Emili Vilanova

ÚLTIMAS ESCENAS DUN DRAMA

Vai un vento que cimbra.

Ás pobres donas que van pola rúa envólvelles as saias, privándoas deste xeito de camiñar, ou empúrraas facéndoas andar máis a présa.

Os varredores como atopan o traballo feito marchan para a casa sen faceren nada.

Un señor velliño (que xa non debería pensar nestas cousas) apárvase mirando as botas dunha rapariga e o anaco de media branca; mete un pé nun foxo e co salto que dá para sacalo afóndaselle o outro.

As salpicaduras que levanta van dar aos vidros dunha barbaría, e no mesmo intre o barbeiro sae á porta, estende o brazo e mira o ceo, e métese outra vez dentro confundido, sen saber entender como demo a choiva que tiña que caer por riba lle mollou por baixo a palma da man.

Despois séntese un trono que parece que trae tras del toda a súa descendencia, porque diminúe e tórnase débil e ruín, que máis ruído fan no piso de enriba cando moven unha cadeira.

O aire asubía e, buscando compaña, fai bater as almofías da barbaría, batendo unha contra a outra.

Ao ver iso, sae o mozo, sobe enriba dunha cadeira, descólgaas e métese para dentro.

Non se sabe que hora é porque aínda non soou no campanario, xa que o vento a levou ben lonxe, á Bordeta¹.

Comeza a chover; a auga cae abundante e en forma de xistra, raiando o espazo coma as pautas dun caderno.

***

Un home, cuberto cunha capa madrileña con lapelas de cor do sangue, pasea cara a arriba e cara a abaixo pola beirarrúa. Un sombreiro de ás amplas, moi tirado cara a adiante, tápalle os ollos; o colo da capa ocúltalle a metade da cara.

Cando alguén pasa a carón tápase máis e mírao de esguello como ameazándoo de morte se o descobre.

Escurece; chove e o vento non para. Desde o fondo da rúa vese vir un home moi a présa que leva unha forquita no ombreiro: detense un anaco, e a rúa queda iluminada á medida que avanza. Digámolo axiña, non lle collan medo: é o faroleiro.

Ao chegar preto do home con aire bohemio, ese quéreo parar; o faroleiro sempre de fronte, respóndelle camiñando:

• -Ás seis.

O home cuberto fai un movemento de impaciencia, métese dentro dun portal, sacode a molladura do chapeu que lle deu volta ás ás cara a abaixo, lanza un suspiro, que lles impedía a saída aos outros, e deseguido agáchase para dobrar os pantalóns.

Na entrada dianteira ábrese a cancela cun repenique de campaíñas, e aparece algo, coma un vulto, que, coa escuridade, soamente se lle ve o mandil branco.

• -Pz! –fai o vulto.
• -Vou –dixo o da madrileña, atravesando a rúa e meténdose dentro da entrada.

O vento que ata agora bufaba, de súpeto perde a respiración, e non se escoita máis.

Dentro, na entrada óense xemidos e suspiros e consolos e risadas.

• -Non chore, señorito –di ela (a fin de contas é a coidadora de nenos da casa)–; a señorita aínda o quere.
• -Quéreme e casa con outro! –rosma o home envolto fungando e facendo dúas voces coma un flubiol.
• -Non chore, señorito Paquito, esquézaa, non se impaciente.
• -Que casa, dixéchesme? –Replica el, serenándose de golpe e agarrando con forza o pulso da coidadora de nenos–: Cando, onde, a que hora? Que fai ela, que di? Responde, axiña!
• -Ela chora, pero coa preocupación dos vestidos case non ten tempo.
• -E el, que di, que fai, que pensa?
• -Oh!, el todo o día co puro na boca, e quere marchar a París coa Señorita.
• -Oh, vaia, que hei de facer? A que hora casan?
• -Ás seis.
• -Pois ben: dille que eu ás seis menos cuarto xa estarei morto. Xis! Cala!... Toma, dálle iso da miña parte: será o primeiro e o último. –E o home envolto destápase, abraza a aia, e quérelle facer máis caricias; pero ela dá un berro e foxe; péchase a cancela facendo ñing, ñing, ñing, e co impulso que leva dálle un golpe no calcañar ao desgraciado amante.

Este encamíñase cara á parte traseira do palacio, métese dentro de cas Roca, e pide cen gramos de velenos.

***

Nunha cama de ferro, con gorra de durmir de algodón, a cara moi marela, os ollos afundidos, descoloridos os labios, está acurrunchadiño sen facer moito vulto o embozado da outra noite; solta un bocexo, despois outro, algúns máis deseguido, e tanto dá que non lle prestamos atención, porque parece ser que debía ter un depósito e agora lles dá saída.

Na mesiña de cerca da cama hai unha cunca chea de caldo que fumea; ao lado, unha caixiña de marmelada, medio baleira, cun coitelo de sobremesa que se ten de pé.

Equivocáronselle no veleno, e agora hai tres días que está máis calmado. O médico, que tamén debe entender de males de amor, di que o curará unicamente con marmelada e caldos de plantas medicinais.

Ela, a rapaza, xa está casada. Ai, pobre rapaz, o día que o saiba (porque agora non se acorda de nada). Será capaz de poñerse diante dun canón calquera día que fagan salva, e que veña o que queira.

(Do meu traxecto, 14 de decembro de 1878)

Aló polo mes de marzo, ao redor do San Xosé, os vendedores de estampas da rúa d’En Petritxol² teñen expostos unha manchea de cadros dese Santo, con tal variedade de medidas, posturas e colores que, aínda que todos o retrataban só ou coa Sagrada Familia, mesmo non o semellaba, tanta era a discordancia de pareceres e traxes con que estaba representado.

Entre os curiosos que dunha tenda a outra se ían parando para ver as estampas, había un home que con singular satisfacción as observaba, pasando a vista indiferente polas demais que tiñan outros asuntos ou personaxes. Ao mesmo tempo estaba encantada, e coas mesmas láminas, unha señora con veo e pano de seda negra con flocos que, sen decatarse da presenza dun e do outro facían as mesmas paradas en cada tenda en que estaba exposto este san Patriarca.

Deste xeito, distraídos, chegaban ao extremo da rúa (onde xa non había nada que mirar, a non ser que quixesen quedar contemplando a pintura da parede, porque os cadros e as tendas xa se acabaran); cando a señora, como despedíndose dun san Xosé e a Madre de Deus, solta un suspiro, que era todo tenrura, exclamando como se falase consigo mesma:

• -Estes si que se querían! Ai Señor!...
• -Ben se pode dicir! –Contesta deseguida o individuo sen apartar a vista do cadro e facendo andar a cabeza adiante e atrás como admirado da profunda sentenza que tan sinxelamente lle saíra.

E pasou moito tempo de quietude contemplando a pintura, ata que a señora, erguendo a vista cara ao individuo, lle dixo:

• -Cando un home ve estes matrimonios de hoxe en día, que cada un vai polo seu lado, e con esta pouca moral que anda... Ai Señor! Eu non son ningunha vella, pero mellor prefiro conservar o estado honesto, e cando menos non quero ser a burra de carga dalgún destes homes, que no canto de muller, pensan que teñen un can. –e dirixíndose ao san Xosé da estampa, exhalando outro suspiro dille:
• -Vostede si que foi un marido daqueles que non hai, glorioso San Xosé!
• -Certo, o dito xa o di –exclama o home–, cando se quere destacar un matrimonio benaventurado, xa se sabe: non hai outro coma Xosé e María.
• -Por iso lle digo eu, vaia, xa vexo que me entende... si, si, iso é o que se di.
• -Deseguida a entendín, unha persoa, por iso, xa non é unha criatura.
• -Ben se ve. Vostede xa non o debe ser?
• -Que di? ...
• -Non, non señor, dicíalle se xa estaba casado.
• -Ai, non señora; polo de agora aínda non.
• -E logo, vai cara a arriba?
• -Vou señora, cara a Portaferrissa, e despois desvíome.
• -Vaia, mira que casualidade! Eu tamén vou. Ai, parece que non poida ser! Vaia, os dous polo mesmo camiño.
• -Certo, ía cara a Sant Felip Neri³ buscar un sombreiro do pai Joan...
• -Ben o coñezo, é felipista.
• -É, señora.
• -Logo, imos; que quere que lle diga! Paréceme que todo o mundo ha de mirarnos; que non vaian pensar que ao final isto é unha cita. Ai, santo Antón bendito! estarrezo enteira! Como hai xente tan mala no mundo!... E logo vostede está de acordo co padre Joan? É un santo home, un sacerdote moi cristián; moi piadoso, xa lle digo, non é para gabalo.
• -Non señora, eu non estou de acordo con el, senón que lle levo os recados, cómprolle algunhas cousiñas... Tamén o fago por outros capeláns. Coñece a mosen Passarell, o beneficiario de ...
• -Vaia se o coñezo, non diga máis.
• -Pois, eu sírvoo. E a Mosen Gaietado, o confeso?
• -Tamén, se case os coñezo a todos. Mire como veñen as cousas; xa ten razón o dito que di que as persoas se atopan e as montañas non. A vostede tamén o hei de coñecer. Porque máis de catro veces fun á casa das persoas que me menciona e aínda podería ser que vostede me abrise a porta.
• -E tanto, seguramente, todo podería ser.
• -E logo, vostede está solteiro?
• -Estou, señora, por agora e mentres Deus o queira.
• -E está só, soíño?
• -Só, destruído. Non teño a ninguén: cando tiña trinta e cinco anos quedei desamparado de pai e nai, sen consolo nin axuda de ninguén, nada máis que da Madre de Deus, e coa súa bendita graza paso este triste val de bágoas.
• -Que lle imos facer! Nacemos para sufrir!
• -É a reflexión que sempre me fixen. Si, señora, vostede ten razón: este mundo é mundo de tribulacións!
• -Pero polo menos terá a alguén que o coide e o atenda? ...
• -Non, señora; todo o fago eu; mesmo paso o ferro ás camisas, e ata sei pór mendos aos calcetíns... si, ao principio, cando quedei desamparado por cada cousa que necesitaba tiña que dar cartos: para pór un triste botonciño aos pantalóns; xa ve vostede unha cousa tan sinxela, que polo menos de nada é moi doado que caian ... porque unhas persoas non se privarán de certas cousas... xa me entende vostede, non é verdade?
• -Ai, pobriña de min! Que quere que lle diga? Como nosoutras non os usamos...
• -Pois, si, señora, ata coser un botón me custaba cartos.
• -Vaia, ho!... E desde aquela como non buscou aínda unha persoa, que xa as hai ben recatadas e de boas prendas, e vostede podería facerse cunha boa compañía.
• -Que quere que lle diga? Sempre me deu medo... e como un home está medio apartado das cousas mundanas desta vida...
• -Si, pero unha boa compañía, que se un está enfermo, sabe que ten quen o coide e o alimente... Oh, filliño, todo é o mesmo!
• -Ai! Canto o sinto, pero teño que marchar, que me esperan.
• -Vaia, si que é tarde, é o acto relixioso da capela dos Angels. Cóidese, señor... Como dixo que se chamaba?
• -Josep Pacam, para servila.
• -Que me di, eu son María!... Parece que feito adrede... Vaia, vaia, alégrome moito de telo coñecido don Josep.
• -Eu tamén, señora María. Vaia engorde.

