Giovanni Boccaccio

Mais, aínda que a mágoa cesou, non por iso fuxiu a memoria dos beneficios entón recibidos, dados por aqueles a quen, pola súa benevolencia, lles pesaban as miñas fatigas; nin nunca ha de pasar, coido eu, senón coa morte. E porque teño para min que a gratitude, entre as outras virtudes, é a máis digna de ser loada, e de ser reprobada a súa contraria, para non parecer ingrato, propúxenme no pouco que eu puider, a troco do que recibín, agora que me podo dicir libre, prestarlles algún alivio, se non a aqueles que me axudaron, a quen, se cadra, mercé ao seu siso ou á súa boa ventura, non lles é mester, cando menos aos que precisan del. E por ben que o meu apoio, ou que diga consolo, poida ser e for moi pouco para os necesitados, coido, así e todo, que debe prestarse alí onde a necesidade parece meirande, tanto porque será de maior utilidade como tamén porque será máis prezado.

¿E quen ha negar que, por pequeno que sexa, non conveña moito máis prestarllo ás xeitosas donas moito antes que aos homes? Elas, temendo ou avergoñándose, gardan ocultas as amorosas chamas, as cales, canta máis forza teñen cás manifestas, ben o saben os que as probaron; e, para máis, obrigadas polas arelas, polos praceres, polas ordes dos pais, das nais, dos irmáns e dos maridos, permanecen o máis do tempo recluídas no ámbito das súas cámaras, sedentes e case folgadas, querendo e, asemade, non querendo, argallando diversos pensamentos que non poden ser ledos sempre. E se, a causa deles, unha melancolía, movida por fogoso desexo, sobrevén nas súas mentes, con grande mágoa debe nelas demorarse, se non é remexida por novos razoamentos; á parte de que, soportándoa, elas son menos fortes cós homes; o cal non lles ocorre aos homes namorados, como manifestamente podemos ver. Eles, se os aflixe algunha melancolía ou pesadume, teñen moitas maneiras de superar ou aliviar ese estado, pois, de quereren, nunca lles falta o paseo, oír e ver moitas cousas, paxariñar, cazar, pescar, cabalgar, xogar ou mercadear; distintos modos con que cada un adquire a forza para, en todo ou en parte, recuperar o ánimo e apartalo do seu anoxoso pensamento cando menos por algún espacio de tempo, após do cal, así como así, sobrevén o consolo ou decrece a mágoa.

Por tanto, a fin de que poida remediar, cando menos en parte, o torto que lles fixo a fortuna, que, onde menos obrigado era, como vemos nas delicadas donas, máis avara foi de apoio na axuda e no refuxio daquelas que aman, pois as outras xa teñen abondo coa agulla, o fuso e a debandoira, fago mentes de contar cen contos, ou fábulas, ou parábolas, ou como as queiramos chamar, contados durante dez días por un honesto grupo de sete donas e de tres mozos, formado no tempo pestilente da pasada mortaldade, e algunhas cántigas cantadas polas devanditas para o seu pracer. Nos cales contos veranse pracenteiros e ríspetos casos de amor e outros azarosos sucesos acontecidos tanto nos tempos modernos coma nos antigos; nos que as ditas donas que os leren poderán pillar deleite das divertidas cousas que neles se contan e, asemade, útil consello, xa que coñecerán aquilo do que se debe fuxir e, igualmente, o que se debe seguir; e isto non creo que poida acontecer sen que cesen os seus afáns. E se tal acontece, queira Deus que así sexa, déanlle gracias a Amor, o cal, librándome dos seus lazos, concedeume poder atender aos seus desexos.

COMEZA A PRIMEIRA XORNADA DO DECAMERÓN, NA CAL, DESPOIS DA DECLARACIÓN FEITA POLO AUTOR SOBRE A RAZÓN DE POR QUÉ ACONTECEU QUE AS PERSOAS QUE LOGO SE MOSTRAN SE XUNTASEN PARA CONVERSAR, BAIXO A GUÍA DE PAMPINEA, FÁLASE DE AQUILO QUE MÁIS AGRADA A CADA UN

Cantas máis veces, xeitosísimas donas, considero o compasivas que sodes todas por natureza, mellor comprendo que a presente obra, segundo o voso xuízo, terá un inicio triste e doloroso, como dolorosa é a lembranza da pestilente mortaldade pasada, principalmente daniña para aquel que a viu ou coñeceu doutro modo e que esta obra leva escrita no seu inicio. Pero non quero que, por iso, vos espante seguir lendo, como se deberades estar lendo entre suspiros e bágoas. Que este comezo arrepiante vos sirva como aos camiñantes un monte ríspeto e costento, tralo cal se esconda unha chaira fermosa e deleitábel, a cal é máis pracenteira canto maior foi a mágoa da subida e da baixada. E así como a dor sucede ao colmo da ledicia, así as miserias rematan na ledicia que sobrevén. A este breve anoxo (digo breve porque cabe en poucas palabras) séguelle de contado a dozura e o pracer que vos prometín e que tal vez non sería esperado de semellante inicio, se antes non se dixese. E, abofé, se eu puidese conducirvos axeitadamente, como, por outra banda, desexo, por un carreiro tan ríspeto coma este, faríao de bo grado; pero, posto que a causa de suceder que as cousas que logo se han ler non se poderían mostrar sen esta rememoración, dispóñome a escribilas case obrigado pola necesidade.

Digo, pois, que xa os anos da fructífera encarnación do Fillo de Deus chegaran ao número de mil trescentos corenta e oito, cando á egrexia cidade de Florencia, máis fermosa ca ningunha outra de Italia, chegou a peste; a cal, ben por influxo dos astros, ben a causa da xusta ira de Deus enviada, para a nosa corrección, sobre os mortais, por causa das nosas inicuas obras, orixinada algúns anos antes no Oriente, exterminando innumerábeis cantidades de habitantes, seguindo sen cesar dun lugar a outro, espallárase miserablemente cara a Occidente. E non valendo contra ela ningún saber nin humano remedio, polo que foi purgada a cidade de moitas inmundicias a cargo de oficiais designados para iso, e prohibida a entrada nela dos enfermos, e dados moitos consellos para a conservación da sanidade, nin tampouco humildes súplicas dirixidas a Deus por moitas persoas, non unha senón moitas veces, en ordenadas procesións, comezou horriblemente, e de maneira prodixiosa, a evidenciar os seus dolorosos efectos contra o comezo da primavera do devandito ano. E non como fixera en Oriente, onde botar sangue polo nariz era manifesto sinal de morte inevitábel; senón que, ao comezo dela, nacíanlles, tanto aos homes coma ás mulleres, ben nas inguas, ben nos sobrazos, certos vultos, algúns dos cales medraban coma unha mazá normal, outros coma un ovo, e uns máis e outros menos, e o común chamábaos bubóns. E desde ámbalas partes do corpo, en breve, o mortífero bubón naceu e medrou indistintamente en calquera parte, e, despois, o síntoma da dita doenza foi mudando en manchas negras ou moradas, que lles aparecían a moitos polos brazos ou polas coxas ou en calquera parte do corpo, a uns grandes e raras, a outros miúdas e mestas. E como o bubón fora primeiramente, e aínda era, indicio certísimo de futura morte, así eran tamén estas para aqueles aos que lles saían.

Para a curación destas enfermidades non parecía que servise nin que aproveitase consello de médico nin remedio de menciña ningunha; máis ben, ou porque a natureza do mal non o permitise ou porque a ignorancia dos curandeiros (entre os cales, á parte dos médicos, chegara a ser moi grande o número tanto de homes como de mulleres que non recibiran doutrina ningunha de medicina) non coñecía de onde proviña e, por consecuencia, non lle puña o remedio adecuado, non soamente curaban poucos, senón que case todos, contra o terceiro día da aparición dos devanditos síntomas, antes ou despois, e os máis sen febre ningunha nin outro accidente, morrían. E esta peste tivo grande forza porque, por mutuo contacto, transmitíase dos enfermos aos sans, non doutro xeito que o lume cando lle son achegadas cousas secas ou graxentas. E o mal aínda foi máis alá, pois a parola e o trato cos enfermos non só lles transmitía aos sans a enfermidade ou era causa de morte común, senón que tamén tocar a roupa ou que calquera cousa dos enfermos fose tocada ou usada parecía levar consigo a tal doenza ao tocador. Cousa extraordinaria de oír é o que agora vou contar, o cal, se polos ollos de moitos e dos meus, non chega a ser visto, a penas eu me atrevería a crelo, non xa a escribilo, e iso que llo oín a persoa de fiar. Digo que foi tan eficaz a natureza da dita peste no contaxio, que non só se transmitiu de home a home, senón que fixo moito máis e a miúdo visiblemente: que unha cousa dun home que estaba enfermo, ou morto de tal enfermidade, tocada por outro animal alleo á especie do home, non soamente o contaxiaba, senón que, ao moi pouco tempo, o mataba. E diso os meus ollos, como pouco antes foi dito, tiveron un día, entre outras, a seguinte experiencia: estando os farrapos dun pobre home, morto a causa da enfermidade, tirados na vía pública e achegándose a eles dous porcos, e, como adoitan facer, prendéndoos e sacudíndoos cos fociños e cos dentes, e contra as faceiras, logo dalgunha contorsión, coma se tivesen comido veleno, ambos caeron sobre os inmundos despoxos.

