Voltar

Emili Vilanova

Bestas embalsamadas e outras narracións

Versión galega de Eva Méndez

 

ÚLTIMAS ESCENAS DUN DRAMA

Vai un vento que cimbra.

Ás pobres donas que van pola rúa envólvelles as saias, privándoas deste xeito de camiñar, ou empúrraas facéndoas andar máis a présa.

Os varredores como atopan o traballo feito marchan para a casa sen faceren nada.

Un señor velliño (que xa non debería pensar nestas cousas) apárvase mirando as botas dunha rapariga e o anaco de media branca; mete un pé nun foxo e co salto que dá para sacalo afóndaselle o outro.

As salpicaduras que levanta van dar aos vidros dunha barbaría, e no mesmo intre o barbeiro sae á porta, estende o brazo e mira o ceo, e métese outra vez dentro confundido, sen saber entender como demo a choiva que tiña que caer por riba lle mollou por baixo a palma da man.

Despois séntese un trono que parece que trae tras del toda a súa descendencia, porque diminúe e tórnase débil e ruín, que máis ruído fan no piso de enriba cando moven unha cadeira.

O aire asubía e, buscando compaña, fai bater as almofías da barbaría, batendo unha contra a outra.

Ao ver iso, sae o mozo, sobe enriba dunha cadeira, descólgaas e métese para dentro.

Non se sabe que hora é porque aínda non soou no campanario, xa que o vento a levou ben lonxe, á Bordeta1.

Comeza a chover; a auga cae abundante e en forma de xistra, raiando o espazo coma as pautas dun caderno.

***

Un home, cuberto cunha capa madrileña con lapelas de cor do sangue, pasea cara a arriba e cara a abaixo pola beirarrúa. Un sombreiro de ás amplas, moi tirado cara a adiante, tápalle os ollos; o colo da capa ocúltalle a metade da cara.

Cando alguén pasa a carón tápase máis e mírao de esguello como ameazándoo de morte se o descobre.

Escurece; chove e o vento non para. Desde o fondo da rúa vese vir un home moi a présa que leva unha forquita no ombreiro: detense un anaco, e a rúa queda iluminada á medida que avanza. Digámolo axiña, non lle collan medo: é o faroleiro.

Ao chegar preto do home con aire bohemio, ese quéreo parar; o faroleiro sempre de fronte, respóndelle camiñando:

  • -Ás seis.

O home cuberto fai un movemento de impaciencia, métese dentro dun portal, sacode a molladura do chapeu que lle deu volta ás ás cara a abaixo, lanza un suspiro, que lles impedía a saída aos outros, e deseguido agáchase para dobrar os pantalóns.

Na entrada dianteira ábrese a cancela cun repenique de campaíñas, e aparece algo, coma un vulto, que, coa escuridade, soamente se lle ve o mandil branco.

  • -Pz! –fai o vulto.

  • -Vou –dixo o da madrileña, atravesando a rúa e meténdose dentro da entrada.

O vento que ata agora bufaba, de súpeto perde a respiración, e non se escoita máis.

Dentro, na entrada óense xemidos e suspiros e consolos e risadas.

  • -Non chore, señorito –di ela (a fin de contas é a coidadora de nenos da casa)–; a señorita aínda o quere.

  • -Quéreme e casa con outro! –rosma o home envolto fungando e facendo dúas voces coma un flubiol.

  • -Non chore, señorito Paquito, esquézaa, non se impaciente.

  • -Que casa, dixéchesme? –Replica el, serenándose de golpe e agarrando con forza o pulso da coidadora de nenos–: Cando, onde, a que hora? Que fai ela, que di? Responde, axiña!

  • -Ela chora, pero coa preocupación dos vestidos case non ten tempo.

  • -E el, que di, que fai, que pensa?

  • -Oh!, el todo o día co puro na boca, e quere marchar a París coa Señorita.

  • -Oh, vaia, que hei de facer? A que hora casan?

  • -Ás seis.

  • -Pois ben: dille que eu ás seis menos cuarto xa estarei morto. Xis! Cala!... Toma, dálle iso da miña parte: será o primeiro e o último. –E o home envolto destápase, abraza a aia, e quérelle facer máis caricias; pero ela dá un berro e foxe; péchase a cancela facendo ñing, ñing, ñing, e co impulso que leva dálle un golpe no calcañar ao desgraciado amante.

Este encamíñase cara á parte traseira do palacio, métese dentro de cas Roca, e pide cen gramos de velenos.

***

Nunha cama de ferro, con gorra de durmir de algodón, a cara moi marela, os ollos afundidos, descoloridos os labios, está acurrunchadiño sen facer moito vulto o embozado da outra noite; solta un bocexo, despois outro, algúns máis deseguido, e tanto dá que non lle prestamos atención, porque parece ser que debía ter un depósito e agora lles dá saída.

Na mesiña de cerca da cama hai unha cunca chea de caldo que fumea; ao lado, unha caixiña de marmelada, medio baleira, cun coitelo de sobremesa que se ten de pé.

Equivocáronselle no veleno, e agora hai tres días que está máis calmado. O médico, que tamén debe entender de males de amor, di que o curará unicamente con marmelada e caldos de plantas medicinais.

Ela, a rapaza, xa está casada. Ai, pobre rapaz, o día que o saiba (porque agora non se acorda de nada). Será capaz de poñerse diante dun canón calquera día que fagan salva, e que veña o que queira.

(Do meu traxecto, 14 de decembro de 1878)

O PRIMEIRO AMOR

I

Aló polo mes de marzo, ao redor do San Xosé, os vendedores de estampas da rúa d’En Petritxol2 teñen expostos unha manchea de cadros dese Santo, con tal variedade de medidas, posturas e colores que, aínda que todos o retrataban só ou coa Sagrada Familia, mesmo non o semellaba, tanta era a discordancia de pareceres e traxes con que estaba representado.

Entre os curiosos que dunha tenda a outra se ían parando para ver as estampas, había un home que con singular satisfacción as observaba, pasando a vista indiferente polas demais que tiñan outros asuntos ou personaxes. Ao mesmo tempo estaba encantada, e coas mesmas láminas, unha señora con veo e pano de seda negra con flocos que, sen decatarse da presenza dun e do outro facían as mesmas paradas en cada tenda en que estaba exposto este san Patriarca.