E mentres a beata marcha moi contenta pola rúa abaixo, o señor Josep mirábaa desde a soleira dunha porta; ao dar a volta na esquina, xira a cabeza, quedando os dous sorprendidos, e a sorrir métese dentro da escaleira e a outra segue o seu camiño.

Tres meses despois de teren aquela conversa, casaron; e senón, boten contas: pola Coresma coñecéronse e por san Xoán casaban... Vexan se me equivoco, pois agora (xa pasaron dous anos) a señora María está enfermiza; non pode facer nada; perde a fame, todo a apesara; a comida aínda non a ve xa lle dá noxo e, nunha palabra, non sei qué se lle fará. Estivo dous días na cama e neste momento está o médico visitándoa. Ela está sentada na cama, na cabeza leva unha cofia decorada con puntillas, e o seu corpo está cuberto cun chaleco de algodón abrochado ata o pescozo. O seu home, aos pés da cama, espera cos ollos baixos saber a opinión do médico, que agora lle está tomando o pulso, e contesta con voz apesarada ás preguntas que este lle fai.

• -Veña, pouco lle hai que facer –di o doutor– estea ben quietiña, non se mova moito, que non lle dea o aire, siga coa menciña e o caldo de pan. E para outra vez teña máis siso. Por agora non foi nada, tan só as esperanzas perdidas; pero pódese conseguir con gañas.
• -Ai, Señor! –di o marido erguendo os ollos ao ceo– eu que xa me cría... mire, si, señor, a vostede xa llo podo dicir: xa o vía pola rúa, co hábito e a cana coa campaíña na man, chamando á doutrina.
• -Ben, home, ben; xa me gusta, e como se entusiasma!, escoite! e se lle fora nena!
• -Ai... ten razón...! non me dera de conta!... Maruxiña, oes o que di o doutor?... e se fora rapaza?... Nós non falamos diso; agora si que me abriu os ollos... E se fora nena?... Vaia que si!
• -Con que me vés agora! –responde a enferma– non sería rapaz. Como se non houbera homes e mulleres no mundo! Parece que che dean a noticia agora mesmo, e que é o primeiro día que o sabes.
• -Mire, xa llo teño mandado: quero que mude de confesor, el ten a culpa. Imaxine que cando vai para lle bicar a man, alza os ollos e se encontra cunha barba negra coma a dun capitán manaia!... figúrese que susto!
• -E logo quen era ese rufián que tivo a pouca vergonza?...
• -Non, señor, vostede non o entendeu: Xa era o padre Pau; el mesmo; só que con esa parvada dos federais, deixou medrar a barba, home de Deus, enténdeo agora?
• -Entendo, xa o entendo; agora si que me fixo rir.
• -A min non, case me fixo chorar... Ou unha cousa ou a outra!...
• -Josep, polo amor de Deus, non sexas tan neno; que dirá o señor!
• -Non, xa me fago á idea –di o médico– mais, tiven que rir; pero síntoo (vaia, é unha mágoa).
• -É, señor, é unha mágoa! Xa vexo que ten bo corazón... Era a nosa alegría! A paz da casa!
• -Pero, home, que ocorrencia! Onde vai dar? Non se poden dicir as cousas...
• -Sen as saber ben seguras. Xa o sei. Que quere que lle diga?... non importa: para nosoutros era como se viñera ao mundo. Esa xa o vía na cadeiriña, eu xa o vía metido no meu pantalón de veludo cunhas cortaduras nas pernas, correndo por aquí.
• -Josep!... E que louqueas? Non me apesares máis.
• -Déixea falar, señor doutor, que sabe ela? Eu pasaríalle o libro de aprender as letras e sería un reverendo coma unha casa. Con aquela barriga tan grande coma seu avó (si porque meu pai –no ceo me espere– era moi barrigudo). Sería o noso descanso, o noso benestar; porque el non pararía ata que conseguise unha reitoral de seu. Chamaríase coma min: mosen Josep!...
• -Que dis agora! Viróuseche o entendemento? –vólvelle berrar a súa muller con voz debilitada.
• -Xa me entende o señor doutor; tes razón, é mellor non falar máis. Si, porque non perdemos un fillo, que perdemos un reitor, un cóengo talvez, e se me fas dicir (demais)...
• -Josep, polo amor de Deus!
• -Xa calo, María, ti si que es a mártir! Porque, vaia, señor doutor, coma o amor de nai non hai ningún outro; non é?

Algúns anos despois, o señor Josep, levando un raparigo pola man, pasaba pola rúa do Bou da Plaça Nova. A criatura tiraba do brazo do seu pai e coa cabeza xirada e quedándose cara a atrás, sinalaba coa outra man un descomunal soldado de papel que había nunha tenda onde vendían abanos e coplas.

• -Veña, Josep María –dicíalle o seu pai– rápido, camiña, non me entreteñas.
• -Mire, pai, que miliciano máis grande; cómpremo!
• -Xa tes unha capela de xoguete⁴, os rapaces non piden estas cousas.
• -Pois, eu si: eu quero que mo compre.... hi, hi, hi!
• -E agora! Por que choramos? Choras de verdade.
• -Hi, hi!
• -E que non queres calar?... levanta a cabeza; funga, rápido; mira qué cara pos.
• -Logo aínda chorarei máis: Eu quero o miliciano!
• -Xa tes a capeliña na casa.

E entre pai e fillo continuaron as diferenzas, un botándolle en cara a capela, e o outro chorando cada vez con máis gana e non querendo camiñar nin pouco nin nada, ata que o señor Josep, ao non conseguir sacalo de alí, cólleo ao colo e o leva á casa.

E o que son as manías das persoas cando se dá nunha cousa: o señor Josep quere que o rapaz de grande estude, e este ten a teima de ser cerralleiro, sen dúbida guiado polos seus instintos guerreiros que o chaman porque se desafoga facendo cascos de lata e cabezas de lanza xogando.

O señor Josep e a señora María, como bos cristiáns que son, resígnanse coa súa sorte; mais, se algunha veciña lles pregunta se o rapaz será sen dúbida ningunha sacerdote, antes de contestar suspiran e despois, con voz apesarada, dinlle:

• -Non señora, non, quere ser cerralleiro!... Non temos esa sorte!... Que lle imos facer! Cada un ten que levar a súa cruz!

(Cadros populares, marzo de 1877)

1. BESTAS EMBALSAMADAS

(Diálogos)

Entran dúas señoras, nai e filla, nunha tenda dos Quatre Cantons del call⁵.

• -Ave María!... Deus vos garde.

O dependente, que está fixando sobre un cartón un peixe de forma plana coma un linguado, ergue a cabeza, e notando a presenza antes da filla ca da nai, deixa apresuradamente o traballo e métese detrás do mostrador.

• -Digan
• -Mire: fixéronnos un encargo. Embalsamaríanos un papagaio?
• -Claro que si, un papagaio sen problema ningún! O que queira... observe, repare no aparador... vexa se hai animais, todos son feitos na casa.
• -Home!, talvez vostede non me entendeu. Eu xa o traio, nada máis querería que mo desecasen.
• -Por iso llo digo señora. Aquí faise calquera cousa.
• -Entendérao mal. Pensaba que quería dicir..., ben, entendera unha cousa por outra, ademais, é un papagaio o que traemos; un papagaio máis charlatán...
• -Oh, para o caso non importa nada: o mesmo ten que fora charlatán coma que non; cando os traen aquí, pobriños, xa están...
• -Ben o pode dicir! O que pasa é que ese, talmente parecía unha persoa: só lle faltaba falar.
• -Mamá!... Que está a dicir agora!
• -Dispense, si... quería dicir que parecía ter entendemento. Pasaba a vendedora de area: "rapaza da terra" berráballe; o home dos agróns, o mesmo; calquera que fose, dirixíase a eles. Oh, era algo incrible. Eu creo que algún veciño nolo envelenou, porque non calaba en todo o día, e como hai xente de tan malas entrañas! Eu metería as mans no lume e non me arderían... porque ás veces as cousas non se poden dicir.
• -Ben, mamá! Por que conta esas cousas...?
• -Vén dado pola conversa. Non é certo?

E o dependente, non sabendo, qué dicir, para quedar ben con nai e filla, solta un sorriso de retrouso dirixindo unha conquistadora mirada á última.

• -Mire, aquí o traio.

Saca o papagaio envolto nunha mortalla de farrapos.

• -Crea que tivemos un desgusto que non se explica, esta non fai máis que chorar.
• -Veña mamá, non diga iso agora!
• -Por que non o hei de dicir? Pensas que o señor non sabe o que son esas cousas?
• -Efectivamente, hai bestas que doen, seméllanse tanto ás persoas!
• -Non mo diga, a min creo que ata me quitou a fame, non o podo arredar do pensamento; tan manso, tan agradable! A min e a esa nunca nos fixo mal ningún. Ao seu pai, porque non sabía acaricialo, si que unha ou dúas veces o picou. Pensei que nolo mataba; lanzou a gaiola polo chan, que non sei cómo non o desgraciou. Míreo...