Destas cousas e de moitas semellantes ou peores xurdiron diversos temores e fantasías naqueles que seguían vivos, e case todos tendían a un fin tan cruel como era o de esquivar ou fuxir dos doentes e das súas cousas; e facendo tal, cadaquén cría conquistar saúde para si. E había algúns que pensaban que vivindo con moderación e gardándose de toda cousa superflua poderían resistir tanta desgracia; e formando un grupo, vivían apartados dos máis, e recolléndose e fechándose nas casas onde non houbese ningún enfermo e se vivise mellor, tomando con mesura delicadísimos manxares e óptimos viños e fuxindo de todo exceso, sen deixar que lles falase ninguén nin quereren oír ningunha nova de fóra sobre enfermos ou morte, pasaban coa música e cos praceres que podían. Outros, levados por contraria opinión, afirmaban que o moito beber e gozar, e andar cantando por aí e divertíndose, e satisfacer o apetito con todo o que se puidese, e rir e mofarse daquilo que acontecía, era menciña eficacísima para tanto mal; e tal como dicían púñano en práctica no que podían, indo día e noite quer a aquela taberna quer a aqueloutra, bebendo a rachar, e facéndoo sobre todo polas casas alleas, mal sentían que algo lles era de agrado ou para o seu pracer. E iso podíano facer doadamente, pois cadaquén, como se xa non houbese de vivir máis, tiña as súas cousas tan abandonadas coma a si mesmo; polo que as máis das casas chegaran a ser comúns, e tanto as usaba o estraño, só con que dese con elas, como o propio señor as usaría; e, malia tan bestial comportamento, sempre que podían, escapaban dos enfermos. E, en tanta aflicción e miseria da nosa cidade, estaba a reverenda autoridade das leis, tanto divinas como humanas, case caída e destruída toda polos seus ministros e executores, os cales, coma os demais homes, estaban todos mortos ou enfermos, ou quedaran tan privados de servidores que non podían facer oficio ningún; polo que lle era lícito a cada un obrar ao seu antollo. Outros moitos seguían, entre as dúas devanditas, unha terceira vía, non restrinxindo as viandas coma os primeiros nin excedendo no beber e en facer outros excesos coma os segundos, senón que usaban as cousas con suficiencia segundo os apetitos, e, sen se recluír, andaban por aí, levando na man quen flores, quen herbas aromáticas, quen distintas castes de especias, algunhas das cales puñan a miúdo no nariz, estimando que era óptima cousa confortar o cerebro cos tales aromas, como queira que todo o ar parecía impregnado do fedor dos cadáveres e da enfermidade. Algúns eran de parecer máis cruel, aínda que, se cadra, era máis seguro, dicindo que ningunha menciña había mellor nin tan boa contra a peste como fuxir dela; e, movidos por tal argumento, non coidando máis que de si, moitos homes e mulleres abandonaron a propia cidade, as propias casas, os seus lugares e os seus parentes e as súas cousas, e procuraron as alleas ou, cando menos, o campo, como se a ira de Deus non se encamiñase a castigar con aquela pestilencia a maldade dos homes onde queira que estivesen, senón que, alporizado, procurase ferir só a aqueles que se atopasen intra muros da súa cidade, como avisando que ninguén podía ficar nela e que lle chegara a súa hora. E aínda que non todos os que opinaban de maneira distinta morreron, con todo, non todos se salvaron; pola contra, enfermando por todas partes moitos dos da distinta opinión, tendo dado exemplo, cando estaban sans, aos que sans ficaban, case abandonados, esmoreceron por todas partes. E deixemos de man que un cidadán evitase a outro e que case ningún veciño se ocupase do outro e que os parentes poucas veces ou nunca se visitasen, e de lonxe; entrara esta tribulación con tal espanto nos peitos dos homes e das mulleres, que un irmán abandonaba a outro e o tío ao sobriño e a irmá ao irmán e, a miúdo, a esposa ao seu marido; e o que é cousa de ver e case non críbel, os pais e as nais evitaban visitar e servir aos fillos, coma se non fosen seus. Así que, para os que enfermaban, que eran incalculábeis en número, tanto homes coma mulleres, non quedou outro remedio que ou ben a caridade dos amigos (e destes había poucos) ou a avaricia dos criados, os cales servían atraídos polos altos e abusivos salarios, aínda que, con todo, non había moitos; e os que había eran homes e mulleres de basta índole e os máis non afeitos a tales servicios, que non servían máis que para levarlles aos enfermos o que pedían ou para velos morrer; e facendo tal servicio, a miúdo perdíanse a si mesmos co gaño. E deste seren abandonados os enfermos polos veciños, parentes e amigos e de haber necesidade de serventes, difundiuse un costume case nunca oído antes: que a ningunha muller, por moi xeitosa, linda ou xentil que fose, cando enfermaba, lle importaba ter ao seu servicio un home, tanto se era novo coma non, e descubrirlle sen ningunha vergoña calquera parte do corpo, igual que faría ante calquera muller se a necesidade da súa doenza o requirise; o cal, naquelas que curaron, foi se cadra causa de menor honestidade no sucesivo. E, alén disto, seguiuse a morte de moitos que, tal vez, de seren axudados, se terían salvado; polo que, entre a falta dos oportunos servicios que os enfermos non podían ter, e a forza da peste, era tan alto o número dos que, día e noite, morrían na cidade, que causaba abraio escoitalo dicir, canto máis miralo. Polo que, case por necesidade, entre os que ficaban vivos, xurdiron cousas distintas aos primeiros costumes dos cidadáns.

Era usanza, tal como hoxe vemos que é adoito, axuntárense as parentes e veciñas na casa do morto e que aquí, con aquelas que lles eran máis achegadas, chorasen; e que, por outra banda, ante a casa do morto, os veciños e outros moitos cidadáns se axuntasen cos seus achegados; e, segundo o rango do morto, aparecía o clero; e aquel, a ombros dos seus iguais, con funeral pompa de cera e de cánticos, era conducido á igrexa que escollera antes de morrer. Todo o cal, logo que deu en aumentar a ferocidade da peste, cesou completamente ou na súa maior parte, e algo novo sobreveu no seu lugar. Porque non só morría a xente sen ter moitas mulleres ao redor, senón que tamén había moitos que partían desta vida sen testemuñas; e moi poucos eran aqueles aos que se lles concedían os compasivos prantos e as acedas bágoas dos seus parentes, antes ben, no seu lugar, adoitábanse risos, e chanzas e mais un festexar en compaña; costume que as mulleres, deixando en parte a compaixón feminina, aprenderan optimamente para a súa saúde. E poucos corpos eran acompañados ata a igrexa por máis de dez ou doce veciños; levándoos no cadaleito non os honorábeis e ilustres cidadáns, senón unha caste de sepultureiros provenientes da xentiña (que se facían chamar faquíns, e que prestaban estes servicios a soldo); e, con apresados pasos, non á igrexa que el dispuxera antes da morte o levaban, senón, polo regular, á máis próxima, detrás de catro a seis cregos con poucos cirios e, ás veces, sen ningún; os cales, coa axuda dos ditos faquíns, sen cansar nun oficio longo ou solemne de máis, metíano na primeira sepultura sen ocupar que atopaban.

Da xente baixa, e, tal vez, tamén da mediana, a visión era moito máis miserábel; porque estes, os máis retidos nas súas casas pola esperanza ou pola pobreza, ao ficaren nos seus arrabaldes, enfermaban a milleiros por día, e non sendo servidos nin axudados en nada, morrían case todos sen remedio. E había bastantes que morrían na rúa de día ou de noite, e moitos, aínda que finasen na casa, xa antes, co fedor dos seus corpos corruptos, facían saber aos veciños que estaban mortos; e destes e dos outros, que morrían por todas partes, todo estaba cheo. Os máis dos veciños procedían da mesma maneira, movidos non menos polo temor de que a corrupción dos mortos os ofendese que pola compaixón que puidesen sentir polos finados. Eles, ben por si mesmos, ben coa axuda dalgúns carrexadores, cando podían, traían das súas casas os cadáveres e púñanos diante da porta, onde, á mañá sobre todo, quen por alí andase podería ver innúmeros; e, facendo vir os cadaleitos, colocábanos alí, e algúns houbo que, por falta deles, puxéronos sobre unha táboa. E non foi un só cadaleito o que levou a dous ou tres xuntos, nin ocorreu unha soa vez, senón que se poderían contar bastantes que levaban a esposa co marido, dous ou tres irmáns xuntos, ou o pai e mailo fillo, ou grupos semellantes. E infinitas veces sucedeu que, indo dous cregos cunha cruz por algún, puxéronse tres ou catro cadaleitos, levados por carrexadores, detrás dela; e onde os cregos pensaban que tiñan que sepultar un morto, había seis ou oito, ou tal vez máis. E por iso estes non eran honrados por ningunha bágoa, nin cirio, nin compaña, senón que a cousa fora tan lonxe que se ocupaban dos homes que morrían non doutro modo que agora se ocuparían das cabras; polo que se fixo ben manifesto que a grandeza dos males convertera en asisados e conformes mesmo aos simples, fronte a esas desgracias que acontecen no decurso natural das cousas, os danos das cales, poucos e esporádicos, non lles puideran aprender a soportar con paciencia nin sequera aos sabios. Para a gran cantidade de corpos indicada, que irrompía en cada igrexa cada día e cada hora, non chegando o sagrado para as sepulturas, e máxime se se quería dar lugar propio a cada un, segundo o antigo costume, facíanse nos cemiterios das igrexas, logo que cada parte estaba chea, grandísimas covas nas que se metían a centos os que sobreviñan; e naquelas estibas, como se meten as mercadorías das naves en estratos, recubríanse cunha pouca terra ata que se enchía de todo a cova.

E para non ir esculcando con todo pormenor nas nosas pasadas miserias acontecidas na cidade, digo que, igual que corría por ela un tempo hostil, non por iso o campo circundante se librou menos. No cal, deixando á parte os burgos, que eran semellantes á cidade na súa pequenez, polos casares illados e polas terras, os míseros labregos e as súas familias, sen ningunha asistencia de médico nin axuda de servente, polos camiños, polos outeiros, polas casas, de día e de noite indistintamente, non como homes, senón case como bestas, morrían. Polo que, volvéndose desleixados nos seus costumes coma os cidadáns, non coidaban para nada das súas cousas nin das súas facendas; antes ben, todos, coma se nese día ao que vían que chegaran esperasen pola morte, amañábanse co maior enxeño non en se esforzaren para conseguir os futuros froitos dos animais e das terras e dos seus pasados traballos, senón en consumir os que atopaban presentes. Polo que sucedeu que os bois, os burros, as ovellas, as cabras, os porcos, os polos e mesmo os cans, fidelísimos ao home, expulsados das casas, polos campos, onde as colleitas foran abandonadas, sen seren xa non recollidas, senón tampouco segadas, andaban á toa; e moitos, case coma racionais, despois de paceren ben durante o día, á noite volvían fartos para as súas casas, sen ningún goberno de pastor.