Deste xeito, distraídos, chegaban ao extremo da rúa (onde xa non había nada que mirar, a non ser que quixesen quedar contemplando a pintura da parede, porque os cadros e as tendas xa se acabaran); cando a señora, como despedíndose dun san Xosé e a Madre de Deus, solta un suspiro, que era todo tenrura, exclamando como se falase consigo mesma:

  • -Estes si que se querían! Ai Señor!...

  • -Ben se pode dicir! –Contesta deseguida o individuo sen apartar a vista do cadro e facendo andar a cabeza adiante e atrás como admirado da profunda sentenza que tan sinxelamente lle saíra.

E pasou moito tempo de quietude contemplando a pintura, ata que a señora, erguendo a vista cara ao individuo, lle dixo:

  • -Cando un home ve estes matrimonios de hoxe en día, que cada un vai polo seu lado, e con esta pouca moral que anda... Ai Señor! Eu non son ningunha vella, pero mellor prefiro conservar o estado honesto, e cando menos non quero ser a burra de carga dalgún destes homes, que no canto de muller, pensan que teñen un can. –e dirixíndose ao san Xosé da estampa, exhalando outro suspiro dille:

  • -Vostede si que foi un marido daqueles que non hai, glorioso San Xosé!

  • -Certo, o dito xa o di –exclama o home–, cando se quere destacar un matrimonio benaventurado, xa se sabe: non hai outro coma Xosé e María.

  • -Por iso lle digo eu, vaia, xa vexo que me entende... si, si, iso é o que se di.

  • -Deseguida a entendín, unha persoa, por iso, xa non é unha criatura.

  • -Ben se ve. Vostede xa non o debe ser?

  • -Que di? ...

  • -Non, non señor, dicíalle se xa estaba casado.

  • -Ai, non señora; polo de agora aínda non.

  • -E logo, vai cara a arriba?

  • -Vou señora, cara a Portaferrissa, e despois desvíome.

  • -Vaia, mira que casualidade! Eu tamén vou. Ai, parece que non poida ser! Vaia, os dous polo mesmo camiño.

  • -Certo, ía cara a Sant Felip Neri3 buscar un sombreiro do pai Joan...

  • -Ben o coñezo, é felipista.

  • -É, señora.

  • -Logo, imos; que quere que lle diga! Paréceme que todo o mundo ha de mirarnos; que non vaian pensar que ao final isto é unha cita. Ai, santo Antón bendito! estarrezo enteira! Como hai xente tan mala no mundo!... E logo vostede está de acordo co padre Joan? É un santo home, un sacerdote moi cristián; moi piadoso, xa lle digo, non é para gabalo.

  • -Non señora, eu non estou de acordo con el, senón que lle levo os recados, cómprolle algunhas cousiñas... Tamén o fago por outros capeláns. Coñece a mosen Passarell, o beneficiario de ...

  • -Vaia se o coñezo, non diga máis.

  • -Pois, eu sírvoo. E a Mosen Gaietado, o confeso?

  • -Tamén, se case os coñezo a todos. Mire como veñen as cousas; xa ten razón o dito que di que as persoas se atopan e as montañas non. A vostede tamén o hei de coñecer. Porque máis de catro veces fun á casa das persoas que me menciona e aínda podería ser que vostede me abrise a porta.

  • -E tanto, seguramente, todo podería ser.

  • -E logo, vostede está solteiro?

  • -Estou, señora, por agora e mentres Deus o queira.

  • -E está só, soíño?

  • -Só, destruído. Non teño a ninguén: cando tiña trinta e cinco anos quedei desamparado de pai e nai, sen consolo nin axuda de ninguén, nada máis que da Madre de Deus, e coa súa bendita graza paso este triste val de bágoas.

  • -Que lle imos facer! Nacemos para sufrir!

  • -É a reflexión que sempre me fixen. Si, señora, vostede ten razón: este mundo é mundo de tribulacións!

  • -Pero polo menos terá a alguén que o coide e o atenda? ...

  • -Non, señora; todo o fago eu; mesmo paso o ferro ás camisas, e ata sei pór mendos aos calcetíns... si, ao principio, cando quedei desamparado por cada cousa que necesitaba tiña que dar cartos: para pór un triste botonciño aos pantalóns; xa ve vostede unha cousa tan sinxela, que polo menos de nada é moi doado que caian ... porque unhas persoas non se privarán de certas cousas... xa me entende vostede, non é verdade?

  • -Ai, pobriña de min! Que quere que lle diga? Como nosoutras non os usamos...

  • -Pois, si, señora, ata coser un botón me custaba cartos.

  • -Vaia, ho!... E desde aquela como non buscou aínda unha persoa, que xa as hai ben recatadas e de boas prendas, e vostede podería facerse cunha boa compañía.

  • -Que quere que lle diga? Sempre me deu medo... e como un home está medio apartado das cousas mundanas desta vida...

  • -Si, pero unha boa compañía, que se un está enfermo, sabe que ten quen o coide e o alimente... Oh, filliño, todo é o mesmo!

  • -Ai! Canto o sinto, pero teño que marchar, que me esperan.

  • -Vaia, si que é tarde, é o acto relixioso da capela dos Angels. Cóidese, señor... Como dixo que se chamaba?

  • -Josep Pacam, para servila.

  • -Que me di, eu son María!... Parece que feito adrede... Vaia, vaia, alégrome moito de telo coñecido don Josep.

  • -Eu tamén, señora María. Vaia engorde.

E mentres a beata marcha moi contenta pola rúa abaixo, o señor Josep mirábaa desde a soleira dunha porta; ao dar a volta na esquina, xira a cabeza, quedando os dous sorprendidos, e a sorrir métese dentro da escaleira e a outra segue o seu camiño.