Desenvolve a vítima e o dependente agárraa por unha pata deixándoa pendurada.

• -Ai, non mo agarre así, pobriño! Ai, meu Deus!, vostedes son coma os médicos.
• -Non teña medo, señora –di o dependente volvéndoo envolver deseguida e arredándoo de preto del–. Cantos días hai que morreu?
• -Mire, hoxe hai oito días. Con este frío que vai consérvase tan ben coma o día que finou; tan natural, parece que dorme!
• -Case que, se tarda máis... xa lle caen as plumas. Non sei, paréceme que unha calva que outra sempre lle vai quedar...
• -Ai, meu Deus! E onde van ser as calvas?
• -Dáse de conta, mamá, como llo dicía!
• -Veña, como faciamos para que o teu pai non o vise? Fasme rir. Mire, este papagaio é un regalo dunha persoa... e, era un recordo... Sabe? Daquelas cousas... Comprende?
• -Se cadra dalgún irmán seu que marchou a América? Un tío da señorita?
• -Non, tanto coma irmán, non señor; interesa máis á rapaza que a min, por iso; e non querería por nada do mundo...
• -Ah! Talvez a señorita ten amoríos...

Entra na tenda unha velliña, vestida de escuro, veo espeso e un libro de ir á misa nas mans.

• -Deus vos garde. Dígame, atondáronme aquel canario?
• -Desecamos, señora. Desculpen, estou con vostedes deseguida.
• -Atenda, atenda.

O dependente sacou do andel un canario embalsamado, e a señora ao velo, conmovida por unha especie de alegría sentimental, exclama:

• -Ai pobre animaliño! Ai, a miña prenda! Tic, tic! Non, non me fagan caso; ai, Señor! Miren, talmente é el! Parece que me pide o piñonciño. Vaia, é el mesmo.
• -Iso non o dubide. Esas cousas temos moito coidado de non cambialas.
• -Saca de aí, ho! Ben o sei. Se aos donos desta casa hai máis de corenta anos que os coñezo. Non quería dicir iso. Quedou tan ben, que non cansaría de darlle bicos, parece que se mova. Entende o que quería dicir? Ai, Deus me garde.
• -Si que quedou ben –din nai e filla contemplando o canario que está pousado sobre unha póla de cortiza, coas ás medio estendidas e o pico aberto.
• -Oh, se o visen cando vivía! Aínda non vía a luz, xa cantaba; de noite, coa claridade, tamén. E tan paciente, tan cariñosiño... pola mañá cando lle levaba a folliña de escarola, parecía que se daba conta; non paraba quieto ata que lla metía na gaiola. Á hora de xantar tamén me chamaba querendo dicir: Non me dás nada? E miren como veñen as cousas; estaba limpando a gaiola, e sen saber cómo, fuxiume pola abertura do bebedoiro. O pobriño corría por alí; ca! senón sabía voar! Eu que lle vou tirar por riba un pano, e, cando me dou conta, o gato xa lle cravara a pouta, que nin dixo Xesús, pobre animaliño! Miren, deume unha impresión, coma se fose un corpo grande, pero despois pensei: cala, heino de levar aos quatre cantons del call, e cando menos...
• -Se a nosoutras, para o caso, pásanos unha cousa parecida.
• -Un canario tamén?
• -Non, señora, un papagaio.
• -Ai, vaia... si, cada quen quérelle ao seu. Pero, que queren que lles diga? É unha lei de animaliños... non sei, preocúpame... e iso que algúns lles dan cocido de garavanzos... luxan moito; non me gustan: parece que coman rancho... e aquel fedor que bota a gaiola. Iso vai a gustos, xa o vexo; pero aqueles berros e aquel volver sempre ao mesmo que se meten dentro do siso...
• -Ai, o noso era moi limpo. Non vin nunca besta máis curiosa, todos os días lle limpaba dúas veces a gaiola.
• -Vaia, para min non vale. Moita molestia e ademais xa debe recordar que lle paguei lémbrao?
• -Desde logo, señora, non lle pedirei nada, nada me debe.
• -Claro, si, a seguir ben.
• -Deica logo.
• -Ai, que ganas de rir tiña co seu canario. Pobre señora! Ao chegar á casa aínda lle ha de dar bicos. Ai, Señor! A ela parécelle que é moita cousa!
• -Logo, ese papagaio é un recordo dalgunha persoa que lle interesa á señorita?
• -É, era un regalo do seu prometido. Cando marchou de viaxe tróuxonolo; e sempre dicía: a ver se mo coidan ben e pensan moito en min.
• -Mamá!... Imos que é tarde.
• -Cala tola! non sei de que te avergoñas! E si, el sempre dicía: "a ver se cando sintan o papagaio pensan moito en min" Que eran prometidos de había pouco, cando marchou. En cada carta que lle escribe a rapaza, fágolle pór algo do papagaio. Agora si que non sei qué dicirlle; é un compromiso, non sei cómo amañalo, que dirá el! É capaz de tomalo doutra forma! Queríalle tanto!... eu llo direi: "mira, aquí o tes, do mesmo modo que nolo deixaches" por iso tiñamos pensado embalsamalo.
• -Deus vos garde! –di entrando na tenda unha muller gorda, vestida coma unha artesá, cun pano grande de la nos ombros, outro sedoso na cabeza; vestido de algodón estampado de baixa calidade, calzada con zocas e levando no brazo unha cesta, que os repolos non deixaban pechar, colgando dun lado as follas dun apio e do outro algúns porretos.
• -Escoite e perdoe –dixo asubiando, marcando moito os eses–. Penso que non me equivoco, dígame, é aquí onde fan?... Ai! Non sei se me saberei explicar, quero dicir que, arranxan bestas?
• -Desecámolas.
• -Iso, desecalas, que non as parece, vaia, coma se estivesen vivas.
• -Igualiño, diga, que se lle ofrece?
• -Ai, grazas a Deus!... Parece que me quitou un peso de aquí dentro!... Mire, unha servidora ten un acuario de peixiños, daqueles tan bonitos, avermellados que semellan lume, pero o meu rapaz, con iso de facer burbullas, ao primeiro case mos deixou sen auga, e deille unha labazada, que non foi a Roma pola penitencia pero... E onte o gran desvergoñado, en canto eu ía á compra, botóulleme xabón, e cando chego á casa, atópoo coa cana nos morros (con perdón dos presentes) chupando dentro do acuario e os pobres peixiños boca arriba. Envelenáramos coa escuma. Xa fun á rúa del Pi, pero, ca! Non se atopan de moitas cores vivas, tan bonitos... Oh! E cando o home da casa o saiba haberá unha de san Quintín. Pero unha señora díxome: "vaia als Quatre cantons, alí han de compoñerllos. Ande, non teña medo, que llos han de deixar ben".
• -Seguro que si...
• -Direille. Unha servidora queríaos para pasado mañá sen falta; para que cando veña o meu marido non se dea conta. Porque traballa no ferrocarril, quere dicir que dúas veces á semana queda na casa, e se o ve, non as pagará o pequeno, senón que me dará as culpas a min. Vexa, logo o que pode facer; faga o que poida, que llo agradecería moito.
• -Ca, non, señora, cando menos necesítanse oito días.
• -Oito días? Pero que di! Se xa estarían pasados... Que noxo!
• -Explícolle: a persoa que fai estas cousas está ocupado cunha balea e non se pode distraer con nada.
• -Que me conta a min da balea! Con qué me vén a min agora. Diga que non lle dá a gana. Pensa que me pode enganar? Se fose unha señora xa o veriamos; pero, fágolle saber que tan bos son os meus cartos coma os dela.
• -Mire, señora, Onde vas dar agora? non lle digo que non pode ser?
• -Ai, carafio! A min non me ten que enganar nin vostede nin ninguén. Agora, por máis que vostede quixese, a min non me daría a real gana. Porque aínda que teña que ir á peixaría e comprar unha libra de carne de salmón, bótoos todos no acuario, tan só para tapar a boca daquel desvergoñado. A min non ma dá vostede co da balea. A balea... Ai, Señor! Non me faga rir, pensa que estou tola? Saiba que a min non me engana, meu fillo... ha, ha, ha, a balea!

E repicando coas zocas no chan, co paso apresurado, a muller sae da tenda finxindo grandes gargalladas.

• -Canta paciencia teñen que ter os que están detrás do mostrador! Mire esa muller que forma de falar!
• -Vaia, xa non lle facemos caso. Son xente de pouca importancia, que se lle ha de facer!
• -Ao demais, diga, axiña, que se me fai tarde. Está seguro que quedará ben? Ai, iso das calvas si que me pon de mal humor. Escoite, non o podería facer de forma que lle quedaran por baixo nun sitio que fose máis disimulado?
• -Oh, nós non podemos. Vostede mesma xa o pode ver... se lle caen as plumas do lombo non lle podo pór a mancha no ventre. Supoño que o entenderá.
• -Ten razón. Ai, iso si que me sabe mal. Ben, faga o que poida, vostede mesmo. Porque nós (déixeme dicirlle) pensaramos unha cousa. Vostede diranos se estamos no certo. Sabe? Agora a rapaza ten que retratarse (para enviarlla a el) e eu dicíalle: podiamos facer unha cousa; pousarlle o papagaio sobre o dedo, e coa outra man, como se aparentase darlle un anaquiño de azucre. Dáse conta do que lle quero dicir?

A rapaza, sufocada xírase como se mirase a rúa, e a súa nai en voz baixa dille ao dependente:

• -Non faga caso, é moi vergonzosa. Logo, que me di?
• -Ben pensado, señora, non estaría mal.
• -Pero, que dirá el cando volva? Mire, mellor preferiría que me dixesen que custa moito, pero que quedará ben.
• -Non se preocupe por iso, señora, que xa lle debe querer moito... A min paréceme que non lle rifaría nada; ao contrario, aínda a querería máis.
• -Ah, que pícaros son vostedes, ben o creo.
• -Ben, mire, se lles ten que rifar, díganlle que eu teño a culpa.
• -Si, xa o pode dicir! Que agudo é! Diga, diga, que día estará?
• -Pasen a semana que vén.
• -Ben, déixollo nas súas mans; escoite, confío moito en vostede, fáganos quedar ben. Estoulle agradecida, a seguir ben,
• -No perda coidado. Vaian con Deus.