¿Que máis se pode dicir, deixando o campo e volvendo á cidade, senón que tanta e tal foi a crueldade do ceo, e se cadra, en parte, a dos homes, que entre o mes de marzo e o de xullo seguinte, pola forza da pestífera enfermidade e por seren moitos enfermos mal atendidos ou abandonados nas súas necesidades a causa do medo que lles tiñan os sans, crese de certo seren máis de cen mil criaturas humanas privadas da vida intra muros da cidade de Florencia, que, antes do mortífero caso, non se estimaría que houbese dentro tantas? Oh cantos grandes pazos, cantas casas fermosas, cantas nobres moradas cheas de serventes, de señores e de donas non ficaron baleiros ata do derradeiro criado! ¡Oh, cantas memorábeis estirpes, cantas anchísimas herdanzas, cantas afamadas fortunas se viron ficar sen debido sucesor! ¡Cantos valorosos homes, cantas belas mulleres, cantos garridos mozos, aos que non outros que Galeno, Hipócrates ou Esculapio xulgarían sanísimos, almorzaron á mañá cos seus parentes, compañeiros e amigos, á noite, o mesmo día, cearon cos seus entregos no alén!

Mesmo a min me anoxa andar remexendo entre tantas miserias; polo que, querendo xa deixar aquela parte das que podo oportunamente evitar, digo que, estando a nosa cidade nestes termos, case baleira dos seus habitantes, sucedeu, tal como eu lle oín a persoa digna de creto, que na venerábel igrexa de Santa María Novella, unha terza feira á mañá, non habendo alí ningunha outra persoa, oídos os divinos oficios en vestido de dó como requirían os tempos, atopáronse sete donas novas, todas vinculadas por amizade, ou por veciñanza, ou por parentesco, das cales ningunha pasara do vixésimo ano nin era menor de dezaoito, todas discretas e de sangue nobre e ben feitiñas e adornadas de bos costumes e de xeitosa honestidade. Os nomes das cales eu diría se unha xusta razón non mo impedise, e é a seguinte: que eu non quero que ningunha delas se avergoñe das cousas que contaron, e que seguen, estando hoxe máis restrinxidas as leis do pracer, as cales eran entón amplísimas polas razóns arriba mostradas, non xa para a súa idade, senón para outra moito máis madura; nin tampouco darlles motivo aos envexosos, prestos a criticar toda vida loable, con que diminuíren nin migalla a honestidade das ilustres donas con falares inoportunos. Pero, a fin de que o que cada unha dixese poida ser comprendido axiña sen confusión, pretendo denominalas con nomes axeitados totalmente ou en parte á condición de cada unha; á primeira das cales, e de máis idade, chamaremos Pampinea, e á segunda Fiammetta, Filomena á terceira e á cuarta Emilia, e despois Lauretta chamaremos á quinta e á sexta Neifile, e á derradeira chamarémoslle Elissa non sen razón.

As cales, non xa levadas por algún propósito, senón polo azar, reunidas nunha parte da igrexa, sentando case en roda, así que acabaron os Noso Pais logo de moitos suspiros, puxéronse a falar de moitas e variadas cousas relativas ao carácter dos tempos.

E, logo dun anaco, calando as outras, Pampinea falou así:

—Miñas queridas donas: vós puidestes, igual ca min, ter oído moitas veces que a ningunha persoa fai aldraxe quen honestamente usa do seu dereito. Natural dereito de calquera que nace neste mundo é salvar, conservar e defender no posíbel a súa vida; e tanto isto se admite que xa ten ocorrido algunha vez que, por defendela, os homes téñense matado sen culpa ningunha. E se tal conceden as leis, nas solicitudes das cales confía o benestar de todo mortal, ¿canto non é lícito en maior medida, sen ofender a ninguén, usarmos os remedios que poidamos para a conservación da nosa vida? Cada vez que considero os nosos ademáns desta mañá e tamén os das outras pasadas e penso de qué natureza e calidade son os nosos razoamentos, comprendo, e vós igualmente o poderedes comprender, que cada unha de nós tema por si mesma; e diso en nada me marabillo, pero marabíllome fortemente de que, apercibida cada unha de termos sentimentos femininos, non lle poñades algún remedio a aquilo que fundadamente teme cada unha. Nós moramos aquí, ao meu parecer, non doutro modo que se quixesemos ou debesemos ser testemuñas de cantos corpos foron levados á sepultura, ou de escoitar se os frades de aquí dentro, dos cales o número ficou reducido a nada, cantan os seus oficios á hora debida, ou a mostrarlle a calquera que apareza, nos nosos vestidos, a calidade e a cantidade das nosas miserias. E se saímos de aquí, ou vemos cadáveres ou enfermos transportados aquí e alá, ou vemos aqueles a quen polos seus delictos a autoridade das públicas leis xa condenou ao exilio, pois saben que os seus executores están mortos ou enfermos, percorrer a cidade exercendo a violencia con molesto ímpeto como escarnecéndoas, ou as feces da nosa cidade, excitadas co noso sangue, chamarse faquíns, e para o noso dano, iren cabalgando e correndo por todas partes, reprochándonos os nosos males con cancións deshonestas; e non oímos outra cousa que "estes morreron", "os outros están á morte"; e se houbese quen os fixese, habíamos de oír dolorosos prantos por todas partes. E se volvemos ás nosas casas, non sei se vos pasa como a min: eu, de moita familia, ao non atopar nela máis que a miña criada, espántome e sinto que me vén o arreguizo, e paréceme, onde queira que eu vou ou se fico nela, ver as sombras dos que morreron, e non con aqueles rostros que adoitaban, senón cun aspecto horríbel que de novo a eles veu, non sei de onde, para me espantar. Polo que aquí e fóra de aquí, e na casa, seica estou mal, e tanto máis aínda canto me parece que ningunha persoa que teña algúns recursos e un lugar a onde ir, como nós temos, ficase aquí, salvante nós. E oín e vin moitas veces que se ficaron algúns destes, sen facer ningunha distinción entre as cousas honestas e deshonestas, con só que o apetito llelo pida, sos ou acompañados, de día ou de noite, fan o que maior deleite lles ofrece; e non só as persoas libres, senón tamén as recluídas nos mosteiros, persuadíndose de que iso lles convén e só é rexeitábel nos outros, crebando as leis da obediencia, entréganse aos deleites carnais, pensando salvarse de tal guisa, e fixéronse lascivas e disolutas. E se así é, como manifestamente se ve, ¿que facemos nós aquí, que esperamos, que soñamos? ¿Por que somos máis preguiceiras para a nosa salvación có resto dos cidadáns? ¿Témonos por menos que todas as outras? ¿Ou cremos que a nosa vida está amarrada con cadeas máis fortes ao noso corpo cá dos outros, e así non nos debemos coidar de nada que teña forza para ofendela? Erramos, trabucámonos, qué insensatez a nosa se coidamos tal. Cántas veces queiramos lembrar cántos e cáles foron os mozos e as donas vencidos por esta peste cruel, teremos aí unha clarísima demostración. E así, para non caermos por demasiado desdén ou excesiva confianza naquilo que, se cadra, dalgún modo podemos evitar, non sei que vos parecerá a vós o que a min me parece: eu xulgaría óptimo que, tal como estamos, tal como moitos antes que nós fixeron e fan, saisemos desta terra, e que, fuxindo dos deshonestos exemplos alleos coma da morte, partisemos para as nosas herdades no campo, das cales cada unha de nós ten en abundancia, e alí aquela festa, aquela ledicia e aquel pracer que puidesemos, sen pasar nin un chisco o límite da razón, emprendesemos. Óense alí cantar as paxuriñas, vense verdear outeiros e chans, e as terras, cheas de searas, ondear non doutro modo có mar, e moitas castes de árbores, e o ceo máis abertamente; o cal, por ben que anoxado estea, non por iso nos nega as súas belezas eternas, que son moito máis belas de mirar cós muros baleiros da nosa cidade; e alí, a máis disto, o ar é moito máis fresco, e das cousas que son precisas para este tempo hainas en maior abundancia e é menor o número das molestas. Polo que, aínda que alí morran os labregos coma aquí os cidadáns, o desgusto é tanto menor cantas menos son que na cidade as casas e os seus habitantes. E aquí, por outra banda, se ben vexo, non abandonamos a ninguén, antes podemos dicir en verdade que fomos abandonadas; porque os nosos, quer morrendo, quer fuxindo da morte, coma se non fosemos súas, deixáronnos soas en tanta aflicción. Ningunha censura, pois, se pode seguir de tal consello; dor e mágoa e mesmo morte, non seguíndoo, podería sobrevirnos. E por iso, cando vos pareza, tomando as nosas criadas e facéndonos acompañar de todo o necesario, hoxe aquí e mañá acolá, coido que estaría ben que gozasemos da ledicia e da festa que este tempo nos poida ofrecer; e permanecer deste modo ata que vexamos, se antes a morte non nos sobrevén, qué fin reserva o ceo a estas cousas. E lembrade que non desdí de nós partir honestamente o que faga a gran parte das outras ficar deshonestamente.

As outras donas, oída Pampinea, non soamente loaron o seu consello, senón que, arelantes de seguilo, comezaron a tratar entre si a maneira, coma se, erguéndose de onde sentaran, fosen emprender súpeto o camiño.

Pero Filomena, que era moi prudente, dixo:

—Miñas donas, por óptimas que sexan as razóns de Pampinea, non por iso é cousa de correr a facelo, como parece que queredes. Lembrade que nós somos todas mulleres, e non hai ningunha tan nena para non coñecer como as mulleres saben rexerse cando razoan xuntas e sen a providencia dalgún home. Nós somos volúbeis, litigantes, receosas, pusilánimes e medorentas; polo que moito dubido de que, se non tomamos máis guía cá nosa, esta compaña non se disolva moi axiña e con menos honor para nós do que sería preciso; e por iso cómpre tomar medidas antes de comezar.

Entón dixo Elissa:

—Certamente, os homes son cabeza das mulleres e, sen o seu mando, poucas veces algunha obra nosa logra un fin loable; pero, ¿como podemos atopar eses homes? Todas sabemos que a maior parte dos seus están mortos e que os que viven permanecen aquí e alá en diversos grupos, sen sabermos ónde, escapando de aquilo do que nós queremos escapar; e admitir a estraños non sería conveniente; polo que, se procuramos a nosa saúde, cómpre rexérmonos de xeito que, ao tempo que imos por deleite e descanso, non haxa fastío e discordia.