II

Tres meses despois de teren aquela conversa, casaron; e senón, boten contas: pola Coresma coñecéronse e por san Xoán casaban... Vexan se me equivoco, pois agora (xa pasaron dous anos) a señora María está enfermiza; non pode facer nada; perde a fame, todo a apesara; a comida aínda non a ve xa lle dá noxo e, nunha palabra, non sei qué se lle fará. Estivo dous días na cama e neste momento está o médico visitándoa. Ela está sentada na cama, na cabeza leva unha cofia decorada con puntillas, e o seu corpo está cuberto cun chaleco de algodón abrochado ata o pescozo. O seu home, aos pés da cama, espera cos ollos baixos saber a opinión do médico, que agora lle está tomando o pulso, e contesta con voz apesarada ás preguntas que este lle fai.

  • -Veña, pouco lle hai que facer –di o doutor– estea ben quietiña, non se mova moito, que non lle dea o aire, siga coa menciña e o caldo de pan. E para outra vez teña máis siso. Por agora non foi nada, tan só as esperanzas perdidas; pero pódese conseguir con gañas.

  • -Ai, Señor! –di o marido erguendo os ollos ao ceo– eu que xa me cría... mire, si, señor, a vostede xa llo podo dicir: xa o vía pola rúa, co hábito e a cana coa campaíña na man, chamando á doutrina.

  • -Ben, home, ben; xa me gusta, e como se entusiasma!, escoite! e se lle fora nena!

  • -Ai... ten razón...! non me dera de conta!... Maruxiña, oes o que di o doutor?... e se fora rapaza?... Nós non falamos diso; agora si que me abriu os ollos... E se fora nena?... Vaia que si!

  • -Con que me vés agora! –responde a enferma– non sería rapaz. Como se non houbera homes e mulleres no mundo! Parece que che dean a noticia agora mesmo, e que é o primeiro día que o sabes.

  • -Mire, xa llo teño mandado: quero que mude de confesor, el ten a culpa. Imaxine que cando vai para lle bicar a man, alza os ollos e se encontra cunha barba negra coma a dun capitán manaia!... figúrese que susto!

  • -E logo quen era ese rufián que tivo a pouca vergonza?...

  • -Non, señor, vostede non o entendeu: Xa era o padre Pau; el mesmo; só que con esa parvada dos federais, deixou medrar a barba, home de Deus, enténdeo agora?

  • -Entendo, xa o entendo; agora si que me fixo rir.

  • -A min non, case me fixo chorar... Ou unha cousa ou a outra!...

  • -Josep, polo amor de Deus, non sexas tan neno; que dirá o señor!

  • -Non, xa me fago á idea –di o médico– mais, tiven que rir; pero síntoo (vaia, é unha mágoa).

  • -É, señor, é unha mágoa! Xa vexo que ten bo corazón... Era a nosa alegría! A paz da casa!

  • -Pero, home, que ocorrencia! Onde vai dar? Non se poden dicir as cousas...

  • -Sen as saber ben seguras. Xa o sei. Que quere que lle diga?... non importa: para nosoutros era como se viñera ao mundo. Esa xa o vía na cadeiriña, eu xa o vía metido no meu pantalón de veludo cunhas cortaduras nas pernas, correndo por aquí.

  • -Josep!... E que louqueas? Non me apesares máis.

  • -Déixea falar, señor doutor, que sabe ela? Eu pasaríalle o libro de aprender as letras e sería un reverendo coma unha casa. Con aquela barriga tan grande coma seu avó (si porque meu pai –no ceo me espere– era moi barrigudo). Sería o noso descanso, o noso benestar; porque el non pararía ata que conseguise unha reitoral de seu. Chamaríase coma min: mosen Josep!...

  • -Que dis agora! Viróuseche o entendemento? –vólvelle berrar a súa muller con voz debilitada.

  • -Xa me entende o señor doutor; tes razón, é mellor non falar máis. Si, porque non perdemos un fillo, que perdemos un reitor, un cóengo talvez, e se me fas dicir (demais)...

  • -Josep, polo amor de Deus!

  • -Xa calo, María, ti si que es a mártir! Porque, vaia, señor doutor, coma o amor de nai non hai ningún outro; non é?

III

Algúns anos despois, o señor Josep, levando un raparigo pola man, pasaba pola rúa do Bou da Plaça Nova. A criatura tiraba do brazo do seu pai e coa cabeza xirada e quedándose cara a atrás, sinalaba coa outra man un descomunal soldado de papel que había nunha tenda onde vendían abanos e coplas.

  • -Veña, Josep María –dicíalle o seu pai– rápido, camiña, non me entreteñas.

  • -Mire, pai, que miliciano máis grande; cómpremo!

  • -Xa tes unha capela de xoguete4, os rapaces non piden estas cousas.

  • -Pois, eu si: eu quero que mo compre.... hi, hi, hi!

  • -E agora! Por que choramos? Choras de verdade.

  • -Hi, hi!

  • -E que non queres calar?... levanta a cabeza; funga, rápido; mira qué cara pos.

  • -Logo aínda chorarei máis: Eu quero o miliciano!

  • -Xa tes a capeliña na casa.

E entre pai e fillo continuaron as diferenzas, un botándolle en cara a capela, e o outro chorando cada vez con máis gana e non querendo camiñar nin pouco nin nada, ata que o señor Josep, ao non conseguir sacalo de alí, cólleo ao colo e o leva á casa.

E o que son as manías das persoas cando se dá nunha cousa: o señor Josep quere que o rapaz de grande estude, e este ten a teima de ser cerralleiro, sen dúbida guiado polos seus instintos guerreiros que o chaman porque se desafoga facendo cascos de lata e cabezas de lanza xogando.

O señor Josep e a señora María, como bos cristiáns que son, resígnanse coa súa sorte; mais, se algunha veciña lles pregunta se o rapaz será sen dúbida ningunha sacerdote, antes de contestar suspiran e despois, con voz apesarada, dinlle:

  • -Non señora, non, quere ser cerralleiro!... Non temos esa sorte!... Que lle imos facer! Cada un ten que levar a súa cruz!

(Cadros populares, marzo de 1877)

    1. BESTAS EMBALSAMADAS

(Diálogos)

Entran dúas señoras, nai e filla, nunha tenda dos Quatre Cantons del call5.

  • -Ave María!... Deus vos garde.