E o dependente acompáñaas ata a porta dándolles a man á nai e á filla.

• -Non sei por qué tes que quedar mal –dille a nai á filla– un mozo tan amable, e nin tan sequera lle soubeches dicir nada.
• -E logo, que quere que lle diga agora? Entón, estando prometida que teño que facer cos outros rapaces?
• -Si, pero ás veces... non se perde nada sendo cariñosa, quen sabe? Mira, o caso do papagaio pode traer unha disputa. Son tan variables os homes, nunca se sabe o que pode pasar. E logo, por qué non tes que lle pór boa cara aos que te cortexan.
• -Vaia, mamá, sempre tan pesimista! Se el é tan pequeno que por un papagaio busca disputas, que vaia en nome de Deus!, máis vale agora que máis tarde.
• -Por iso mesmo, ves? Agora dásme a razón muller, por que cho digo eu? Máis che vale que cando volvamos lle poñas boa cara, quen sabe? Toda a miña vida sempre oín dicir que un ten que ser previsor. Vale máis ter que desexar, rapaza.

E continuando a conversación, nai e filla diríxense cara á rúa da Boqueria, onde se confunden coa outra xente que vai e vén, que sempre enchen a tan estreita rúa.

Non sei se ao volver buscar o papagaio a rapaza puxo mellor cara a aquel mozo, nin se a súa nai a convenceu para retratarse co papagaio nas mans, como tampouco ninguén se preocupou de esclarecer de qué maneira o prometido tomou a morte desta besta, porque o obxectivo deste relato foi o de presentar algúns tipos e non entreter ao lector andando co conto onde non me chaman.

(Cadros populares, setembro de 1878)

NA ESTACIÓN

É un local pouco máis grande que unha torre do Putxet⁶; parece un lugar para xogar a ferrocarrís. A sala de primeira clase é ruín de dimensións e moblaxe; a de terceira, pola clase que representa, non pode estar peor. Non hai sala de segunda, porque a de primeira encárgase de cubrir a falta.

Está a chegar o tren que pode vir de Donostia, por exemplo, seguindo despois ata Zaragoza. A estación énchese de viaxeiros, ou, mellor dito, podería encherse se todos se quedasen dentro, mais como alí non hai suficiente aire como necesita a concorrencia, cada un colle a tarxeta e sae tomar a fresca fóra do local.

Dentro só quedan o expendedor e os mozos que facturan os paquetes xa teñen bastante faena pousada en fronte daquel edificio.

Un viaxeiro, que non ten nada de particular, nin na súa fisionomía nin no seu camiñar, entra na estación; fai descargar un baúl e pide con bos modais, ensinando un billete de ida e volta, que llo facturen para Barcelona. Os mozos que están distraídos nos seus traballos, ou que polo menos o fan ver, non o escoitan. Ao cabo dun pouco desocúpanse da conversa, preparan o cigarro, acéndeno, e xíranse para preguntarlle ao viaxeiro que se lle ofrece. Collen o billete que este lles pasa; mírano por todos os lados, sopran as arestas, achéganse á ventá e alí, axudándose para lelo, unha sílaba un, unha letra o outro, ao cabo dun anaco, coma se descifrasen unha lápida, decátanse do que di e facéndoo ir cara a un lado e ao outro, vólvenllo, dirixindo o viaxeiro ao expendedor.

O individuo que ten este emprego tampouco ten nada de particular; seméllase a calquera outro; leva patillas coma moitos, bigote atravesado coma tantos outros, e nada máis se aparta do común da xente pola súa levita azul. A súa gorra galonada con decoros dourados e prateados, e o feito de que fala un pouco recio, aínda que non haxa necesidade nin se precise.

• -De onde vén vostede? –pregúntalle ao viaxeiro, que, co sombreiro na man, o corpo medio inclinado en actitude de facer cortesía, que non a acaba, sorprendido pola pregunta de ton soberbio tal como se lle dixo, érguese deseguida e con non menos orgullo, se ben con voz máis baixa, lle contesta:
• -Desexo que me facturen o baúl e veño onda vostede porque me mandaron os recepcionistas.
• -Eu non lle pregunto iso: vostede preséntame aquí un... papel e non sei o que me pregunta, faga o favor de dicirme de onde vén.
• -Grazas a Deus, home, pregúnteme algunha cousa, por favor!
• -Cabaleiro!... –díxolle o expendedor erguéndose.
• -Señor meu! –contesta o viaxeiro sen se mover porque xa estaba dereito.
• -En fin, véxase co administrador: con ese billete eu non lle facturo ou non deixo facturar nada.
• -Permítame unha pregunta: onde poderei ver ese señor?
• -Agarde, axiña baixará.

Aquí acaba a primeira escena.

***

Faltan sete minutos para a chegada do tren; o viaxeiro vai e vén dunha dependencia á outra; pregunta polo administrador aos empregados e todos están de acordo en contestar que está arriba.

Por fin, acábaselle a paciencia, e con enerxía consegue que o mozo que estaba encolando os papeis de facturación deixe o bote e o pincel a un lado para lle ir ensinar o billete ao señor administrador

Aínda pasou pouco tempo, e volve baixar coa seguinte mensaxe:

• -Di o señor xefe, que xa o pode esnaquizar.
• -Pero, onde está ese señor, que en vez de darme unha resposta saeme con esa impertinencia? Teña a bondade de dicirlle que hai un cuarto de hora que o espera un viaxeiro que non é ningún xudeu, que son os que teñen máis arte para esperar; e que o espero porque o señor expendedor me manda a el, e despois de que vostedes me mandaran ao expendedor, e que con tantos atrasos non me poñerei nunca ao corrente do que me convén.

E nesas, decátanse da conversa algúns viaxeiros; un aragonés, que era tan decidido no dicir coma no facer, exclama:

• -Pois, se a min me saíran con que o billete era falso, ou caducado, ou que non serve... Carafio! Que se armaba unha barafunda que duraría máis días que o Sitio dos franceses e algúns cabaleiros quedarían sen dourados na gorriña porque quebraría a empresa nada máis que cos estragos e avarías que aquí se ocasionaran.
• -Pois a min, –respondeu outro– pásame outro caso moi curioso: nesta estación creo que se guían polo regulamento que servía para as galeras! Se teñen máis combinacións que nun xogo de cartas! Para ir á miña aldea hei de tomar un billete para unha estación que está dúas horas máis aló, ou por outra nove cuartos de hora máis abaixo; ou por outra que non é, nin arriba, nin abaixo, senón máis lonxe cás outras, e para a estación do meu lugar, que está alí mesmo, non hai billetes, e proponme... home, señor vendedor faga o favor –dille xirando a cabeza cara á ventá– : vólvoo explicar que agora quedo mal con estes señores que me escoitan. Non sería máis sinxelo venderme a tarxeta directamente para a miña aldea e deixarse de coaccións e cálculos que poden fallar?...
• -Ola, aquí está o señor administrador.

O viaxeiro achégaselle co billete. Saúdao e pregúntalle por qué se lle nega a facultade de utilizalo.

• -Porque si –respondeulle aquel sen o mirar – aquí non pode subir ao tren.
• -Si, señor, podo subir nel –respondeu o viaxeiro– porque mo autorizan as condicións do cartel; aquí podo tomalo para ir a Zaragoza ou a Donostia sempre que veña nos días sinalados.
• -Non señor, non pode ser.
• -Pois eu dígolle a vostede que pode ser e que vostede está equivocado; ou senón leamos. Aquí está o cartel onde constan as condicións e a maneira de facer a viaxe.

E o viaxeiro le como pode deterse á ida, naquela estación ou noutras, sinálalle todas as demais en que pode tomar a volta, inclusive a mesma en que se atopa.

• -Non pode ser, todo iso refírese á ida.
• -Se lle estou lendo o modo de facer a viaxe de ida e volta, home!
• -E vostede que me explica a min!
• -Eu non lle explico nada, señor administrador; eu aclárolle unha dúbida que vostede quere que haxa; non fago máis nada, que non teño pretensións, nin as uso para lle ir explicar nada a vostede.
• -Entendido. En resumo: que ese billete é inútil; vostede ten que vir da estación de orixe; ehem, ehem.

E tusindo forte e xirándose de costas, ese señor, que tiña posturas e solucións de xeneral ruso, marchou lucindo os botóns que lle adornaban a levita, o galón dourado da gorra, e, sen atender a ningunha palabra máis, confundiu a elegancia do seu uniforme entre os traxes vulgares dos viaxeiros.

O individuo do billete non se quere render; e protesta porque alí se lle descoñece o seu dereito. O expendedor, que xa vendeu a súa pasaxe para Zaragoza, chega a un acordo, sen querer ler o cartel, en que as condicións están un pouco confusas e que o mellor remedio é volver a Zaragoza, ou a Barcelona, que alí reformen e corrixan, e se é necesario, lle volvan o diñeiro.

E nesta estacionciña, que ninguén o diría, queda sentada unha xurisprudencia que anula e contradí a acordada pola Administración Central. É tan pequena e ruín, que ten ou toma resolucións que un grande non se atrevería a dar.

Pero o gozo dúralle pouco: vén o tren e o seu xefe, a quen consulta o caso o viaxeiro; ponse a rir, abre a portiña do vagón, faino colocar, dispón que se lle sele o billete de volta e devolución de diñeiro da pasaxe que tomara; o mozo de facturación toca unha campaíña pequena coma a dun escribán, que máis ben parecía que chamaba os rapaces para ir á doutrina, que aos viaxeiros para subir ao tren, este asubía, abalea, ponse en marcha. E alí quedan parados na estación aqueles comentadores tan arbitrarios das disposicións da compañía.

En Zaragoza, algún outro déspota deses que enfariñan os baúis para lles pór un papeliño, resístese a facturar o baúl para Barcelona. Novas explicacións por parte do viaxeiro; intervén o xefe, que por certo é un señor moi atento, e fai despachar o vulto por medio dunha recomendación un pouco grave e contundente.