Mentres as donas facían estes razoamentos, velaquí que entran na igrexa tres homes mozos, pero non tanto como para que a idade do máis novo deles fose menor de vintecinco anos. Nos cales nin a perversidade dos tempos nin a perda dos amigos ou de parentes nin o medo de si mesmos puidera non xa apagar amor, senón arrefecelo. Deles, un chamábase Panfilo, o segundo Filostrato e o último Dioneo, moi agradábeis e corteses todos; e andaban buscando para o seu maior consolo, entre tanta turbación, ver as súas donas, as cales, por acaso, eran tres das devanditas sete, aínda que algunhas outras eran parentes dalgúns deles.

E non se descubriron aos ollos deles antes de eles seren vistos por elas; polo que Pampinea dixo, sorrindo:

—Velaquí que a fortuna lles é favorábel aos nosos comezos e púxonos diante mozos discretos e valorosos, os cales de bo grado nos han facer de guías e serventes, se non evitamos tomalos para este oficio.

Entón Neifile, toda acorando coa vergoña, pois era unha das amadas por un dos mozos, dixo:

—Pampinea, por Deus, mira ben como falas. Eu ben sei que só poden ser ditas cousas boas de calquera deles, e cóidoos capaces para unha cousa moito maior ca esta; e igualmente penso que teñen que ser unha boa e honesta compaña non xa para nós, senón tamén para outras máis fermosas e queridas ca nós. Pero, posto que é cousa manifesta que son os mozos dalgunhas das que estamos aquí, temo que, sen culpa nosa nin deles, non se siga infamia ou censura, se os levamos.

Entón dixo Filomena:

—Iso tanto ten; alá onde eu viva honestamente e non me remorda por algo a conciencia, que fale quen queira en contra; Deus e a verdade tomarán as armas por min. Ora: se eles estivesen dispostos a vir, certamente, como dixo Pampinea, poderemos dicir que a fortuna é favorábel á nosa marcha.

As outras, oíndoas falar así, non soamente calaron, senón que, con consentimento acorde, dixeron todas que fosen chamados e se lles dixese a súa intención e se lles pregase que tivesen o pracer de acompañalas na dita marcha. Polo que, sen máis palabras, Pampinea, póndose en pé, sendo parente dalgún, achegouse a eles, que estaban parados a mirar, e, saudándoos con alegre xesto, fíxolles manifesta a intención delas e pregoulles de parte de todas que, con ánimo puro e fraternal, quixesen disporse a aceptalas en compañía. Os mozos, ao primeiro, creron que se burlaba deles, pero logo que viron que a dona falaba en serio, responderon alegremente estaren preparados; e, sen demora ningunha, antes de partir de alí, deron orde do que tiñan que facer para a partida. E facendo aparellar ordenadamente todas as cousas e mandándoas antes a onde pensaban ir, á mañá seguinte, isto é, corta feira, ao raiar o día, as donas con algunhas das súas criadas e os tres mozos con tres dos seus serventes, saíndo da cidade, puxéronse en camiño; e non se afastaran desta máis de dúas millas escasas, cando chegaron ao lugar que decidiran.

Estaba o dito lugar sobre un outeiro, algo afastado por todas partes das nosas estradas, con diversos arbustos e plantas todas ateigadas de verde follaxe, pracenteiras á vista; no cimo do cal había un pazo con fermoso e grande patio no medio, e con galerías e con salas e con cámaras, cada unha no seu xénero belísima, e adornadas con alegres pinturas dignas de admirarse, con pradiños ao redor e con xardíns marabillosos e con pozos de auga fresquísima e con adegas de prezados viños: cousas máis propias de refinados bebedores que de sobrias e honestas donas. O cal, todo varrido, e coas camas feitas nas cámaras e con todo cheo de cantas flores se podían ter na estación e tapizado de xuncos, atopou o grupo con non pouco pracer.

E, sentados a penas chegaron, dixo Dioneo, que era mozo agradábel e moi ocorrente:

—Miñas donas, o voso siso, máis có noso apercibimento, guiounos ata aquí; eu non sei o que tencionades cos vosos pensamentos; os meus deixeinos dentro dos muros da cidade ao saír dela, hai pouco, canda vós; e por iso, ou vos dispoñedes a folgar, a rir e a cantar xuntamente comigo (tanto, digo, canto convén á vosa dignidade) ou me dades licencia para que eu regrese polos meus pensamentos e fique na cidade atribulada.

Ao que Pampinea, non doutra maneira que se igualmente tivese botado os seus fóra de si, respondeu alegre:

—Dioneo, ben falaches; festivamente se quere vivir, pois non nos fixeron fuxir senón as tristezas. Pero, como as cousas sen orde nin medida non poden durar longamente, eu, que fun a que comezou os razoamentos polos que se formou esta linda compaña, pensando en continuar esta nosa ledicia, estimo que por necesidade é conveniente que haxa entre nós algún guía, ao cal honremos e obedezamos como autoridade, no que todo pensamento sexa o de dispor que vivamos alegremente. E para que cada un probe o peso da solicitude xunto co pracer do mando e, por conseguinte, levados dunha banda a outra, para que o que non o probe non poida ter envexa ningunha, propoño que se atribúa a cada un, por un día, o peso e mais o honor; e, por elección, quen debe ser o primeiro de todos nós; sexa este daqueles que virán de seguido, cando se achegue a tardiña: aquel ou aquela que praza a aquel ou a aquela que teña sido o guía da xornada; e este, segundo o seu arbitrio, ordene e dispoña o tempo que o seu mandato debe durar e o lugar e modo como imos vivir.

Estas palabras compraceron sumamente a todos, e a unha voz elixírona raíña do primeiro día; e Filomena, correndo axiña onda un loureiro (pois ben de veces oíra falar de canto honor as súas follas eran dignas e que digno de honor era o coroado merecidamente con el), collendo algunhas pólas, fixo con elas unha grilanda honrosa e rechamante; a cal, posta sobre a testa, foi logo para os outros, mentres durou a compaña, sinal manifesto de rexia autoridade e señorío.

Pampinea, feita raíña, mandou que todos calasen, tendo xa chamados aos criados dos tres mozos e ás súas criadas, que eran catro; e, calando todos, dixo:

—Para que, primeiro, eu vos dea exemplo a todos vós, polo que a nosa compaña, procedendo cada vez mellor con orde e con pracer e sen vergoña ningunha, viva e dure canto nos sexa de grado, eu primeiramente designo a Parmeno, criado de Dioneo, o meu mordomo, e a el encomendo o coidado e a atención de toda a nosa servidume e o que atinxe ao servicio da mesa. Sirisco, criado de Panfilo, quero que sexa o noso administrador e tesoureiro e que siga as ordes de Parmeno. Tíndaro, ao servicio de Filostrato e dos outros dous, que atenda as súas cámaras cando os outros, impedidos polas súas ocupacións, non puidesen atendelas. Misia, a miña criada, e Licisca, a de Filomena, estarán continuamente na cociña e arranxarán con dilixencia aquelas viandas que lles ordene Parmeno. Quimera, de Lauretta, e Stratilia, de Fiammetta, queremos que se ocupen do goberno das cámaras das donas e da limpeza dos lugares onde estaremos. E queremos e mandamos que cada un en xeral, se é que estima a nosa gracia, onde queira que vaia ou que volva, que escoite ou que vexa, non nos traia de fóra máis que novas alegres.

E dadas sumariamente estas ordes, as cales foron de todos loadas, erguéndose, moi leda, dixo:

—Aquí hai xardíns, aquí hai prados, aquí hai outros lugares moi deleitosos, polos que cada un pode folgar ao seu pracer; e cando toque a hora de terza, que todos estean aquí para comer coa fresca.

Despedido, pois, o alegre grupo pola nova raíña, os mozos, xunto coas lindas donas, parolando de cousas deleitábeis, penetraron a modo nun xardín, facendo belas grilandas con diversas pólas, e cantando amorosamente. E logo de demoraren tanto espacio de tempo como lles fora concedido pola raíña, chegados á casa, atoparon que Parmeno comezara dilixentemente a súa tarefa, polo que, entrados nunha sala a rentes do chan, viron as mesas postas con manteis branquísimos e con vasos que parecían de prata, e cada cousa cuberta por flores de xesta; con que, dada a auga ás mans, como lle prougo á raíña, sentaron todos segundo o criterio de Parmeno. Viñeron as viandas, preparadas delicadamente, e apareceron finísimos viños; e, sen máis, ordenada e quedamente, os tres criados serviron as mesas. Alegrados todos por estas cousas, pois eran fermosas e ordenadas, comeron entre festas e palabras ocorrentes; e, levantadas as mesas, como todas as donas sabían as danzas de carola, e igualmente os mozos, e algún deles tocar e cantar optimamente, mandou a raíña que viñesen os instrumentos; e, por orde dela, tomando Dioneo un laúde e Fiammetta unha viola, comezaron a tocar docemente unha danza; polo que a raíña coas outras donas, xuntamente cos dous mozos, mandados os criados a comer, con pasos lentos puxéronse a danzar unha carola; e, en rematando esta, comezaron a cantar cancións fermosas e alegres. E así estiveron ata que lle pareceu á raíña que debían irse deitar; polo que, dando a todos licencia, os tres mozos foron para as súas cámaras, separadas das que eran das donas, as cales atoparon cos leitos ben feitos e tan cheos de flores como a sala, e tamén as donas as súas; polo que, espíndose, foron descansar.

Non había moito que tocara a nona, cando a raíña, erguéndose, fixo erguerse a todas as outras, e igualmente aos mozos, afirmando que era nocivo durmir durante o día; e así foron para un prado, no cal a herba era verde e alta, e non podía por ningures bater o sol; e aquí, sentindo vir unha maina araxe, tal como quixo a súa raíña, sentaron todos en roda sobre a verde herba, e ela díxolles así:

—Como vedes, o sol vai alto e a calor é grande, e só se oen as carricantas sobre das oliveiras, polo que ir agora para algures sería absoluta necidade. Aquí estase ben e vai fresco, e hai, como vedes, taboleiros e pezas de xadrez, e cada quen pode, segundo ao seu ánimo máis lle prouguer, deleitarse. Pero se nisto se seguise o meu parecer, pasariamos esta parte calorosa do día, non xogando, co cal o ánimo dunha das partes cómpre que se turbe sen demasiado pracer para a outra nin para quen está a ver, senón contando contos (o que, falando un, pode causar deleite a toda a compaña). Aínda non acabariades de dicir cada un o voso conto, cando xa o sol tería declinado e a calor desaparecido, e podiamos ir folgar onde máis fose do noso agrado; e por iso, se gustades disto que eu vos digo, posto que eu estou disposta a compracervos, fagámolo; e se non vos prouguer, que cada un faga o que guste ata a hora do solpor.