O dependente, que está fixando sobre un cartón un peixe de forma plana coma un linguado, ergue a cabeza, e notando a presenza antes da filla ca da nai, deixa apresuradamente o traballo e métese detrás do mostrador.

  • -Digan

  • -Mire: fixéronnos un encargo. Embalsamaríanos un papagaio?

  • -Claro que si, un papagaio sen problema ningún! O que queira... observe, repare no aparador... vexa se hai animais, todos son feitos na casa.

  • -Home!, talvez vostede non me entendeu. Eu xa o traio, nada máis querería que mo desecasen.

  • -Por iso llo digo señora. Aquí faise calquera cousa.

  • -Entendérao mal. Pensaba que quería dicir..., ben, entendera unha cousa por outra, ademais, é un papagaio o que traemos; un papagaio máis charlatán...

  • -Oh, para o caso non importa nada: o mesmo ten que fora charlatán coma que non; cando os traen aquí, pobriños, xa están...

  • -Ben o pode dicir! O que pasa é que ese, talmente parecía unha persoa: só lle faltaba falar.

  • -Mamá!... Que está a dicir agora!

  • -Dispense, si... quería dicir que parecía ter entendemento. Pasaba a vendedora de area: "rapaza da terra" berráballe; o home dos agróns, o mesmo; calquera que fose, dirixíase a eles. Oh, era algo incrible. Eu creo que algún veciño nolo envelenou, porque non calaba en todo o día, e como hai xente de tan malas entrañas! Eu metería as mans no lume e non me arderían... porque ás veces as cousas non se poden dicir.

  • -Ben, mamá! Por que conta esas cousas...?

  • -Vén dado pola conversa. Non é certo?

E o dependente, non sabendo, qué dicir, para quedar ben con nai e filla, solta un sorriso de retrouso dirixindo unha conquistadora mirada á última.

  • -Mire, aquí o traio.

Saca o papagaio envolto nunha mortalla de farrapos.

  • -Crea que tivemos un desgusto que non se explica, esta non fai máis que chorar.

  • -Veña mamá, non diga iso agora!

  • -Por que non o hei de dicir? Pensas que o señor non sabe o que son esas cousas?

  • -Efectivamente, hai bestas que doen, seméllanse tanto ás persoas!

  • -Non mo diga, a min creo que ata me quitou a fame, non o podo arredar do pensamento; tan manso, tan agradable! A min e a esa nunca nos fixo mal ningún. Ao seu pai, porque non sabía acaricialo, si que unha ou dúas veces o picou. Pensei que nolo mataba; lanzou a gaiola polo chan, que non sei cómo non o desgraciou. Míreo...

Desenvolve a vítima e o dependente agárraa por unha pata deixándoa pendurada.

  • -Ai, non mo agarre así, pobriño! Ai, meu Deus!, vostedes son coma os médicos.

  • -Non teña medo, señora –di o dependente volvéndoo envolver deseguida e arredándoo de preto del–. Cantos días hai que morreu?

  • -Mire, hoxe hai oito días. Con este frío que vai consérvase tan ben coma o día que finou; tan natural, parece que dorme!

  • -Case que, se tarda máis... xa lle caen as plumas. Non sei, paréceme que unha calva que outra sempre lle vai quedar...

  • -Ai, meu Deus! E onde van ser as calvas?

  • -Dáse de conta, mamá, como llo dicía!

  • -Veña, como faciamos para que o teu pai non o vise? Fasme rir. Mire, este papagaio é un regalo dunha persoa... e, era un recordo... Sabe? Daquelas cousas... Comprende?

  • -Se cadra dalgún irmán seu que marchou a América? Un tío da señorita?

  • -Non, tanto coma irmán, non señor; interesa máis á rapaza que a min, por iso; e non querería por nada do mundo...

  • -Ah! Talvez a señorita ten amoríos...

Entra na tenda unha velliña, vestida de escuro, veo espeso e un libro de ir á misa nas mans.

  • -Deus vos garde. Dígame, atondáronme aquel canario?

  • -Desecamos, señora. Desculpen, estou con vostedes deseguida.

  • -Atenda, atenda.

O dependente sacou do andel un canario embalsamado, e a señora ao velo, conmovida por unha especie de alegría sentimental, exclama:

  • -Ai pobre animaliño! Ai, a miña prenda! Tic, tic! Non, non me fagan caso; ai, Señor! Miren, talmente é el! Parece que me pide o piñonciño. Vaia, é el mesmo.

  • -Iso non o dubide. Esas cousas temos moito coidado de non cambialas.

  • -Saca de aí, ho! Ben o sei. Se aos donos desta casa hai máis de corenta anos que os coñezo. Non quería dicir iso. Quedou tan ben, que non cansaría de darlle bicos, parece que se mova. Entende o que quería dicir? Ai, Deus me garde.

  • -Si que quedou ben –din nai e filla contemplando o canario que está pousado sobre unha póla de cortiza, coas ás medio estendidas e o pico aberto.

  • -Oh, se o visen cando vivía! Aínda non vía a luz, xa cantaba; de noite, coa claridade, tamén. E tan paciente, tan cariñosiño... pola mañá cando lle levaba a folliña de escarola, parecía que se daba conta; non paraba quieto ata que lla metía na gaiola. Á hora de xantar tamén me chamaba querendo dicir: Non me dás nada? E miren como veñen as cousas; estaba limpando a gaiola, e sen saber cómo, fuxiume pola abertura do bebedoiro. O pobriño corría por alí; ca! senón sabía voar! Eu que lle vou tirar por riba un pano, e, cando me dou conta, o gato xa lle cravara a pouta, que nin dixo Xesús, pobre animaliño! Miren, deume unha impresión, coma se fose un corpo grande, pero despois pensei: cala, heino de levar aos quatre cantons del call, e cando menos...

  • -Se a nosoutras, para o caso, pásanos unha cousa parecida.

  • -Un canario tamén?

  • -Non, señora, un papagaio.

  • -Ai, vaia... si, cada quen quérelle ao seu. Pero, que queren que lles diga? É unha lei de animaliños... non sei, preocúpame... e iso que algúns lles dan cocido de garavanzos... luxan moito; non me gustan: parece que coman rancho... e aquel fedor que bota a gaiola. Iso vai a gustos, xa o vexo; pero aqueles berros e aquel volver sempre ao mesmo que se meten dentro do siso...

