitaba a Grandet e, por emprega-las súas palabras, entón facíase a morta. Grandet miraba a porta forrada interiormente de chapa que mandara poñer no seu gabinete e pensaba: "Que idea tan estraña tivo meu irmán de legarme o seu fillo. ¡Bonita herdanza! Non teño nin vinte escudos para dar. Pero ¿que son vinte escudos para ese lambido que examinaba o meu barómetro coma se quixese poñerlle lume?"

Pensando nas consecuencias daquel testamento de dor, Grandet estaba quizá máis axitado có seu irmán no momento de redactalo.

"¿Darame ese vestido de ouro?...", pensaba Nanon, que durmiu vestida co seu pano de altar, soñando con flores, teas de seda e de damasco por primeira vez na súa vida, como Eugénie soñou co amor.

Na pura e monótona vida das mozas chega unha hora deliciosa en que o sol lles derrama os seus raios na alma, a flor exprésalles pensamentos, as palpitacións do corazón comunícanlle ó cerebro a súa cálida fecundidade e funden as ideas nun vago desexo; ¡día de inocente melancolía e de suaves alegrías! Cando os nenos comezan a ver, sorrín; cando unha rapaza entrevé o sentimento na natureza, sorrí como sorría de nena. Se a luz é o primeiro amor da vida, ¿non é o amor a luz do corazón? O momento de ver claras as cousas de aquí abaixo chegara para Eugénie. Madrugadora coma tódalas rapazas de provincias, ergueuse moi cedo, dixo as súas oracións e comezou o seu aseo, ocupación que de agora en diante ía ter un sentido. Primeiro alisou o cabelo castaño, retorceu as grosas trenzas por riba da cabeza co meirande coidado, evitando que lle escapasen cabelos do trenzado, e introduciu no seu peiteado unha simetría que realzou o tímido candor do seu rostro, harmonizando a sinxeleza dos accesorios coa inxenuidade das liñas. Mentres lavaba repetidamente as mans na auga pura que lle endurecía e arroibaba a pel, contemplou os seus fermosos brazos redondos e preguntouse qué faría o seu curmán para te-las mans tan suaves e brancas, as unllas tan ben formadas. Puxo unhas medias novas e os seus mellores zapatos. Atou os cordóns do seu corpiño sen saltar ningún ollal. En fin, desexando por primeira vez na vida estar guapa, sentiu o pracer de ter un vestido novo, ben feito e que a facía atractiva.

Cando rematou co seu aseo, oíu soa-lo reloxo da parroquia e asombrouse ó contar só sete badaladas. A ansia de ter todo o tempo necesario para arranxarse fixéraa erguerse cedo de máis. Ignorando a arte de recompoñer dez veces un bucle e de estudia-lo seu efecto, Eugénie cruzou tranquilamente dosbrazos, sentou onda a ventá, contemplou o patio, o estreito xardín e mailas altas terrazas que o dominaban; vista melancólica, limitada, pero que non estaba desprovista das misteriosas belezas características dos lugares solitarios ou da natureza inculta. Xunto á cociña atopábase un pozo rodeado dun peitoril, cunha polea suxeita a un arco de ferro abrazado por unha parra de pámpanos murchos, vermellos, queimados pola estación. Desde alí o tortuoso bacelo ganaba a parede, trepaba por ela, corría ó longo da casa e remataba no leñeiro no que a madeira estaba ordenada con tanta exactitude como poden esta-los libros dun bibliófilo. O empedrado do patio ofrecía eses tons renegridos producidos co tempo