• -Que se anote no diario esta anomalía exclama o factor; facendo cifras sobre o talón-resgardo.
• -Iso, iso –dixo o viaxeiro enfadado– logo irei ao xornal, e todo o mundo saberá que vostedes converteron a miña viaxe de recreo nun camiño de amargura, polas interpretacións preiteantes que lle dan aquí, e naquela torre ou caixa de dominó que, por exceso de pompa, lle chaman estación de ferrocarril.

 

A SOPEIRA GRANDE

Á xuntanza do antigo café de les set portes al pla de palacio⁷, uníase, hai moitos anos, o señor Janet Pujol, aquel menestrel da rúa de l’Infern de quen, noutras ocasións, contei algúns acontecementos máis ou menos certos.

Aquela reunión entretíñaa el só coa súa conversa interesante pola cantidade de mentiras que improvisaba e o desafogo con que as refería. Por iso o seu auditorio estaba comprado, acomodado, pouco discutidor e con boa disposición para crelo todo... e se alguén chegase a interromper o parrafeo con dúbidas ou reparos, ou burlas, risadas de incredulidade, o conflito era seguro e difícil de resolver; pois o señor Janet, co valor das súas conviccións, impuña o seu criterio sempre, con verdades ou mentiras, pola forza. Isto é, petando na mesa; porque se tiña por progresista exaltado, e non pasaba por embusteiro; probablemente tampouco pensaba selo. Iso dáballe moita soberbia, e con singular desenvoltura metíase, interviña nas conversas dos doutores sabios que o contradicían. De modo que as dúbidas quedaban aclaradas no acto con roturas de copas ou botellas ou outros movementos de oscilación violentos que reclamaban a defensa do seu honor, se acaso non lle acaía estragar algún parecido, cunha ferida marcada na cabeza ou na testa, aplanamento de nariz e sorprendido flegmón no bigote.

***

Un certo día de Nadal, eran xa máis das tres da tarde e aínda non comparecera o señor Janet no café. Esta tardanza comentábana os asistentes con suposicións irónicas; e, como non había moito perigo para manifestalas, cada un deixaba ao lado a habitual prudencia que lles impuña o xenio provocador do señor Janet, e aproveitaba para glosar alegremente as súas mentiras.

Por fin, apareceu; o recibimento que lle fixeron foi tan atento e expresivo, que non lle daba tempo a devolver os saúdos, cortesías, sacando o sombreiro a todos os lados. Todos se retiraban para facerlle sitio na mesa compadecéndose ao mesmo tempo da súa tardanza. Unha vez que distribuíu equitativamente, con risadas e miradas pracenteiras, o gozo que lle daba tanta cordialidade, adiantou como preludio obsequioso a primeira mentira á concorrencia.

***

• -Érgome da mesa –dilles.

Tres horas seguidas comendo sen parar para nada. Ás doce en punto sentaba. Vexan, canto pasou ata as catro... pois a metade do tempo paseino comendo os macarróns. "Aínda non che chegou?", díxome a señora. "Non sei onde che caben". "Non te preocupes; esa pasta fai coma as lentes dos prismáticos de longa vista: encóllense meténdose uns dentro dos outros. Por iso levaron a sopeira, que parecía que a trouxeran agora sen tocala. Deseguida o segundo asubío de preparados e, á carreira, e traen a carne do cocido, repartida en tres pratos grandes, máis ou menos coma o rolo dunha rosca de peso cada unha. A de verdura daba moito gozo. Os garavanzos parecían pintados de amarelo real, coa circunstancia de que eran tan grandes que calquera diría que eran patacas novas. Dos outros pratos non cabe falar para gabalos, semellaban ramalliños de pastelaría. A dona que fai as faenas é a que os adereza cada ano, e lócese. Seguro que os castellanitos que fan tanta ostentacións e presuncións cos seus quedarían avergoñados se probasen os que hai na casa no Nadal. E certos empregados de Andalucía seguro que virían máis afamados de alí abaixo para se fartar deles e tirar o seu gaspacho, que sería como aborrecer o extracto da miseria. Chameina á mesa. "María, fixo demais, vostede estragaría a vista"; díxenlle: "nestas fontes tan só faltan uns anacos de froita para decoralas e poder levalas a bendicir no canto de palmas... Xa pode bordar tres coroas nas sabas e fundas, porque gañou os primeiros premios. Tome". Púxenlle tres moedas columnarias nas mans. "É tan nobre coma calquera grande de España."

***

• -Perdoe, señor Janet –pregúntalle un concorrente–: que quere dicir o asubío de aviso?
• -Aínda non o sabe? Pensaba telo explicado. Como vou con frecuencia á parte de atrás do Liceo por cuestións de mobles, quero dicir que para o xantar do Nadal na casa organizo a manobra coma se fose cousa de maxia. Mediante asubíos, enténdese, se hai que operar polo lado da Rambla ou do Jardí⁸: se hai que cambiar polo foro ou hai que mover o escenario polas circunstancias. Como queren que nos entenderamos na cociña entre aquela batería de ollas, cazolas e potas e aqueles fogóns que moven violentamente, lanzando pequenas raxadas de chispas acendidas con cada golpe de fol que lles dá un mozo, que unicamente o contrato polo lume, para facer de fogoneiro toda unha mañá? Cada toque de asubío é unha voz de mando combinada, e cada pasada ten o seu toque de contraataque. Para os pratos de referencia vállome dunha combinación de campás.
• -Debe ter a cociña lonxe do comedor.
• -A cociña, lonxe? Se aló é unha tenda coma unha caixa de dominó; para esbirrar saímos á rúa para non estrullar a cabeza contra unha parede. A cociña está enganchada co comedor, este día serve para pota de lixivia, tan só lavamos a prata. para cociñar os manxares realugo un almacén na casa do señor Marqués de Sentmenat⁹, que o teño moi cerquiña. Pago moi pouco, e déixolle as portas abertas para que pasen os olores dos guisos; calquera toma auga da Fonte de Ferro de Gavà¹⁰ para restablecer a fame! Entre os macarróns e a carne do cocido pasáronme estas tres horas. Que macarróns! Parecía recheos de licor! "Marcho ao café", díxenlle á miña muller. "E agora!", Non queres guiso de carne con verduras?" "non" "Toma un toro de pescada", "Tampouco" "hai un anaco de boi mechado; ou pavo, a escarola con ravo, apio ou aquelas olivas arbequinas feitas na casa que ti lles chamas pílulas de bosque porque teñen sabor de fiollo e xelea..." "Xa dixen non. Queres que me dane un exceso de gula ou que rebente cunha fartura de macarróns?" "Quítese de aí, esaxerado! Nin turróns, nin mazapáns, nin barquillos?" "A persoa que non ten cordura", contesteille, "Se se engorda comendo o mesmo que pode morrer de repente dun rebuldeiro de tripas, coma de apoplexía de tanta fartura no estómago." "Cala, Janet, asústasme!"

Non me faltou razón para falar así. Figúrense, desde as oito da mañá fervía a pota do cocido, había de todo, cabaleiros.

• -Xa se sabe –dixo un concorrente–; carne... albóndega... galiña...
• -Pois si señor, de todo.
• -Botifarra... unlla de porco –insistiu o mesmo.
• -Xa dixen de todo –replicou impaciente o señor Janet.
• -Apio... col... garavanzos...

Aquí o señor Janet peta co puño sobre a táboa e fai mover todo o servizo de cerámica fina e cristal, exclamando airoso:

• -Non dixen de todo?
• -Perdoe, desculpe.
• -Cando se fala de todo –replicoulle– é para abreviar, e vostede entorpéceme a relación coa botifarra, os garavanzos e a folliña de apio. Arre demo! Pensa que facemos listado detallado de notario para a carne do cocido da pota? Na súa casa bátanlle de todo?
• -Ben seguro.
• -Unha botifarra e un cuarto de pita, eh?
• -Botamos, si, señor, de todo.
• -Pois nós, dúas; medio capón, dúas unllas de porco; carnosas, brancas, curiosas, parecía que levaban guantes de pel de cabrito. Vaia sumando e despois engada o dobre e saberá como bota unha carne do cocido boa e complicada. Agora, calculen vostedes que caldo tiña que saír! Aquilo era xelatina e podíase debuxar calquera floreiro por arriba. "Non botes moitos macarróns, díxenlle á miña muller, ou senón sairá un caldo espeso que nin culler nin garfo entrarán; teremos que os sacar coa trade." Cando debrocou a pota parecía un río de ouro que se despenara. Os macarróns coados ían baixando resesos, chuchados, pouco a pouco, cun chap que estoupaban ao caer... Repararon no ruído que fan as ras cando se tirar no rego? Pois, parecido. Deseguida perdían o mundo de vista tragados dentro da substancia. Teño que advertirlle que a sopeira da casa é peza única. Dúas libras de pasta non fai vulto ningún.
• -Carafio, carafio! –dixeron uns concorrentes, mirando aos outros que non se atrevían a dicir nada para non se comprometer, pero que facían mover a cabeza adiante e atrás como asentindo.
• -Si señores, o que digo –replicou paseando a mirada altiva e provocadora por entre a concorrencia–. Fómola comprar os dous. Había medio ano que casaramos, daquela tiñamos o primeiro rapaz na reserva; aínda que tardou cinco meses a dársenos a coñecer. Acórdome coma se fose onte. Cando a comadroa mo presentou díxome: "parabéns señor pai; é un fulano", a alegría anegábame o ollos, que se non mo quitan de diante afógoo a bicos. Era un rapazote coma un artilleiro! Moreno coma min, pero guapo, a cara da súa nai, o que!, máis guapo! Unha cara que podía ir acuñada en calquera moeda!