  • -Ai, o noso era moi limpo. Non vin nunca besta máis curiosa, todos os días lle limpaba dúas veces a gaiola.

  • -Vaia, para min non vale. Moita molestia e ademais xa debe recordar que lle paguei lémbrao?

  • -Desde logo, señora, non lle pedirei nada, nada me debe.

  • -Claro, si, a seguir ben.

  • -Deica logo.

  • -Ai, que ganas de rir tiña co seu canario. Pobre señora! Ao chegar á casa aínda lle ha de dar bicos. Ai, Señor! A ela parécelle que é moita cousa!

  • -Logo, ese papagaio é un recordo dalgunha persoa que lle interesa á señorita?

  • -É, era un regalo do seu prometido. Cando marchou de viaxe tróuxonolo; e sempre dicía: a ver se mo coidan ben e pensan moito en min.

  • -Mamá!... Imos que é tarde.

  • -Cala tola! non sei de que te avergoñas! E si, el sempre dicía: "a ver se cando sintan o papagaio pensan moito en min" Que eran prometidos de había pouco, cando marchou. En cada carta que lle escribe a rapaza, fágolle pór algo do papagaio. Agora si que non sei qué dicirlle; é un compromiso, non sei cómo amañalo, que dirá el! É capaz de tomalo doutra forma! Queríalle tanto!... eu llo direi: "mira, aquí o tes, do mesmo modo que nolo deixaches" por iso tiñamos pensado embalsamalo.

  • -Deus vos garde! –di entrando na tenda unha muller gorda, vestida coma unha artesá, cun pano grande de la nos ombros, outro sedoso na cabeza; vestido de algodón estampado de baixa calidade, calzada con zocas e levando no brazo unha cesta, que os repolos non deixaban pechar, colgando dun lado as follas dun apio e do outro algúns porretos.

  • -Escoite e perdoe –dixo asubiando, marcando moito os eses–. Penso que non me equivoco, dígame, é aquí onde fan?... Ai! Non sei se me saberei explicar, quero dicir que, arranxan bestas?

  • -Desecámolas.

  • -Iso, desecalas, que non as parece, vaia, coma se estivesen vivas.

  • -Igualiño, diga, que se lle ofrece?

  • -Ai, grazas a Deus!... Parece que me quitou un peso de aquí dentro!... Mire, unha servidora ten un acuario de peixiños, daqueles tan bonitos, avermellados que semellan lume, pero o meu rapaz, con iso de facer burbullas, ao primeiro case mos deixou sen auga, e deille unha labazada, que non foi a Roma pola penitencia pero... E onte o gran desvergoñado, en canto eu ía á compra, botóulleme xabón, e cando chego á casa, atópoo coa cana nos morros (con perdón dos presentes) chupando dentro do acuario e os pobres peixiños boca arriba. Envelenáramos coa escuma. Xa fun á rúa del Pi, pero, ca! Non se atopan de moitas cores vivas, tan bonitos... Oh! E cando o home da casa o saiba haberá unha de san Quintín. Pero unha señora díxome: "vaia als Quatre cantons, alí han de compoñerllos. Ande, non teña medo, que llos han de deixar ben".

  • -Seguro que si...

  • -Direille. Unha servidora queríaos para pasado mañá sen falta; para que cando veña o meu marido non se dea conta. Porque traballa no ferrocarril, quere dicir que dúas veces á semana queda na casa, e se o ve, non as pagará o pequeno, senón que me dará as culpas a min. Vexa, logo o que pode facer; faga o que poida, que llo agradecería moito.

  • -Ca, non, señora, cando menos necesítanse oito días.

  • -Oito días? Pero que di! Se xa estarían pasados... Que noxo!

  • -Explícolle: a persoa que fai estas cousas está ocupado cunha balea e non se pode distraer con nada.

  • -Que me conta a min da balea! Con qué me vén a min agora. Diga que non lle dá a gana. Pensa que me pode enganar? Se fose unha señora xa o veriamos; pero, fágolle saber que tan bos son os meus cartos coma os dela.

  • -Mire, señora, Onde vas dar agora? non lle digo que non pode ser?

  • -Ai, carafio! A min non me ten que enganar nin vostede nin ninguén. Agora, por máis que vostede quixese, a min non me daría a real gana. Porque aínda que teña que ir á peixaría e comprar unha libra de carne de salmón, bótoos todos no acuario, tan só para tapar a boca daquel desvergoñado. A min non ma dá vostede co da balea. A balea... Ai, Señor! Non me faga rir, pensa que estou tola? Saiba que a min non me engana, meu fillo... ha, ha, ha, a balea!

E repicando coas zocas no chan, co paso apresurado, a muller sae da tenda finxindo grandes gargalladas.

  • -Canta paciencia teñen que ter os que están detrás do mostrador! Mire esa muller que forma de falar!

  • -Vaia, xa non lle facemos caso. Son xente de pouca importancia, que se lle ha de facer!

  • -Ao demais, diga, axiña, que se me fai tarde. Está seguro que quedará ben? Ai, iso das calvas si que me pon de mal humor. Escoite, non o podería facer de forma que lle quedaran por baixo nun sitio que fose máis disimulado?

  • -Oh, nós non podemos. Vostede mesma xa o pode ver... se lle caen as plumas do lombo non lle podo pór a mancha no ventre. Supoño que o entenderá.

  • -Ten razón. Ai, iso si que me sabe mal. Ben, faga o que poida, vostede mesmo. Porque nós (déixeme dicirlle) pensaramos unha cousa. Vostede diranos se estamos no certo. Sabe? Agora a rapaza ten que retratarse (para enviarlla a el) e eu dicíalle: podiamos facer unha cousa; pousarlle o papagaio sobre o dedo, e coa outra man, como se aparentase darlle un anaquiño de azucre. Dáse conta do que lle quero dicir?

A rapaza, sufocada xírase como se mirase a rúa, e a súa nai en voz baixa dille ao dependente:

  • -Non faga caso, é moi vergonzosa. Logo, que me di?