Tanto os homes coma as mulleres loaron o de contar.

—Entón –dixo a raíña– se isto vos prace, quero que, por esta primeira xornada, cada un sexa libre de falar da materia que máis lle agrade.

E, volta para Panfilo, o cal sentaba á súa dereita, díxolle de xeito agradábel que cun dos seus contos dese principio aos outros; e Panfilo, oído o mandato, sendo escoitado por todos, comezou así.

CONTO PRIMEIRO

Don Cepparello, cunha falsa confesión, engana a un santo frade, e morre; e, tendo sido un pésimo home en vida, morto é reputado por santo e chamado san Ciappelletto

Cómpre, queridísimas donas, que a cada cousa que o home fai lle dea principio no admirábel e santo nome de Aquel que de todas foi facedor. Polo que, debendo dar eu comezo, como primeiro, aos nosos contos, pretendo comezar cunha das súas marabillosas cousas, para que, oíndoa, a nosa esperanza en El, non suxeita a mutacións, se afirme, e o seu nome sexa sempre loado por nós. Manifesta cousa é que, como as cousas temporais son todas mortais e transitorias, así están en si e fóra de si cheas de mágoas, de angustia e de fatiga, e suxeitas a infinitos perigos; as cales nós, que vivimos mesturados con elas e somos parte delas, non poderemos en absoluto resistir nin evitar, se a especial gracia de Deus non nos prestase forza e prudencia. A cal non hai por que crer que descenda a nós e en nós por algún mérito noso, senón movida pola súa propia bondade e impetrada polas súplicas daqueles que, tal como nós somos, foron mortais, e que, seguindo a vontade de El en vida, agora con El son xa eternos e benaventurados; aos cales nós mesmos, como a intermediarios informados por experiencia da nosa fraxilidade, se cadra por non ousarmos formular as nosas pregarias perante tan alto xuíz, lles pedimos as cousas que cremos oportunas. E en El, cheo de piadosa liberalidade para nós, descubrimos algo máis grande e liberal aínda: que, non podendo a agudeza do ollo mortal traspasar en absoluto o segredo da divina mente, ocorre ás veces que, enganados pola opinión, facemos intermediario ante a súa maxestade a quen foi por ela castigado a eterno exilio; e, con todo, El, ao cal nada permanece oculto, atendendo máis á pureza do pregador que á súa ignorancia ou exilio do pregado, mesmo coma se fose benaventurado, escoita a quen lle prega. O que, manifestamente, poderá verse no conto que pretendo contar: manifestamente, digo, non o xuízo de Deus, senón o seguido polos homes.

Fálase, pois, de que, feito Musciatto Franzesi, riquísimo e gran mercador, cabaleiro en Francia, e debendo vir a Toscana con don Carlos sen Terra, irmán de El-Rei de Francia, chamado e solicitado polo papa Bonifacio, vendo que os seus asuntos, como tantas veces ocorre cos dos mercadores, se enguedellaran moito aquí e acolá e que non se podían nin doada nin subitamente desenredar, pensou en confiarllos a varias persoas, e para todos atopou a maneira: pero ficou coa dúbida de a quen deixar que fose quen de rescatar os créditos feitos a varios borgoñóns. E a razón da dúbida era ter oído seren os borgoñóns xente litixiosa e de malvada caste e non legais; e non lle viña ás mentes un home que fose abondo ruín, no cal puidese ter algunha confianza, como para oporse á ruindade deles. E despois de pensar longamente no caso, veulle á memoria un don Cepparello da Prato, o cal se hospedaba a miúdo na súa casa de París, e que, visto que era pequecho de persoa e de afectada elegancia, non sabendo os franceses o que quería dicir Cepparello, crendo que "cappello" viña sendo "grilanda" na súa lingua, posto que era pequecho, como dicimos, chamábanlle Ciappelletto, e non Ciappello; e por Ciappelletto era coñecido en todas partes, onde poucos o coñecían por Cepparello.

Era o tal Ciappelletto desta caste: sendo notario, sentía grandísima vergoña cando unha das súas actas notariais, por poucas que fixese, non fose atopada senón falsa; das cales tería feito tantas cantas lle fosen solicitadas, e con maior gusto de balde que outras ben pagadas. Con sumo pracer testificaba en falso, requirido ou non. E dándose naqueles tempos en Francia grandísima fe aos sacramentos, non se curando de facelos falsos, tantos casos gañaba malvadamente cantos era chamado a que xurase sobre a súa fe que falaba verdade. Sentía grandísimo pracer, e moito o apaixonaba, en provocar entre parentes e amigos, e calquera outra persoa, desgracias, inimizades e escándalos, e canto meirande mal vía seguirse, máis gozaba. Invitado a un homicidio ou a calquera acto criminal, sen negarse nunca, ía de boa gana; e viuse a miúdo ferindo ou matando de grado a homes coas súas propias mans. Blasfemo de Deus e dos Santos érao moito, e por calquera cousa, pois era iracundo máis que ninguén. Nunca ía á igrexa, e escarnecía como cousa vil os seus sacramentos con palabras abominábeis; e, pola contra, visitaba con gusto as tabernas e outros deshonestos lugares e frecuentábaos. Das mulleres era tan desexoso coma os cans do bastón; co seu contrario deleitábase máis que ningún miserábel. Furtaría e roubaría coa mesma conciencia con que un home santo daría esmola. Larpeirísimo e gran bebedor, tanto que, por veces, mesmo iso o enfastiaba porcamente. Era solemne trampón nos dados. ¿Por que me estendo en tantas palabras? Era o peor home nunca nacido. Maldade que longo tempo protexeu o poder e o estado de don Musciatto, por mercé do cal era respectado tanto polas persoas privadas, ás cales a miúdo aldraxaba, coma pola xustiza.

Vindo, pois, este Cepparello ás mentes de don Musciatto, o cal coñecía optimamente a súa vida, pensou o dito don Musciatto que este era tal como a maldade dos borgoñóns requiría; e, por iso, facendo que o chamasen, díxolle así:

—Ciappelletto, como ti sabes, vou partir para sempre de aquí; e tendo, entre outros, algúns asuntos con borgoñóns, homes moi enredantes, non sei a quen poida deixar máis axeitado ca ti para lles cobrar o meu.

Don Ciappelletto, que andaba folgado e mal abastado de cousas mundanas e vía que marchaba o que fora durante tanto tempo a súa defensa e refuxio, sen demora ningunha e case obrigado pola necesidade, decidiu, e dixo que o faría de grado. Polo que, ambos de acordo, recibindo don Ciappelletto o poder e mais as cartas de recomendación de El-Rei, partido don Musciatto, foi para Borgoña, onde case ninguén o coñecía; e alí, contrariamente ao seu natural, púxose benigna e mansamente a cobrar e a facer aquilo para o que fora alí, coma se reservase a ira para o final.

E facendo tal, hospedado na casa de dous irmáns florentinos, os cales emprestaban con usura e honrábano moito por amor a don Musciatto, ocorreu que enfermou. Con que os dous irmáns fixeron prestamente vir médicos e criados para atendelo, e todo o necesario para que recobrase a saúde. Pero toda axuda era nula. Porque o pobre do home, o cal era xa vello e vivira desordenadamente, andaba, segundo os médicos, cada día de mal en peor, posto que estaba á morte; do que ambos irmáns moito se doían.

E un día, moi preto da cámara na que don Ciappelletto xacía enfermo, puxéronse a falar entre eles:

—¿E pois que facemos con este? –dicíalle un ao outro–. Pola súa causa atopámonos en pésima situación; porque botalo da casa, tan enfermo, serviría de grandísima censura para nós e de manifesto sinal de pouco siso, cando a xente advirta que primeiro o recibimos e que logo o fixemos servir e medicar con tanta solicitude, para agora, sen poder El facer cousa que nos deba desgustar, botármolo da nosa casa tan de súpeto e, por riba, enfermo de morte. Por outra banda, el foi home tan malvado, que non ha de querer confesar nin recibir ningún sacramento da Igrexa; e, ao morrer sen confesión, ningunha igrexa ha querer recibir o seu corpo, máis aínda, será guindado aos foxos coma un can. E, mesmo confesando el, os seus pecados son tantos e tan horríbeis, que ha de ocorrer algo semellante, pois nin frade nin crego haberá que o queira nin poida absolver; polo que, non absolto, tamén será botado aos foxos. E se tal acontece, a xente desta terra, tanto polo noso oficio, que lles parece inicuo e do que renegan todo o día, tanto pola gana que teñen de roubarnos, ao ver isto, armará un gran balbordo e berrará: "Estes cans lombardos, aos que na igrexa non se quere recibir, non deben ser tolerados máis"; e han de correr contra as nosas casas e se cadra non soamente nos roubarán os nosos haberes, senón que, ademais, poden quitarnos a vida; polo que a nós, de calquera maneira, nos ha de ir mal, se este morre.

Don Ciappelletto, que, como dicimos, xacía preto de onde eles así falaban, sendo agudo de oído, como a miúdo lles sucede aos enfermos, oíu o que eles dicían; aos cales fixo chamar e dixo:

—Non quero que nada vos faga dubidar de min, nin que temades recibir mal ningún por causa miña. Eu oín o que falabades e estou ben certo de que había de ocorrer como dicides se a cousa andase tal como pensades; pero ha de andar doutro xeito. Eu, en vida, fíxenlle tantas a Deus Noso Señor que, por facerlle unha máis á hora da morte, non me ha tratar doutro modo; e por iso procurade facer vir un frade santo e de mérito, o mellor que poidades, se é que hai algún; e deixádeme facer a min, que eu arranxarei os vosos asuntos e os meus de maneira que ha resultar ben e ficaredes contentos.