***

• -Quizais nos sacaron unha vintena de sopeiras, en cas Grenzner. Todas me parecían pequenas. "Esta corresponde a un xogo de doce servizos", dixeron ensinando unha moi grande. "Aínda é pequena." A miña señora deume no cóbado dicindo: "Ave María, Janet, queres poñer pensión?" "Para que a querería?", preguntoume facéndose o despistado o dependente. "para lle botar un par de ocas vivas, que se recreen no caldo e que se poidan mover para calquera lado sen topar." O rapaz picado presentoume unha sopeira fina que parecía unha cúpula boca arriba. Logo quedamos de acordo co prezo. A miña señora non a quería. "Pero, Janet, é demasiado grande!

Naturalmente, eu xa o estaba a ver. Era o primeiro ano de matrimonio e o noso rapaz maior, como xa dixen, encontrábase en camiño e a pouco de chegar.

Polo camiño non me dixo nin palabra, coñecín que estaba resentida. Ao chegar a casa fíxome rir cun chiste. Desenvolveu a sopeira. Ela rosmaba.: "Vaia ho de que traste te namoraches! Poderás meter melóns en fresco algún día de compromiso."

Eu, nada, como se non a sentise. Destápoa, e no acto, sen darme de conta agarroume por detrás facéndome apartar e dicindo: "Non te envorques, Janet, que te vai levar a cabeza!" Vaia, xa me gañou a vontade con aquela ocorrencia. Meto a man no peto e entrégolle unha presa de moedas de Napoleón e uns céntimos. "Toma, díxenlle; vai comprar unha ao teu gusto. Eu ía coa intención que ti non pillaches; as mulleres non tedes tantos alargues de xuízo para prever as cousas con tempo. De hoxe para mañá que a nosa familia vén en aumento e..."

A miña señora ten máis viveza que un raposo, sen deixarme acabar apuntou o dedo na testa dicindo: "Santo Eloi cando era pequeno era rapaz! Non te esgaces, xa te entendín; pero de agora a entón que imos facer con esta bomba? Cando menos se tivera un burato poderíalle pasar a roupa lavada mentres tanto tanto." "Tíraa por onde queiras. Ten que facer servizo polo Nadal e chea; aínda que teñamos que comer macarróns, ata a Candelaria".

E desde que casamos cada ano o día de Nadal, sae á mesa a sopeira grande.

• -Logo, cantos son para a celebración? –dixo un dos máis curiosos.
• -A miña señora e mais eu.
• -Si que...
• -Xa verá; os cálculos dos homes son equívocos. Ben vin casado o Baldomero: a miña señora tamén. Parecía que xa podiamos marchar do mundo cando tivemos este logro. Despois veu o neto. Xa nos parecía mal nese momento e outra vontade tiraba por nós.... En fin, é unha longa historia. A miña señora é a bondade en persoa. A nora, unha boa rapaza. As dúas teñen calidades moi favorables; ordenadas, traballadoras, bo corazón, bos sentimentos, cada unha para ela. Son dous anxos; pero xuntas, dobran as ás e sacan as unllas.

O Nadal, na nosa casa, seguímolo celebrando sós; e para a muller e para min sae a sopeira grande.

(Últimos cadros)

1. SEN CÉDULA

 

Pinto abanos porque non me sae outra cousa para pintar. Din que me gaño a vida: a xente sempre fala do que non sabe. Se me fixera vello a base de traballar para manterme chamaríanlle que me gaño a vida, ten razón o público. Mais eu penso perdela ou consumila, de présa, co continuo bulir que me desvela por procurar o pan de cada día e; dicíndoo sen retórica, para gañar todo o diñeiro que necesita o individuo ademais da comida. Eu lamento e critico que no Noso Pai só se poida pedir pan, e non sei por qué non se lle pode engadir para o vestiario, para a cédula e para o aluguer da casa. Coa relixión que teño, con bastante prudencia pido; e vén o procurador e quítame da boca o que pillo; desa maneira, máis ben pido polo amo do eido que polo servidor.

***

Hai uns días querían levarme preso porque non levaba cédula. É verdade que á unha da noite non deixa de ser sospeitoso un home que pasea polas rúas de Barcelona con sombreiro de ás amplas, barba ascética ou de penitente, e un abrigo longo ata aos pés, que parece unha sotana, que o día que a miseria me aperte poderei aforrar os pantalóns, coma certo personaxe das novelas de Quevedo¹¹.

Eu teño caprichos de artista, e busco soidade, tristezas e cousas que conmovan nos asuntos dos meus cadros. Á noite, mellor que de día, encontro estas cousas. Ás veces, voume cara á Barceloneta¹² e non paro ata a praia; alí recréome vendo o mar, que, coma sempre, o encontro desfacendo os rulos da súa cabeleira branca; parece que quere ocultar a idade, coa rapidez con que quita de enriba as folerpas que o envellecen. Deseguida as miñas ideas préndense da tristura que a min me agrada; e coa pouca historia que sei, represento os combates navais, os naufraxios, a mortaldade e os altos e baixos polos que pasou aquela inmensa desfeita de auga. E sentindo estas concepcións grandiosas, verse na necesidade de pintar abanos!

Si, pintade asuntos de tal categoría nunha tea de abano, e veredes o recibimento que vos fará o quincalleiro que dá faena. "E iso?; viróuselle o entendemento?", dirá medio cerrando os ollos e mirando o país a certa distancia. "Quen se poderá abanear con estes esperpentos? E logo quere que espante as miñas freguesas e que non volvan máis? Teña, xa pode quedar vostede con el, ese esperpento: quédame a deber as lamias." Así me tratou un feirante que agora, porque ten establecemento e diñeiro, quere entender de pintura mellor cós artistas que morremos coa fame por iso.

***

• -Paisano, la cédula.

Eu volvín a cabeza de súpeto: Tes cara de compatriota e búscate a policía? "Prendéronte por conspirador", pensei naquel intre. Precisamente estaba sentado nun escano de pedra da Rambla contemplando a lúa, facendo consideracións poéticas, comparándoa cunha moeda falsa, polo seu grosor e a súa cara borrosa, e encontrando certa similitude co duro falso cravado no mostrador do estanco.

• -Vostede tómame por outro –díxenlles–. Un servidor é artista e non ten nada que ver coa xustiza.
• -Que anda a facer vostede a estas horas da noite?
• -Estudo.
• -Logo, siga.
• -Pero, home, se por máis que me esforce en falar vostede non me entenderá: nosoutros, os artistas, estudamos a natureza; non sei se me comprende: eu agora estudaba un efecto de lúa para un cadro.
• -Ben, xa o explicará noutro sitio.

E como vin que, polo esbirro que cuspiu, non había claros nin escuros, díxenlle:

• -E se fosemos tomar unha copiña?
• -Vamos allá –dixo.

Entramos no café Nou¹³; alí enchéronnos as copas, e en cinco minutos aparvados que tivo o meu gardián, escorregueime pola escaleira de caracol que está baixo o arco da galería, e saín deseguida á rúa pola porta dos billares, deixándoo encargado do gasto das súas copas e do meu café e pan con manteiga. Como xa me vía secuestrado, pensei: "ímonos, que xa me chega".

***

Deixei bigote, sacrificando unha barba bíblica: non podo apartar do pensamento o individuo da Rambla, e para non volvelo atopar determinei facer estas obras na cara.

Toda a mañá a pasei sentado nun banco da Administración Económica, esperando quenda para que me despachasen a cédula. O ordenanza entregoume un número que, ao igual cós outros que tomo para a rifa, non sae nunca. Chegou a hora e marchou todo o mundo: os que queriamos cédulas e os que as despachaban. La igualdad ante la ley!

Ao erguerme vin de esguello o individuo da noite pasada. Falaba con outro de cara sospeitosa, e, con moita viveza e movementos enérxicos, abaleaba o caxato coma se o guindase enriba dalgún lombo; o seu compañeiro ría moito. Ben seguro que lle explicaba a función do Café Nou. "agora –dicía para min– debe representar os garranchazos que me deixou a deber: por iso os distribúe de tal maneira. Ah valente, se me tiveses á man, como cobrarías as copas!" Subo ao tranvía porque senón pódeme descubrir a barba, poderíame delatar a levita; tan pronto como chegue á casa córtolle un cacho e poñerei aqueles pantalóns tan grandes que mesmo a trincha me podería dar dúas voltas á cintura.

E esta noite non saio. Subirei á terraza para buscar a inspiración dos cadros que pintarei así que os tempos cambien.

***

Tiven disputas, enfadeime, fixen enfadar os escribáns do rexistro, e ao final quedo sen documento, co risco de que me reclamen a cédula e que me deteñan por lacazán.

• -Canto vale a miña cédula? –preguntei timidamente e tremendo de antemán pola perda de diñeiro que andaba a sufrir o meu peto.
• -Nove reais e dous cuartos –respondeume o que as cubría, sen me mirar á cara.
• -Vostede debe estar equivocado.
• -Non señor- contestoume con moita determinación.
• -Como pode ser?
• -Non se chama Delmiro Pinyana? –díxome alzando a vista e repasándome a fisionomía dunha mirada.
• -Que nome de conde! –sinto que di alguén, facendo rir a todo o mundo.

Soporto o sufoco e aguántome por non facer un escándalo.

• -Un servidor quérea das máis baratas.
• -Que oficio ten?
• -Artista, pintor e debuxante.
• -Nove reais e dous cuartos.
• -Non pode ser, vólvollo repetir.
• -Canto paga vostede de aluguer pola casa?

Vinme atrapado! Se me pregunta canto debo, eu gaño: porque tería a resposta máis preparada do que se podía figurar.

• -Volva á Casa do Concello –díxome o escribán– e que lle poñan no volante como que vostede é peón, e dareille cédula de última clase.
• -Eu peón! –contesteille sentíndome valoroso pola indignación– repítolle que son artista.
• -Conforme, a ver outro! –e andou estendendo cédula, e caian moedas sobre a mesa, e eu alí coma un espantallo non sabía que dicir: se sacrificar os nove reais e dous cuartos que me fixeran falla para outra cousa, ou se pasar ante ollos dos meus compañeiros de profesión, dos artistas de Barcelona e do estranxeiro, pola vergoña de matricularme coma peón.

***

E agora que me confesei diante de vostedes, querería que me dixesen qué cédula teño que coller: de nove reais ou vinte e catro cuartos? Porque eu tiña que saír ás noites para facer os meus estudos, e por agora, aínda que pobre, non quero que ninguén a última hora me pague o café con pan e manteiga.