  • -Ben pensado, señora, non estaría mal.

  • -Pero, que dirá el cando volva? Mire, mellor preferiría que me dixesen que custa moito, pero que quedará ben.

  • -Non se preocupe por iso, señora, que xa lle debe querer moito... A min paréceme que non lle rifaría nada; ao contrario, aínda a querería máis.

  • -Ah, que pícaros son vostedes, ben o creo.

  • -Ben, mire, se lles ten que rifar, díganlle que eu teño a culpa.

  • -Si, xa o pode dicir! Que agudo é! Diga, diga, que día estará?

  • -Pasen a semana que vén.

  • -Ben, déixollo nas súas mans; escoite, confío moito en vostede, fáganos quedar ben. Estoulle agradecida, a seguir ben,

  • -No perda coidado. Vaian con Deus.

E o dependente acompáñaas ata a porta dándolles a man á nai e á filla.

  • -Non sei por qué tes que quedar mal –dille a nai á filla– un mozo tan amable, e nin tan sequera lle soubeches dicir nada.

  • -E logo, que quere que lle diga agora? Entón, estando prometida que teño que facer cos outros rapaces?

  • -Si, pero ás veces... non se perde nada sendo cariñosa, quen sabe? Mira, o caso do papagaio pode traer unha disputa. Son tan variables os homes, nunca se sabe o que pode pasar. E logo, por qué non tes que lle pór boa cara aos que te cortexan.

  • -Vaia, mamá, sempre tan pesimista! Se el é tan pequeno que por un papagaio busca disputas, que vaia en nome de Deus!, máis vale agora que máis tarde.

  • -Por iso mesmo, ves? Agora dásme a razón muller, por que cho digo eu? Máis che vale que cando volvamos lle poñas boa cara, quen sabe? Toda a miña vida sempre oín dicir que un ten que ser previsor. Vale máis ter que desexar, rapaza.

E continuando a conversación, nai e filla diríxense cara á rúa da Boqueria, onde se confunden coa outra xente que vai e vén, que sempre enchen a tan estreita rúa.

Non sei se ao volver buscar o papagaio a rapaza puxo mellor cara a aquel mozo, nin se a súa nai a convenceu para retratarse co papagaio nas mans, como tampouco ninguén se preocupou de esclarecer de qué maneira o prometido tomou a morte desta besta, porque o obxectivo deste relato foi o de presentar algúns tipos e non entreter ao lector andando co conto onde non me chaman.

(Cadros populares, setembro de 1878)

      NA ESTACIÓN

É un local pouco máis grande que unha torre do Putxet6; parece un lugar para xogar a ferrocarrís. A sala de primeira clase é ruín de dimensións e moblaxe; a de terceira, pola clase que representa, non pode estar peor. Non hai sala de segunda, porque a de primeira encárgase de cubrir a falta.

Está a chegar o tren que pode vir de Donostia, por exemplo, seguindo despois ata Zaragoza. A estación énchese de viaxeiros, ou, mellor dito, podería encherse se todos se quedasen dentro, mais como alí non hai suficiente aire como necesita a concorrencia, cada un colle a tarxeta e sae tomar a fresca fóra do local.

Dentro só quedan o expendedor e os mozos que facturan os paquetes xa teñen bastante faena pousada en fronte daquel edificio.

Un viaxeiro, que non ten nada de particular, nin na súa fisionomía nin no seu camiñar, entra na estación; fai descargar un baúl e pide con bos modais, ensinando un billete de ida e volta, que llo facturen para Barcelona. Os mozos que están distraídos nos seus traballos, ou que polo menos o fan ver, non o escoitan. Ao cabo dun pouco desocúpanse da conversa, preparan o cigarro, acéndeno, e xíranse para preguntarlle ao viaxeiro que se lle ofrece. Collen o billete que este lles pasa; mírano por todos os lados, sopran as arestas, achéganse á ventá e alí, axudándose para lelo, unha sílaba un, unha letra o outro, ao cabo dun anaco, coma se descifrasen unha lápida, decátanse do que di e facéndoo ir cara a un lado e ao outro, vólvenllo, dirixindo o viaxeiro ao expendedor.

O individuo que ten este emprego tampouco ten nada de particular; seméllase a calquera outro; leva patillas coma moitos, bigote atravesado coma tantos outros, e nada máis se aparta do común da xente pola súa levita azul. A súa gorra galonada con decoros dourados e prateados, e o feito de que fala un pouco recio, aínda que non haxa necesidade nin se precise.

  • -De onde vén vostede? –pregúntalle ao viaxeiro, que, co sombreiro na man, o corpo medio inclinado en actitude de facer cortesía, que non a acaba, sorprendido pola pregunta de ton soberbio tal como se lle dixo, érguese deseguida e con non menos orgullo, se ben con voz máis baixa, lle contesta:

  • -Desexo que me facturen o baúl e veño onda vostede porque me mandaron os recepcionistas.

  • -Eu non lle pregunto iso: vostede preséntame aquí un... papel e non sei o que me pregunta, faga o favor de dicirme de onde vén.

  • -Grazas a Deus, home, pregúnteme algunha cousa, por favor!

  • -Cabaleiro!... –díxolle o expendedor erguéndose.

  • -Señor meu! –contesta o viaxeiro sen se mover porque xa estaba dereito.

  • -En fin, véxase co administrador: con ese billete eu non lle facturo ou non deixo facturar nada.

  • -Permítame unha pregunta: onde poderei ver ese señor?

  • -Agarde, axiña baixará.

Aquí acaba a primeira escena.

***

Faltan sete minutos para a chegada do tren; o viaxeiro vai e vén dunha dependencia á outra; pregunta polo administrador aos empregados e todos están de acordo en contestar que está arriba.

Por fin, acábaselle a paciencia, e con enerxía consegue que o mozo que estaba encolando os papeis de facturación deixe o bote e o pincel a un lado para lle ir ensinar o billete ao señor administrador

Aínda pasou pouco tempo, e volve baixar coa seguinte mensaxe:

  • -Di o señor xefe, que xa o pode esnaquizar.