Os dous irmáns, aínda que non esperaban moito disto, con todo, foron a un convento de frades e pediron que algún home santo e sabio oíse en confesión a un lombardo que estaba enfermo na casa deles; e foilles dado un frade vello, de santa e boa vida, e gran mestre nas Escrituras, e home moi venerábel, polo cal todos os cidadáns sentían unha grandísima e especial devoción, e levárono. O cal, chegando á cámara onde xacía don Ciappelletto e sentando cabo del, primeiro comezou a confortalo benignamente, e despois preguntoulle canto tempo había que confesara.

Ao que, don Ciappelletto, que nunca confesara, respondeu:

—Meu padre, eu acostumo confesar cando menos unha vez á semana, sen que sexan moitas aquelas nas que me confeso máis; e abofé que, des que enfermei, do que xa pasa de oito días, non confesei, tanto é o desacougo que me entrou coa doenza.

Dixo entón o frade:

—Fillo, fixeches ben, e así cómpre facer de agora en diante; e supoño que, pois tan a miúdo confesas, poucas fatigas terei que che escoitar ou che preguntar.

Dixo don Ciappelletto:

—Señor frade, non digades tal: eu nunca confesei tantas veces nin tan a miúdo sen querer sempre facer confesión xeral de todos os pecados que eu lembrase desde o día que nacín ata aquel en que confesei; e por iso prégovos, meu bo padre, que me preguntedes polo miúdo, coma se non me tivese confesado nunca; e non sintades reparo porque estea enfermo, que prefiro desgustar a estas miñas carnes a, sendo indulxente con elas, facer algo que puidese ocasionar a perdición da miña alma, a cal comprou o meu Salvador co seu precioso sangue.

Estas palabras compraceron moito ao santo home e parecéronlle argumento de mente ben disposta; e logo de lle ter gabado moito este costume a don Ciappelletto, preguntoulle se algunha vez pecara de luxuria con algunha muller.

Ao que don Ciappelletto, suspirando, respondeu:

—Meu padre, por aí avergóñome de vos falar verdade, por medo a se non pecarei de fachendoso.

Ao que dixo o santo frade:

—Fala sen medo, que, falando verdade, nin na confesión nin noutro acto ninguén nunca pecou.

Entón dixo don Ciappelletto:

—Posto que me dades confianza, diréivolo: eu son tan virxe como saín do corpo da miña mamá.

—¡Oh, que Deus te abenzoe! –dixo o frade– ¡Que ben fixeches! E, ao facelo, a cousa tivo máis mérito por canto que, de quereres, tiñas máis liberdade para facer o contrario do que nós temos, ou calquera que estea constrinxido por algunha regra.

E, logo despois, preguntoulle se ofendera a Deus co pecado da gula. Ao que, fondamente suspirando, don Ciappelletto respondeu que si e que moitas veces; porque, como queira que el, a máis dos xaxúns da coresma que cada ano fan as persoas devotas, alomenos tres días á semana adoitaba almorzar con pan e auga, bebera aquela auga con tanto pracer e degaro, e principalmente cando cansara pregando ou peregrinando, como os grandes bebedores fan co viño; e a miúdo tiña desexado comer aquelas ensaladiñas de pequenas herbas que fan as mulleres cando van ao campo, e algunha vez parecéralle mellor a comida do que lle parecía que lle debía parecer a quen almorza por devoción, como almorzaba el.

Ao que o frade dixo:

—Meu fillo, estes pecados sonche naturais e moi leves, e por iso non quero que a conciencia che pese máis do necesario. A todo home lle ocorre, por moi santo que el for, que lle parece bo comer despois de longo xaxún e beber tras longa fatiga.

—¡Oh, padre! –dixo don Ciappelletto–, non mo digades para me consolar; ben sabedes que eu sei que as cousas que se fan ao servicio de Deus deben ser feitas limpamente e sen ningunha mancha no ánimo; e aquel que fai doutro modo, peca.

O frade, contentísimo, dixo:

—Fólgome moito de que penses iso e da túa pura e boa conciencia. Pero, dime: ¿pecaches de avaricia, cobizando máis do conveniente, ou tendo aquilo que non deberías ter?

Ao que don Ciappelletto dixo:

—Padre, eu non quería que pensasedes mal porque eu estea na casa destes usureiros; nada teño que ver, aínda máis, viñera para amoestalos e rifarlles e quitalos deste negocio abominábel; e creo que o lograba, se Deus non chega a visitarme así. Pero debedes saber que meu pai me deixou rico, dos cales haberes, cando el morreu, dei a maior parte por amor de Deus; e logo, para sustentar a miña vida e poder axudar aos pobres de Cristo, fixen os meus pequenos negocios e neles desexei gañar. E sempre repartín cos pobres de Deus a metade do que gañei, dedicando esta ás miñas necesidades e dándolles a outra metade a eles; e niso tanto me axudou o meu Creador que cada vez levei mellor os meus negocios.

—Ben fixeches –dixo o frade–, mais, ¿deixácheste a miúdo levar pola ira?

—¡Oh! –dixo don Ciappelletto–, iso dígovos que o fixen ben de veces, abofé. ¿E quen se podería conter vendo todo o día aos homes facer porcalladas, non cumprir cos mandamentos de Deus, non temer ós seus xuízos? Houbo moitas veces ao día nas que prefería estar antes morto ca vivo, vendo aos mozos andar trala vaidade e oíndoos xurar e perxurar, ir ás tabernas, non visitar as igrexas e seguir máis os camiños do mundo cós de Deus.

Dixo entón o frade:

—Meu fillo, esta éche boa ira, e non sabería imporche por ela penitencia; mais, por acaso, ¿non podía terte inducido a cometer algún homicidio, ou a abafar a alguén, ou a faceres algunha outra aldraxe?

Ao que don Ciappelletto respondeu:

—¡Coitado de min! Señor, vós que parecedes un home de Deus, ¿como falades así? Se me chegase a ter pasado minimamente pola cabeza facer algunha das cousas que dicides, ¿pensades que eu crería que Deus me soportou tanto? Esas son cousas que fan os malandríns e os criminais, dos que, cada vez que vin algún, sempre dixen: "¡Vai, e que Deus te converta!

Entón dixo o frade:

—Dime agora, meu fillo, e que Deus te benzoe: ¿dixeches algunha vez falsa testemuña contra alguén ou dixeches mal doutros, ou quitácheslle cousas a outro sen consentimento do seu dono?

—Abofé que si, señor –respondeu don Ciappelletto–, eu teño falado mal doutros; porque tiven un veciño que, co maior torto do mundo, non facía máis que tundir na muller, así que eu faleilles mal del aos parentes da muller, tan gran compaixón me veu daquela malpocada, na que el, cada vez que bebía de máis, mallaba coma en centeo verde.

Entón dixo o frade:

—Ora, dixéchesme que fuches mercador: ¿enganaches a alguén algunha vez, tal como fan os mercadores?

—Enganei, si, señor –dixo don Ciappelletto–, pero non lle sei quen eran; senón que, téndome devolto algún diñeiro que me debía por un pano que eu lle vendera e poñéndoo nunha arca sen contalo, ao cabo dun mes atopei que había alí catro reais por riba do que tiña que haber; polo que, ao non volvelo ver e, logo de conservalos máis dun ano para devolverllos, deinos por amor de Deus.

Dixo o frade:

—Pouca cousa foi esta, fixeches ben en facer o que fixeches.

E, amais diso, o santo frade preguntoulle por moitas outras cousas, e a todas respondeu do mesmo xeito; e, querendo aquel proceder xa á absolución, dixo don Ciappelletto:

—Padre, eu teño aínda un pecado que non vos dixen.

O frade preguntoulle cál; e el dixo:

—Lembro que, un sábado á hora de nona, mandeille a un criado varrer a casa e non lle tiven ao día santo a reverencia que debía.

—¡Oh! –dixo o frade–, meu fillo, cousa leve é esa.

—Non –dixo don Ciappelletto–, non digades que é cousa leve, que cómpre honrarmos moito o domingo, pois en tal día resucitou da morte á vida o Noso Señor.

Dixo, entón, o frade:

—Ben, ¿fixeches algún máis?

—Fixen, si señor –respondeu don Ciappelletto–, que un día, sen me decatar, cuspín na igrexa de Deus.

O frade sorriu e dixo:

—Fillo, esta non é cousa para preocuparse; nós, que somos relixiosos, cuspimos nela todos os días.

Dixo entón don Ciappelleto:

—E facedes grande vilanía, porque ningunha cousa convén ter tan limpa coma o santo templo, no que se rende sacrificio a Deus.

E, en breve, contoulle moitos casos así; e, finalmente, deu en suspirar e despois en chorar a fío, o cal sabía facer moi ben cando quería.

Preguntou o santo frade:

—Fillo, ¿que é o que tes?

Respondeu don Ciappelletto:

—Ai de min, meu padre, que deixei un gran pecado, o cal non confesei nunca, tanta vergoña me dá telo que dicir; e cada vez que me acorda, choro como vedes, e Deus, con toda certeza, seica non me ha perdoar nunca este pecado.

Entón dixo o santo frade:

—A modo, meu fillo, ¿que estás a dicir? Aínda que todos os pecados que foron cometidos por todos os homes, ou que se han de cometer por todos os homes en canto o mundo dure, fosen todos feitos por un home só, e el non estivese arrepentido nin contrito como eu te vexo a ti, é tanta a bondade e misericordia de Deus que, se el llos confesase, había de llos perdoar liberalmente; así que fala con confianza.

Dixo entón don Ciappelletto, sempre chorando ás cuncas:

—Ai de min, meu padre, o meu é demasiado pecado, e a penas podo crer que, se as vosas pregarias non me axudaren, poida ser nunca perdoado por Deus.

Ao que o frade dixo:

—Dío con confianza, que eu che prometo pregar a Deus por ti.

Pero don Ciappelleto choraba e non o dicía, e o frade animábao a dicilo; sen embargo, logo que don Ciappelletto, chorando, tivo ao frade en suspenso durante un bo cacho, lanzou un grande suspiro e dixo:

—Padre, posto que me prometedes pregar a Deus por min, vóuvolo dicir: sabede que, cando eu era cativo, reneguei unha vez da miña nai.

E, dicindo tal, renovou o pranto.

Dixo o frade:

—Ai meu fillo, ¿e logo paréceche grande pecado este? Oh, os homes renegamos de Deus da mañá a noite, e, así e todo, El perdoa de bo grado a quen se arrepinte de telo maldito; ¿e ti non coidas que a ti che perdoe isto? Non chores, consólate, que, mesmo que foses un daqueles que o puxeron na cruz, coa contricción que eu vexo en ti, El ben che perdoaba.