(Entre familia)

1. ALTA POLÍTICA

Atopámonos en Madrid, nun cuarto piso –sen contar o entrechán– nunha casa da rúa da Greda. O amo, que acaba de chegar, quita apresuradamente o abrigo, que é tan groso que o levalo enriba debe ser igual que estar sufocado, e erguerse e quedar con levita o mesmo que encontrarse espido.

• -Candelaria –chama don Pepe, fregando as mans con tal rapidez que fai temer que os dedos se teñan que mesturar dunha man na outra– ; Candelaria, móvete, pon leña na estufa, que despois de que un sobe aquí arriba nesta fronteira coas nubes pode dicir que chega ao laboratorio do xeo.

Apúrate, rapaciña, senón encontras leña, -rompe unha cadeira, a máis vella– " talvez se confunde", engade falando el só: A maior parte quedaron desgastadas no asento que, agora, mesmo teremos que as pór horizontais, e nosoutros, para nos soster nelas, intentar facer equilibrios coma se sentaramos sobre os pauciños dunha gaiola. Brr... que frío! Parece que acabo de comparar o piso cun laboratorio de... , si, é verdade; xa teño máis imaxinación; había seis anos que a tiña adormecida.

A señora ao oír este barullo, sae ao recibidor e pregúntalle ao seu marido:

• -Que che pasa, que outro desengano tiveches, que tan pronto como chegas lle mandas estas parvadas á aia? Viches o ministro? Tampouco che deixaron pasar da primeira antesala?
• -Dirás, do primeiro engano!... Mira, Pepa, imos xantar; despois prepárate e vai comprar un sofá de fibra vexetal para esta sala, unha alfombra para o meu estudo e unha estufa para os meus pés, que parece que os teña desterrados en Siberia. Pero, imos á mesa, que o apetito debilítame a memoria, e penso que hoxe se inventou a habilidade de comer; imos, xa cho explicarei. Candelaria, non rompas a cadeira, a señora quere que duren a súa xuventude; entre tanto, nosoutros sentaremos de ilusión; ademais, polo frío, comerei co abrigo posto. Agora non hai problema que poderei comprar un abrigo elegante e deixar este desastre de pano basto que cada vez que me miro nos vidros quedo coa dúbida de se me atopo dentro.
• -Pero, explícate –dille a súa muller, despois de lle servir a sopa–. Viches o presidente? Que novidade hai?
• -Déixame suspirar, Pepa; si, Por fin o vin! Lía un diario da oposición; non hai traballo mellor que o de ser ministro! Estaba sentado nun tallo con almofadas, destes baixiños, que parece que un sente no chan; sen apartar a vista do periódico, estendeume a man cun puro, e que puro! Que de pronto pensei que me apuntaba unha pistola. E falamos un bo anaco; isto é, faleille, que el non sabía arredar a vista do papelorio, como se lle parecese imposible que xa non fose ministerial. Vaia, a política ten sufrimentos que non se poden contar, porque ninguén os cre; pero ás veces ten unhas delicias... que un non as conta para non entenrecer os corazóns sensibles dos que proveñen de fondos, os orzamentos. Mira, Pepiña, desde mañá que nos boten máis ingredientes no caldo; este tan só ten gusto de quentura; mándalle á criada que non mutile os chourizos, repúgnanme os fenómenos rotos, quero dicir, que llos bote enteiros: prefiro velos con dúas cabezas. Fareille de todo. El fíxome unhas confidencias... pecha a porta. Espera, dilles que traian o cocido; Hai entrante?
• -Entrante, non.
• -De acordo, que non o diga. Temos situación para anos: díxomo el. Candelaria!
• -Que berras agora?
• -É que quería saber se escoitaba detrás da porta. Foi unha confidencia que me fixo o ministro; non o sabe ninguén máis de España. Nin... vaia, é un segredo entre el e eu... e ti.
• -Pero aínda non me dixeches o emprego que tes.
• -Espera; mostroume a grandes pinceladas o plan administrativo, económico e gobernamental. Que elocuencia! E como fala! É unha cabeza privilexiada. Paréceme que a situación dá para falar. E dígase entre nosoutros, creo, falando artisticamente, que o noso é máis escultórico. Ten un busto magnífico, con aquela fronte espazosa, coas ideas flamantes, dando forma caprichosa aos rulos dos seus cabelos, que se alzan en ondas altivas en forma de vapor espléndido que delas escapa. Os seus ollos de mirada brillante, que parece que Deus ao pronunciar a forma de consentimento tivese reservado esencia de luz para animalos; aquel nariz accidentado, curvo; a súa barba ondulada, de ébano; e aquela boca tan gallardamente posta, que se as palabras ocupasen sitio poderían saír en columnas abertas.
• -Escoitoute el a primeira vez que llo dixeches?
• -Non sexas presumida, Pepa, cáusasme un efecto moi desagradable. Cómpre que te entoes; se no salón se che escapa esa inxenuidade, desfavorécesme e atrásasme a carreira. Que cheirume de aceite! Paréceme que Candelaria debe facer unha tortilla de xamón: que o suspenda ata nova orde; ata que se separe a coalición, ou que caia o goberno. Xa estou farto diso, non quero máis estas alianzas enxeñosas de desperdicios de polo con anaquiños de touciño: é un prato populacheiro. A nosa posición, tamén na mesa esixe cultura. Mira, aquí traio uns pasteis de carne de perdiz que ao comelos sentirás campestres sensacións: o rumor dos bosques, o vento ciscando os montóns de folla, o aroma do tomiño e das xestas, o ruído da auga despenándose para dar de beber a grolo ás rochas, os paxaros como buscando piso, saltando de póla en póla...

Yo vi sobre un tomillo

Cantar un pajarillo.

Non hai máis nada, tan pronto como tome posesión do destino, voume unha tempada ao campo. Abúrreme Madrid; todo o mundo pide influencias, recomendacións ou sinxelas tarxetas, que teño que facer novas; non quero que se saiba que vivo nun cuarto piso. Dirían, e con fundamento: " é un avaricioso que aforra o soldo do aluguer da casa e o resto acantónao." Comprendes Pepucha?

• -Se ata agora non me dixeches nin o emprego nin o soldo que tes!
• -Para, non vivas tan apresurada. non che din eses pasteis, esta botella de fino ámbar de xerez, estas olivas sevillanas, que parece que terán clara e xema no canto da garouba, que o teu marido cambiou de posición, que vai en Reais Ordes e cobra nómina! Vai, vai á casa da modista e que che faga un Wandik cunhas ás e unha pluma que ata o sol teña que pedir permiso para verche a cara.
• -Tes un destino?
• -Ca!, a pouco máis e rifo co ministro; esta fusión disolve os mellores destinos. Xa verás, Pepa; o compromiso era anterior; oh, se tivesemos subido sós. Unha embaixada esixía, e non me calmaban con menos. Eu dicíalle ao Ministro: "colóqueme a súa excelencia na Dirección da Débeda." "Estas colócanse por si soas; bastante o sabe vostede" respondeume colléndoo a broma. E demos en rir con gusto, el e eu! Pois, mira, eu síntome inclinado. A Dirección da Débeda! Se teño coñecementos no ramo para dirixir globos, se non están pagados. Ps! Tiven que contentarme cunha fraqueza de dez mil reais.
• -A canto sae por día?
• -Oh criatura inocente! Non ten cota por día, pero un con outro... non se pode aproximar; talvez resulten a douscentos reais.
• -Pero ti es secretario, oficial visitador ou que?
• -Non te desmaies, Pepiña, que non che faltará o suficiente para vivir, entro de auxiliar da clase de quintos.
• -Xesús, María e Xosé! Que infamia! Renuncia, faite da oposición.
• -Non podo, Pepa, comprometinme: tería que revogar a orde de que fixeran máis tortillas de xamón: e ti, pobre vítima!, terías que esquecer o Wandik.

(Entre familia)

 

1. CANS

Un proxecto gravísimo está hoxe por hoxe a debate, o que traerá, se se adopta, resolucións destinadas a cambiar a desorganización, os costumes, a forma de vivir e de subsistir ganduleando por prazas e rúas e a extinguir, digámolo axiña, a pobreza que desmoraliza e dexenera a raza dos cans sen dono.

E como este proxecto é transcendental e revolucionario, que desorganiza todo un sistema grandiosamente baseado nas pintorescas leis do ocio e da vagabundaxe, a clase ameazada sufriu en consecuencia tal trastorno, tal deixamento e abandono, que eses individuos van de aquí para alá, perdido o ánimo, cun desfalecemento e unha tristeza que non se atreven a mover o rabo, e que non saben facer posturas aínda que se lles dean regalos con anacos de costelas ou outros primores comedeiros, noutrora cobizados, aburridos deseguida por temor á sombra dun caxato alongándose sobre as costas, que ao caer, xa non era sombra, senón bastonada seca que facía tan arriscado o tomar os anaquiños como saborosos de comer.

Cerca do mercado de Born¹⁴, á deshora da noite, baixo un alpendre de paredes húmidas, con regos feitos pola auga que sae do mercado e montóns de follas de apio, de escarola, sen tenrura nin verdor, e algún tomatiño novo que lle esvarou a quen o levaba, un can de patas curtas, de pel áspera, rabo laso e orellas caídas sobre os ollos, entretense buscando entre aquelas follas murchas algún principio de substancia para a súa cea.

O farol pousado no outro cantón da volta, estende sombras alongadas que non lle deixan ver nada, e de nervioso ou por indicio encontra de tanto en tanto algunha cousa para roer.