  • -Pero, onde está ese señor, que en vez de darme unha resposta saeme con esa impertinencia? Teña a bondade de dicirlle que hai un cuarto de hora que o espera un viaxeiro que non é ningún xudeu, que son os que teñen máis arte para esperar; e que o espero porque o señor expendedor me manda a el, e despois de que vostedes me mandaran ao expendedor, e que con tantos atrasos non me poñerei nunca ao corrente do que me convén.

E nesas, decátanse da conversa algúns viaxeiros; un aragonés, que era tan decidido no dicir coma no facer, exclama:

  • -Pois, se a min me saíran con que o billete era falso, ou caducado, ou que non serve... Carafio! Que se armaba unha barafunda que duraría máis días que o Sitio dos franceses e algúns cabaleiros quedarían sen dourados na gorriña porque quebraría a empresa nada máis que cos estragos e avarías que aquí se ocasionaran.

  • -Pois a min, –respondeu outro– pásame outro caso moi curioso: nesta estación creo que se guían polo regulamento que servía para as galeras! Se teñen máis combinacións que nun xogo de cartas! Para ir á miña aldea hei de tomar un billete para unha estación que está dúas horas máis aló, ou por outra nove cuartos de hora máis abaixo; ou por outra que non é, nin arriba, nin abaixo, senón máis lonxe cás outras, e para a estación do meu lugar, que está alí mesmo, non hai billetes, e proponme... home, señor vendedor faga o favor –dille xirando a cabeza cara á ventá– : vólvoo explicar que agora quedo mal con estes señores que me escoitan. Non sería máis sinxelo venderme a tarxeta directamente para a miña aldea e deixarse de coaccións e cálculos que poden fallar?...

  • -Ola, aquí está o señor administrador.

O viaxeiro achégaselle co billete. Saúdao e pregúntalle por qué se lle nega a facultade de utilizalo.

  • -Porque si –respondeulle aquel sen o mirar – aquí non pode subir ao tren.

  • -Si, señor, podo subir nel –respondeu o viaxeiro– porque mo autorizan as condicións do cartel; aquí podo tomalo para ir a Zaragoza ou a Donostia sempre que veña nos días sinalados.

  • -Non señor, non pode ser.

  • -Pois eu dígolle a vostede que pode ser e que vostede está equivocado; ou senón leamos. Aquí está o cartel onde constan as condicións e a maneira de facer a viaxe.

E o viaxeiro le como pode deterse á ida, naquela estación ou noutras, sinálalle todas as demais en que pode tomar a volta, inclusive a mesma en que se atopa.

  • -Non pode ser, todo iso refírese á ida.

  • -Se lle estou lendo o modo de facer a viaxe de ida e volta, home!

  • -E vostede que me explica a min!

  • -Eu non lle explico nada, señor administrador; eu aclárolle unha dúbida que vostede quere que haxa; non fago máis nada, que non teño pretensións, nin as uso para lle ir explicar nada a vostede.

  • -Entendido. En resumo: que ese billete é inútil; vostede ten que vir da estación de orixe; ehem, ehem.

E tusindo forte e xirándose de costas, ese señor, que tiña posturas e solucións de xeneral ruso, marchou lucindo os botóns que lle adornaban a levita, o galón dourado da gorra, e, sen atender a ningunha palabra máis, confundiu a elegancia do seu uniforme entre os traxes vulgares dos viaxeiros.

O individuo do billete non se quere render; e protesta porque alí se lle descoñece o seu dereito. O expendedor, que xa vendeu a súa pasaxe para Zaragoza, chega a un acordo, sen querer ler o cartel, en que as condicións están un pouco confusas e que o mellor remedio é volver a Zaragoza, ou a Barcelona, que alí reformen e corrixan, e se é necesario, lle volvan o diñeiro.

E nesta estacionciña, que ninguén o diría, queda sentada unha xurisprudencia que anula e contradí a acordada pola Administración Central. É tan pequena e ruín, que ten ou toma resolucións que un grande non se atrevería a dar.

Pero o gozo dúralle pouco: vén o tren e o seu xefe, a quen consulta o caso o viaxeiro; ponse a rir, abre a portiña do vagón, faino colocar, dispón que se lle sele o billete de volta e devolución de diñeiro da pasaxe que tomara; o mozo de facturación toca unha campaíña pequena coma a dun escribán, que máis ben parecía que chamaba os rapaces para ir á doutrina, que aos viaxeiros para subir ao tren, este asubía, abalea, ponse en marcha. E alí quedan parados na estación aqueles comentadores tan arbitrarios das disposicións da compañía.

En Zaragoza, algún outro déspota deses que enfariñan os baúis para lles pór un papeliño, resístese a facturar o baúl para Barcelona. Novas explicacións por parte do viaxeiro; intervén o xefe, que por certo é un señor moi atento, e fai despachar o vulto por medio dunha recomendación un pouco grave e contundente.

  • -Que se anote no diario esta anomalía exclama o factor; facendo cifras sobre o talón-resgardo.

  • -Iso, iso –dixo o viaxeiro enfadado– logo irei ao xornal, e todo o mundo saberá que vostedes converteron a miña viaxe de recreo nun camiño de amargura, polas interpretacións preiteantes que lle dan aquí, e naquela torre ou caixa de dominó que, por exceso de pompa, lle chaman estación de ferrocarril.

    •  

      A SOPEIRA GRANDE

Á xuntanza do antigo café de les set portes al pla de palacio7, uníase, hai moitos anos, o señor Janet Pujol, aquel menestrel da rúa de l’Infern de quen, noutras ocasións, contei algúns acontecementos máis ou menos certos.

Aquela reunión entretíñaa el só coa súa conversa interesante pola cantidade de mentiras que improvisaba e o desafogo con que as refería. Por iso o seu auditorio estaba comprado, acomodado, pouco discutidor e con boa disposición para crelo todo... e se alguén chegase a interromper o parrafeo con dúbidas ou reparos, ou burlas, risadas de incredulidade, o conflito era seguro e difícil de resolver; pois o señor Janet, co valor das súas conviccións, impuña o seu criterio sempre, con verdades ou mentiras, pola forza. Isto é, petando na mesa; porque se tiña por progresista exaltado, e non pasaba por embusteiro; probablemente tampouco pensaba selo. Iso dáballe moita soberbia, e con singular desenvoltura metíase, interviña nas conversas dos doutores sabios que o contradicían. De modo que as dúbidas quedaban aclaradas no acto con roturas de copas ou botellas ou outros movementos de oscilación violentos que reclamaban a defensa do seu honor, se acaso non lle acaía estragar algún parecido, cunha ferida marcada na cabeza ou na testa, aplanamento de nariz e sorprendido flegmón no bigote.