Dixo entón don Ciappelleto:

—Ai, meu padre, ¿como falades tal? ¡Miña mamaíña, que me levou no corpo nove meses día e noite e me tivo no colo centos de veces! Moito mal fixen en renegar dela e grandísimo pecado é!; e se vós non pregades a Deus por min, non me ha de ser perdoado.

Vendo o frade que non lle quedaba máis que dicir a don Ciappelletto, deulle a absolución e a súa benzón, considerándoo home santísimo, pois acreditaba plenamente en todo o que don Ciappelletto dixera; ¿e quen non tería acreditado, oíndo falar tal a un home ao pé da morte?

E logo despois, díxolle:

—Don Ciappelletto, coa axuda de Deus, habedes de sandar axiña: pero se acontecese que Deus chamase para si a vosa abenzoada e ben disposta alma, ¿folgaríavos de que o voso corpo fose sepultado na igrexa do noso convento?

Ao que don Ciappelletto respondeu:

—Fólgome, señor, si; máis aínda, non quería estar noutro sitio, posto que me prometestes pregar a Deus por min; a máis que eu sempre lle tiven especial devoción á vosa orde. E por iso prégovos que, ao chegardes ao voso convento, fagades que veña sobre min ese veracísimo corpo de Cristo que á mañá consagrades sobre o altar; porque, mesmo sendo indigno, teño intención, coa vosa licencia, de tomalo, e despois a santa extrema unción, para que, xa que como pecador vivín, cando menos morra como cristián.

O santo home dixo que lle pracía moito, e que el falaba ben, e que faría que, sen demora, lle fose levado; e así foi.

Os dous irmáns, que moito receaban que don Ciappelletto non os enganase, puxéranse a carón dun taboado que dividía doutra a cámara onde xacía don Ciappelletto, e, escoitando, doadamente oían e entendían o que don Ciappelletto lle dicía ao frade; e entráballes por veces tanta gana de rir oíndo as cousas que el confesaba ter feito, que case se descubrían; e dicían un ao outro:

—¿Que caste de home é ese, que nin vellez nin doenza nin medo á morte, a cal ve preto, nin mesmo Deus, ante o xuízo do cal espera que ten que estar de aquí a pouco, non puideron apartalo da súa maldade nin facer que non queira morrer como viviu?

Mais, ao ver que dixera que había recibir sepultura na igrexa, non curaron do resto.

Don Ciappelletto, pouco despois, comungou; e, empeorando sen remedio, recibiu a extrema unción, e, á noitiña, o mesmo día en que fixera a boa confesión, morreu. Polo que os dous irmáns, servíndose do diñeiro del mesmo para que fose honorabelmente soterrado, e mandando a dicilo no convento dos frades para que viñesen velalo pola noite, segundo era costume, e á mañá polo corpo, dispuxeron de todo o necesario.

O santo frade que o confesara, cando oíu que morrera, foi onda o prior do convento; e, facendo tocar a capítulo, aos frades axuntados mostrou que don Ciappelletto era un home santo, segundo deducira pola súa confesión; e esperando que, por medio del, Deus Noso Señor debería facer moitos milagres, convenceunos de que, con grandísima reverencia e devoción, aquel corpo fose recibido. Ao cal se aviñeron o prior e os outros frades, crédulos; e á noite, indo todos a onde xacía o corpo de don Ciappelletto, fixéronlle unha grande e solemne vixilia; e, á mañá, vestidos todos con albas e capas pluviais, con libros na man e coas cruces diante, cantando marcharon polo corpo e, con grandísima festa e solemnidade, levárono para a súa igrexa, seguidos por case toda a cidade, homes e mulleres. E póndoo na igrexa, o santo frade que o confesara, subindo ao púlpito, comezou a predicar cousas marabillosas sobre a súa vida, sobre os seus xaxúns e a súa virxindade, sobre a súa modestia, inocencia e santidade, narrando, entre outras cousas, aquilo que don Ciappelletto lle confesara chorando como o seu maior pecado, e como el a penas lle puidera meter na cabeza que Deus quería perdoarlle, e, nestas, aproveitando a ocasión, virou para o pobo que escoitaba, dicindo:

—E vós, malditos de Deus, por cada frangulla de palla coa que batedes cos pés, renegades de Deus e da súa Nai e de toda a corte celestial.

E, a máis destas, dixo moitas outras cousas sobre a lealdade e a pureza del; e, en pouco tempo, coas súas palabras, ás cales a xente da bisbarra daba absoluto creto, meteuno tanto na cabeza e na devoción de todos os que estaban alí que, rematado o oficio, cos meirandes apertóns do mundo foron todos a lle beixar os pés e as mans, e racháronlle os panos que levaba enriba, téndose por benaventurado aquel que, cando menos, un anaco deles puidese lograr; e cumpriu telo todo o día así, para que por todos fose visto e visitado. Despois, á noite seguinte, nunha capela foi sepultado en urna de mármore; e, de súpeto, ao outro día, comezou a xente a ir e acender luces e pregarlle, e, por conseguinte, facer promesas e pendurar alí exvotos, segundo a promesa feita. E tanto medrou a fama da súa santidade e a devoción para con el, que case ninguén había que estivese nalgunha adversidade e que a outro santo prometese senón a el, e chamáronlle e chámanlle san Ciappelletto; e aseguran que Deus ten feito e fai cada día moitos milagres por medio del a quen devotamente se lle encomenda.

Así, pois, viviu e morreu don Cepparello da Prato e chegou a santo, como oístes. O cal negar non quero que poida ser benaventurado na presencia de Deus, porque, aínda que a súa vida foi disoluta e malvada, puido no pasamento facer tan grande contricción, que por ventura Deus tivo misericordia del e recibiuno no seu reino; pero como isto non se sabe, razoo segundo o que pode parecer, e digo que antes debe de estar nas mans do demo, en perdición, que no Paraíso. E se así é, grandísima podemos considerar a bondade de Deus para connosco, a cal, non contemplando o noso erro, senón a pureza da fe, facendo dun inimigo seu o noso intercesor, ao crérmolo amigo, escóitanos, coma se recorresemos a alguén verdadeiramente santo como intercesor da súa gracia. E por iso, para que nós pola súa gracia nos conservemos sans e salvos na presente adversidade e nesta compaña, loando o seu nome no que a comezamos, téndolle reverencia, a el nos encomendaremos nas nosas necesidades, certísimos de ser oídos.

E aquí calou.

CONTO SEGUNDO

O xudeu Abraham, animado por Giannotto di Civigní, vai á corte de Roma; e, vista a maldade dos clérigos, regresa a París e faise cristián

O conto de Panfilo foi en parte causa de risa e loado en todo polas donas; e, escoitado atentamente e chegado á súa fin, estando sentada cabo del Neifile, ordenoulle a raíña que, contando un, seguise a orde do iniciado solaz. Ela, que estaba adornada de corteses costumes non menos que de beleza, respondeu alegremente que de grado; e falou desta guisa.

Mostrou Panfilo no seu conto que a benignidade de Deus non repara nos nosos erros cando proceden de algo que nós non podemos ver; eu, no meu, teño intención de demostrarvos como esta mesma benignidade, soportando pacientemente as faltas daqueles que deben dar verdadeiro testemuño dela coas palabras e mailas obras e fan o contrario, se manifesta como argumento de verdade infalíbel para que sigamos con maior firmeza de ánimo aquilo no que cremos.

Tal como eu, xeitosas donas, oín dicir, houbo en París un gran mercador e bo home, o cal se chamou Giannotto di Civigní, legalísimo e recto e con moito trafego na rama da lencería; e tiña grandísima amizade cun riquísimo xudeu, chamado Abraham, o cal tamén era mercador, e formal e moi recto. E ao ver Giannotto a súa lealdade e a súa rectitude, comezou fortemente a se magoar de que unha alma tan valiosa, sabia e boa caese na perdición por falta de fe; e por iso comezou a pregarlle que deixase os erros da fe xudaica e se convertese á verdade cristiá, a cal el podía ver, como santa e boa, prosperar e aumentar; mentres que a súa, en troques, podía advertir que diminuía e minguaba.

O xudeu respondía que ningunha cría santa nin boa, fóra da xudaica, e que nela era nado e nela pretendía vivir e morrer, e que nada o faría nunca mudar. Pero Giannotto, de alí a uns días, non deixou por iso de teimar coas mesmas palabras, mostrándolle abondo rudamente, como os máis dos mercadores adoitan facer, por qué razóns a nosa era mellor cá xudaica; e aínda que o xudeu era na relixión xudaica un gran mestre, non obstante, ben porque o movese a grande amizade que tiña con Giannotto, ben a causa das palabras que o Espírito Santo puña sobre a lingua do home ignorante, comezou o xudeu a gustar moito das demostracións de Giannotto; e, así e todo, obstinado na súa crenza, non acertaba a mudar.

Así el seguía pertinaz, así Giannotto non deixaba nunca de pedirllo, de tal maneira que o xudeu, vencido por tanta insistencia, dixo:

—Mira, Giannotto, ti queres que eu me faga cristián; e eu estou disposto, coa condición de que vaia antes a Roma e vexa alí a ese que ti dis que é vigairo de Deus na terra e considere os seus modos e costumes, e igualmente os dos seus irmáns os cardeais; e se me parecen tales que poida polas túas palabras e por eles considerar que a túa fe é mellor cá miña, eu farei o que che dixen; pero se así non fose, ficarei xudeu como son.

Cando Giannotto tal oíu, pesoulle sobre maneira, e tivo para si: "Alá foi o traballo que cría ter empregado optimamente, pensando que o convertera; porque, se el vai á corte de Roma e ve a vida disoluta e porca dos clérigos, non só non se ha de facer cristián, senón que, se fose cristián, facíase xudeu sen remedio". E, dirixíndose a Abraham, díxolle:

—Ai, meu amigo, ¿por que queres acometer esa fatiga e tan grande gasto como será ir de aquí a Roma? Sen contar que, tanto por mar coma por terra, para un home rico coma ti todo son perigos, ¿pensas que non has encontrar aquí quen te bautice? E se acaso tes algunhas dúbidas verbo da fe que eu che aprendo, ¿onde has atopar maiores mestres e máis sabios senón aquí, para instruírte no que queiras ou demandes? Polo que, para a miña idea, esta marcha túa está de sobra. Pensa que os prelados son alí como os puideches ver aquí, e mesmo mellores, pois estes están máis preto do pastor principal; e por tanto, esa fatiga, segundo o meu consello, habíache servir noutra ocasión para algunha romaxe, na cal eu igual te acompañarei.