• -Que fas aquí Xelín? –pregúntalle outro can que tan pronto como chega xa se pon a furgar.
• -Ola, Faluga, boas noites!; aquí estou perdendo a paciencia, estragando a vista e desprezándome o nariz, que xa non sei coñecer o sentido das comidas nin os seus olores. Axúdame, que non só estou perdido coa fame, e cando estás farto de non encontrar nada, farasme o favor de bocexar por min, que teño os nervios agraviados e a mandíbula non me quere corresponder nin se me abre para chicho nin ósos.
• -Como fixeches das túas! –di a Faluga, ciscando anacos de verduras e follas–, que banquete tiveches, xa non se encontra nada! Desde cando estás furgando?
• -Rapaciña... cando hai fame as horas son coma un día sen pan! Non sei, creo que estou aquí desde o ano pasado.
• -Que pouco se che acaen as mentiras! E este tomate, teríalo desprezado se non estiveras satisfeito?
• -Xa sabes que o pisto se me indispón; á miña idade non se pode comer todo o que apetece.
• -Si... por iso te dedicas ao segundo prato! Ai, que me dá a risa!
• -Xa verás, Faluga, métete nos teus asuntos e non me corrixas, se non hei de cravarche un dentada no traseiro, que me saberás dicir cal morde máis.

Os dous cans calan e só se sinte un roer xordo, interrompido por algún ladrido do Xelín que fai saltar un anaco cara a aló á súa coñecida, abandonando o cachiño que ten na boca sen se atrever a achegarse á mesa.

• -Que ósos máis duros fan! –di entre dentes o Xelín, despois de perder a paciencia movendo a queixada dun lado cara ao outro e usando de tenaces as patas dianteiras para suxeitar un óso moi rebelde.
• -Fainos picar no morteiro que serán máis brandos –bérralle a outra con ton de burla desde o outro lado da rúa–. Queres que che axude, Xelín?... –engade de alí a un pouco preocupándose e fregando o fociño polo chan.
• -A ver se ti es máis hábil: para min, é durísimo, os dentes esváranme e non o podo desfacer.
• -Haslle pór reparos a este óso? se é moi brandiño! Na miña vida comín nada máis brando; debía de ser un cabrito que o sacaron acabado de nacer, non tes máis nada que desprezar?
• -Come leituga, lambona; demasiada substancia indixesta.
• -Dismo ou cóntasmo?... xa vexo que non te retivo nunca a fame; xa saberías que sabor ten o vento.
• -Mira, agora veñen tres máis, paréceme que haberá pelexas.

***

• -Ola primos –din os que acaban de chegar, alongando o pescozo e levando dunha mirada o total do que faltaba naquel festín.
• -Ola, fociñudos –contéstalles o Xelín, sentando e fregando con moito empeño o pescozo cunha pata–. Se queredes tomar algo, aínda hai unhas follas de apio, que é moi san para o peito, e media caixiña de brócoli ciscada, que a quería gardar para lle dar á pobre.
• -Que can tan presuntuoso! –contéstalle un dos tres–; que esaxerado es! Regalaraslla á pobre se cando marches á cama bocexas coa fame e tes un durmir que a famísima te adelgaza e espertas bocexando coma o día de antes? Se en toda a vida non conseguiches fartarte!
• -Entretédevos, logo, por aquí; ás veces ven máis seis ollos que catro.
• -Quérese coma se o tomasemos –responden os cans acomodándose ao pé dos apios e dos brócolis.
• -Entendido: deixemos a cousa así, non fagamos malos prognósticos. De onde vides os tres?, vides de facer o tenorio?
• -Non estamos para historias –contesta un can que lle chaman Turco– o can bulldog, o municipal deunos unha nova tan recente que se non se amaña estamos perdidos coma Roses¹⁵.
• -Que dis agora? –pregunta impaciente o Xelín–. Ai, pobre de min que non bebín e a cea non me quere tomar asento! Pois, quen nos ameaza? Dobran os municipais talvez? Adiantaron o calendario?
• -Abofé! –replica o Turco, deixando a cabeza sobre as dúas patas estendidas.
• -Ai, ruín!, ti debes ser do inimigo, que os gabas. Que vellez me espera! Di, fermoso: De quen me teño que valer? Se é cousa de facer algún recurso, no matadoiro hai persoas que me queren ben e que lles podo ir dar a malleira.
• -Que?... non valen as persoas, trátase de abolir o veleno.
• -Si, meu fillo!...
• -Xa vos podedes alegrar! Pero sacan unha invención máis fixa que non valeran as menciñas para quitar o veleno.
• -As menciñas non valeran? A bebida sagrada da nosa liñaxe perderá a virtude?
• -Ide, ídevos con historias; nada menos queren que perdamos o mundo de vista facéndonos desaparecer o aire.
• -Como se entende?
• -Oh, son cousas da ciencia; non sei como explicalo; por exemplo, iredes bocexar e non encontraredes absolutamente nada. Nunha palabra, din que baleirarán o aire.
• -Vaia, ho, esta si que é fina! Baleirar o aire, cres que agora te entendo máis? E logo, di que esta familia, porque se ve con dúas patas, xa pensan que son os amos do mundo e queren gobernalo ao seu antollo. E como se amaña ese envurullo?
• -Xelín, non o sei, hai ordes serias; quen se deite tarde hanlle pór un colar trenzado que axusta máis que un sarxento e ao cabo de tres días de estar na torre exercítase a operación... e acabouse que xa morriches.
• -Logo, di que os velenos aínda eran un recreo... con tanta mortaldade como fixeron! Eu coñecía ata os zapatos que foran dalgún municipal, e en canto sentía o cheiro non me fiaba de ninguén, aínda que o vise de esguello! Non hai máis; que determinación podemos tomar?
• -Ningunha, Xelín, estaba escrito!
• -Se estaba escrito, que o borren. Aínda non lles chega con perseguirnos, non podemos pasar o verán tranquilamente? Agora pon o colar, agora pon o bozo, que parece que teñamos os bigotes na prisión, ou paga o peso, ou que o paguen os titores, e a cambio tíranche ao pavimento tal cantidade de veleno, que se es algo lambón, vénche un mal de ventre que te pon nas portas da morte, ou chas abre de par en par, por pouco delicado que sexas. E a iso chámanlle persoas! Sempre tiven esta norma de conduta, aprendédea vós que sodes novos: non vos fiedes dos que traballan; son unha raza imperfecta que envexan o noso señorío e por iso nos queren extinguir. Escoita, Turco: e se ti e o Sultán fixerades unha representación, e se todos fosen mexar nas paredes da Casa do Concello... Que che parece?
• -Que representacións nin que estragar papel timbrado! Queres que nos persigan a paus? Desengánate, voces de can non chegan á Comandancia.
• -Xa o podes repetir; non nos respectan nin nos teñen por nada. Mira, o outro día, quen mal non fai mal non pensa, como din os que falan sen ladrar, eu, na porta da Casa do Concello, detrás mesmo dun municipal, si... debeuno tomar por irreverencia, que así que se deu de conta, meus filliños, da patada que me deu coa bota revolveume de costas que vin no reloxo a hora que era, e grazas que me puxen ao covallo dunha escaleira ou senón acaba comigo. Non traía pouco longo o sabre!
• -E válense porque se ven armados –murmura un do curro.
• -E por suposto –responde outro–; anda que non dá orgullo, verse cunha ferramenta moi afiada!

***

Despois dun longo silencio en que os cans meditan sobre a gravidade das circunstancias, o Xelín alza a cabeza e pregunta:

• -Durmides?
• -Durmir, si, durmir! –responde o Turco– en todo o día non cerrei o ollo: xa se acabou esta delicia.
• -Que se determina?- volver preguntar o Xelín.
• -Xa o teño pensado, cambio de barrio –responde un can sen pedigree.
• -E a onde marchas?
• -A Hostafrancs¹⁶.
• -Boa terra –di o Faluga facendo catro garatuxas co rabo–; alí hai un barrio en que se está mellor que na Icaria. Son todos xente da arte do roubo: guapos, boas persoas, cunha cor de para, que o sol non ten nada que lle facer.
• -Xa os coñezo; son xitanos –exclama outro–, que se ti non comes eles tampouco, é un persoal moi tratable; eles poden ter certos defectos, pero queren; saben apreciar os animais.
• -Eu –dixo outro can– volverei co coxo do pandeiro; senón terei que comezar os estudos desde o principio. É unha mágoa, tan boa letra como facía!, o mesmo me era saltar unha muleta a catro cuartas, coma a catro e media, nada me puña medo.
• -Eu poñereime a servir; buscarei un cego e terei que me consolar recibindo paus en canto me descoide de ir recto, ou cando desvíe o pescozo cara ás esquinas. Pero, que lle queredes facer se os tempos son tan críticos!
• -Pois, eu –di o Turco–, dareime á mala vida: nacín can sen amo e non me quero escravizar. Pero o que teña intención de poñerme o colar, que garde o ventre da perna, que creo que llas deixarei máis fracas que os palillos de facer encaixe.
• -Ai!, eu non sei que hei de facer –di tristemente o Xelín–, se me acollo e me cerro na casa dun traballador que son xente de bo carácter, que distraccións, que xoguetes lles poderá facer este vello para lles agradecer o bocado de pan que me tiren debaixo da mesa? Eu decaerei perdendo a pouca saúde que me queda, quen é o que ten valor para ir encher de tristeza unha casa onde todos viven felices? Á miña idade verse en tales fatigas! Mirade xa rompe o día... cada vez que vexo este resplandor tan bonito, o corazón éncheseme de gozo, porque penso: xa gañamos outro día; e hoxe, pensar que perderei de repente todo o que apañei con tantos esmero!... fuxide, primos que ensaien en min a invención famosa; cando menos senón sae ben, unicamente haberá unha víctima: serei eu.

E todos os cans marcharon entristecidos polas nobre palabras do Xelín.

(Entre familia)

1. ¿QUEN... COMPRA AMORODOS¹⁷?

Ao meu amigo don E. Pig i Valls

• -A dezaoito van filla¹⁸.
• -A dez?...
• -A canto di?...
• -A dez.
• -Xa o oíra a primeira vez. Non por agora. Faga algún requisitiño de fabas que van a tres as cocidas, ou coma as chufas, que tamén refrescan.
• -Comerei o que me apeteza. Entende?
• -Entendo, rapaza, entendo; van caros os amorodos. Son malos para os nervios e castigan o peto.
• -Cala: se non os queres, non os compres; que ganas de ter contendas coas persoas!
• -Que sabes ti? Onde vai este mal encarado, prometelos a dez!...