Ao que o xudeu respondeu:

—Ben sei, Giannotto, que a cousa é tal como ti me falas. Pero, resumindo todo o que che podería dicir nunha soa frase, se ti queres que eu faga o que tanto me pregaches, estou completamente disposto a partir, e, do contrario, non hei facer nunca nada.

Giannotto, vendo a súa vontade, dixo:

—¡Vai en boa hora! –e pensou que nunca se faría cristián cando vise a corte de Roma; non obstante, como nada perdía con iso, desistiu de retelo.

O xudeu montou a cabalo e, o máis axiña que puido, marchou para a corte de Roma, onde, ao chegar, foi honorabelmente recibido polos seus. E tras demorar aquí sen dicir a ninguén por qué fora, comezou a observar con cautela as maneiras do Papa e dos cardeais e dos outros prelados e de todos os cortesáns; e, entre o que el advertiu, por ser home ben esguízaro, e do que por outros foi informado, atopou que todos, desde o maior ao menor, polo regular pecaban deshonestisimamente de luxuria, e non só da natural, senón tamén da sodomítica, sen ningún freo de remorso nin de vergoña, en tanto que o poder das meretrices e dos mancebos, ao impetrar calquera cousa grande, non era alí pequeno. Ademais, coñeceu abertamente que todos eran lambuzas, bebedores, borrachos, e máis servidores do bandullo a guisa dos brutos, á parte da luxuria, que doutra cousa. E, mirando para máis adiante, viunos a todos tan avaros e cobizosos de diñeiro que tanto o sangue humano, mesmo o cristián, como as cousas divinas, as cales pertencesen ben a sacrificios ben a beneficios, con diñeiro vendían e compraban, facendo con elas maior negocio e usando máis intermediarios que non había en París na lencería nin en ningunha outra cousa, chamando á manifesta simonía "mediación" e á gula "sustento", como se Deus non coñecese, e deixemos de man o significado das palabras, a intención dos pésimos ánimos, e, á guisa dos homes, se deixase enganar polo nome das cousas. E anoxado sumamente o xudeu destas, e máis de moitas outras que convén calar, como home sobrio e moderado que era, parecéndolle que xa vira abondo, determinou volver para París; e tal fixo.

Cando Giannotto soubo que chegara, foi onda el, esperando todo menos que se fixese cristián, e celebraron a volta xuntos; e logo de que descansou algúns días, Giannotto preguntoulle qué lle pareceran o santo padre e os cardeais e mais os outros cortesáns.

Ao que o xudeu respondeu de contado:

—Parécenme mal, que Deus os confunda; e dígoche que, se eu souben consideralo ben, ningunha santidade, ningunha devoción, ningunha boa obra nin exemplo de vida ou doutra cousa me pareceu ver en ningún clérigo, senón que luxuria, avaricia, gula, fraude, envexa e soberbia e cousas semellantes e peores, se peores pode haber, me pareceu ver en tanta mercé de todos, que teño aquilo como fragua de operacións antes diabólicas que divinas. E, para a miña idea, o voso pastor, e, por conseguinte, todos os outros, con toda solicitude, enxeño e arte, procuran reducir a nada e botar do mundo a relixión cristiá, alí onde eles deberían ser o seu fundamento e sostén. E como eu vexo que non acontece o que eles procuran, senón que continuamente a vosa relixión aumenta e chega a ser máis lúcida e clara, creo discernir que o Espírito Santo é, como máis verdadeira e santa que ningunha outra, o seu fundamento e sostén. Polo que eu, se antes me mostraba rixo e duro aos teus consellos e non me quería facer cristián, agora dígoche abertamente que por nada deixaría de facerme cristián; vaiamos, pois, para a igrexa, e, segundo o debido costume da vosa santa fe, faime alí bautizar.

Giannotto, que esperaba unha conclusión xustamente contraria a esta, cando tal oíu, foi o home máis contento que houbo endexamais; e, indo canda el a Nosa Señora de París, pediulles aos clérigos de alí dentro que bautizasen a Abraham. Os cales, oíndo o que demandaba, fixérono prestamente; e Giannotto sacouno da pía e chamoulle Giovanni, e despois fixo que o adoutrinasen cumpridamente grandes homes e de mérito na nosa fe, a cal aprendeu axiña; e foi logo home bo e valioso e de santa vida.

O xudeu Melchisedech, cun conto sobre tres aneis, evita unha gran trampa que lle dispuxera Saladino

Despois de que, loado por todos o conto de Neifile, calou esta, cando a raíña quixo, Filomena falou así.

O conto de Neifile tráeme ás mentes o perigoso caso sucedido a un xudeu. Pois que de Deus e da verdade da nosa fe xa se falou moi ben, non parece mal agora descender aos acontecementos e aos actos dos homes; vouvos contar un, e, así que o escoitedes, igual vos facedes máis cautas nas respostas ás preguntas que vos fixeren. Debedes saber, amorosas compañeiras, que, así como a necidade tira con frecuencia a algúns dun feliz estado e ponos en grandísima miseria, así a cordura tira ao sabio de grandísimos perigos e pono en grande e seguro descanso. E canta verdade sexa que a necidade pode levar a alguén do bo estado á miseria vese por moitos exemplos, os cales non curaremos de contar agora, considerando que todo o día aparecen mil exemplos manifestos; pero que a cordura sexa causa de consolo, como dixen, héivolo mostrar brevemente por medio dun contiño.

A Saladino, que tivo un valor tan grande que non só o converteu de pequeno home en sultán de Babilonia, senón que tamén lle fixo obter moitas victorias sobre os reis sarracenos e cristiáns, tendo gastado todo o seu tesouro en diversas guerras e nas súas grandísimas magnificencias, e precisando, por algún accidente que lle sobreveu, unha boa cantidade de diñeiro, e vendo que non o podía obter tan prestamente como o precisaba, veulle ás mentes un rico xudeu, de nome Melchisedech, que emprestaba con usura en Alexandría. E pensou que este o podería servir, en caso de querer, pois era tan avaro que pola súa vontade non o faría nunca, nin tampouco o quería forzar; polo que, apertándoo a necesidade, amañándose para atopar a maneira de que o xudeu o servise, pensou en forzalo por medio dalgunha aparencia de legalidade.

E mandándoo chamar e, acolléndoo con familiaridade, sentouno cabo de si e díxolle:

—Bo home, teño oído por moitas persoas que ti es moi sabio e moi entendido nas cousas de Deus; e por iso eu quería de boa gana saber cál das tres leis consideras a verdadeira: a xudaica, a sarracena ou a cristiá.

O xudeu, que era, certamente, home sabio, advertiu moi ben que Saladino pretendía pillalo nas palabras para metelo nalgunha retesía, e pensou que non debía loar ningunha das tres máis cá outra, para que Saladino non lograse o seu intento. Así que, parecéndolle que precisaba dunha resposta pola cal non puidese ser atrapado, aguzando o enxeño, veulle de súpeto o que debía dicir; e dixo:

—Señor, a cuestión que me presentades é aguda, e para poder dicirvos o que penso venme a xeito contarvos un contiño, que ides oír. Se non me engano, acórdame que oín dicir moitas veces que houbo nunha ocasión un rico xentilhome que tiña, entre as xoias máis queridas que do seu tesouro, un anel fermosísimo e moi valioso; e querendo facerlle honor polo seu valor e a súa beleza e deixárllelo en perpetuidade aos seus descendentes, ordenou que aquel dos seus fillos cabo do cal, por terllo deixado el, fose atopado este anel, había entendese que era o seu herdeiro, e fose honrado e reverenciado polos outros como morgado. E aquel ao cal por este foi deixado deulles orde semellante aos seus descendentes, e fixo tal como fixera o seu predecesor; e, para abreviar, pasou este anel de man en man por moitos sucesores, ata que finalmente chegou ás mans dun que tiña tres fillos xeitosos e virtuosos e moi obedientes, polo que amaba igualmente a todos tres. E os mozos, que coñecían a tradición do anel, desexando cada un ser o máis honrado entre os seus, como mellor sabía, pregáballe ao pai, que era xa vello, que, cando lle chegase a morte, a el o anel lle deixase. O bo do home, que amaba a todos por igual e que nin el mesmo sabía elixir a quen llo había deixar, pensou, logo de llo prometer a cada un, satisfacer a todos tres; e, ás agachadas, encargoulle a un bo ourive que fixese tres, os cales saíron tan parecidos ao orixinal, que nin el, que os mandara facer, sabía cál era o verdadeiro; e, estando á morte, deulles en segredo o seu a cada un dos fillos. Os cales, despois da morte do pai, querendo cada un acaparar a herdanza e mailo honor e negándollo un ao outro, en testemuño de que obraban legalmente, amosou cada un o seu anel; e, ao atoparen os aneis tan semellantes que cal fose o verdadeiro non se podía saber, ficou pendente a cuestión de quen era o auténtico herdeiro do pai; e aínda fica. E o mesmo vos digo, señor, das tres leis dadas por Deus aos tres pobos, sobre as que propuxestes a cuestión: cada un cre posuír e cumprir polo dereito a súa herdanza, a súa verdadeira lei e os seus mandamentos, pero de quen a teña para si, coma dos aneis, aínda está pendente a cuestión.

Saladino comprendeu que este soubera librarse optimamente da empadumada que el lle tendera, e por iso decidiu manifestarlle a súa necesidade e ver se o quería servir; e tal fixo, manifestándolle o que tivera intención de facer no caso de non lle ter contestado tan sabiamente. O xudeu serviuno libremente con toda a cantidade que Saladino lle pediu, e Saladino devolveulla enteiramente; e, ademais, deulle grandísimos dons e sempre o tivo como amigo e o mantivo cabo de si en grande e honorábel estado.

CONTO CUARTO

Un monxe, caído en pecado digno de grandísimo castigo, líbrase da pena reprendendo debidamente ao seu abade pola mesma culpa