***

Un certo día de Nadal, eran xa máis das tres da tarde e aínda non comparecera o señor Janet no café. Esta tardanza comentábana os asistentes con suposicións irónicas; e, como non había moito perigo para manifestalas, cada un deixaba ao lado a habitual prudencia que lles impuña o xenio provocador do señor Janet, e aproveitaba para glosar alegremente as súas mentiras.

Por fin, apareceu; o recibimento que lle fixeron foi tan atento e expresivo, que non lle daba tempo a devolver os saúdos, cortesías, sacando o sombreiro a todos os lados. Todos se retiraban para facerlle sitio na mesa compadecéndose ao mesmo tempo da súa tardanza. Unha vez que distribuíu equitativamente, con risadas e miradas pracenteiras, o gozo que lle daba tanta cordialidade, adiantou como preludio obsequioso a primeira mentira á concorrencia.

***

  • -Érgome da mesa –dilles.

Tres horas seguidas comendo sen parar para nada. Ás doce en punto sentaba. Vexan, canto pasou ata as catro... pois a metade do tempo paseino comendo os macarróns. "Aínda non che chegou?", díxome a señora. "Non sei onde che caben". "Non te preocupes; esa pasta fai coma as lentes dos prismáticos de longa vista: encóllense meténdose uns dentro dos outros. Por iso levaron a sopeira, que parecía que a trouxeran agora sen tocala. Deseguida o segundo asubío de preparados e, á carreira, e traen a carne do cocido, repartida en tres pratos grandes, máis ou menos coma o rolo dunha rosca de peso cada unha. A de verdura daba moito gozo. Os garavanzos parecían pintados de amarelo real, coa circunstancia de que eran tan grandes que calquera diría que eran patacas novas. Dos outros pratos non cabe falar para gabalos, semellaban ramalliños de pastelaría. A dona que fai as faenas é a que os adereza cada ano, e lócese. Seguro que os castellanitos que fan tanta ostentacións e presuncións cos seus quedarían avergoñados se probasen os que hai na casa no Nadal. E certos empregados de Andalucía seguro que virían máis afamados de alí abaixo para se fartar deles e tirar o seu gaspacho, que sería como aborrecer o extracto da miseria. Chameina á mesa. "María, fixo demais, vostede estragaría a vista"; díxenlle: "nestas fontes tan só faltan uns anacos de froita para decoralas e poder levalas a bendicir no canto de palmas... Xa pode bordar tres coroas nas sabas e fundas, porque gañou os primeiros premios. Tome". Púxenlle tres moedas columnarias nas mans. "É tan nobre coma calquera grande de España."

***

  • -Perdoe, señor Janet –pregúntalle un concorrente–: que quere dicir o asubío de aviso?

  • -Aínda non o sabe? Pensaba telo explicado. Como vou con frecuencia á parte de atrás do Liceo por cuestións de mobles, quero dicir que para o xantar do Nadal na casa organizo a manobra coma se fose cousa de maxia. Mediante asubíos, enténdese, se hai que operar polo lado da Rambla ou do Jardí8: se hai que cambiar polo foro ou hai que mover o escenario polas circunstancias. Como queren que nos entenderamos na cociña entre aquela batería de ollas, cazolas e potas e aqueles fogóns que moven violentamente, lanzando pequenas raxadas de chispas acendidas con cada golpe de fol que lles dá un mozo, que unicamente o contrato polo lume, para facer de fogoneiro toda unha mañá? Cada toque de asubío é unha voz de mando combinada, e cada pasada ten o seu toque de contraataque. Para os pratos de referencia vállome dunha combinación de campás.

  • -Debe ter a cociña lonxe do comedor.

  • -A cociña, lonxe? Se aló é unha tenda coma unha caixa de dominó; para esbirrar saímos á rúa para non estrullar a cabeza contra unha parede. A cociña está enganchada co comedor, este día serve para pota de lixivia, tan só lavamos a prata. para cociñar os manxares realugo un almacén na casa do señor Marqués de Sentmenat9, que o teño moi cerquiña. Pago moi pouco, e déixolle as portas abertas para que pasen os olores dos guisos; calquera toma auga da Fonte de Ferro de Gavà10 para restablecer a fame! Entre os macarróns e a carne do cocido pasáronme estas tres horas. Que macarróns! Parecía recheos de licor! "Marcho ao café", díxenlle á miña muller. "E agora!", Non queres guiso de carne con verduras?" "non" "Toma un toro de pescada", "Tampouco" "hai un anaco de boi mechado; ou pavo, a escarola con ravo, apio ou aquelas olivas arbequinas feitas na casa que ti lles chamas pílulas de bosque porque teñen sabor de fiollo e xelea..." "Xa dixen non. Queres que me dane un exceso de gula ou que rebente cunha fartura de macarróns?" "Quítese de aí, esaxerado! Nin turróns, nin mazapáns, nin barquillos?" "A persoa que non ten cordura", contesteille, "Se se engorda comendo o mesmo que pode morrer de repente dun rebuldeiro de tripas, coma de apoplexía de tanta fartura no estómago." "Cala, Janet, asústasme!"

Non me faltou razón para falar así. Figúrense, desde as oito da mañá fervía a pota do cocido, había de todo, cabaleiros.

  • -Xa se sabe –dixo un concorrente–; carne... albóndega... galiña...

  • -Pois si señor, de todo.

  • -Botifarra... unlla de porco –insistiu o mesmo.

  • -Xa dixen de todo –replicou impaciente o señor Janet.

  • -Apio... col... garavanzos...

Aquí o señor Janet peta co puño sobre a táboa e fai mover todo o servizo de cerámica fina e cristal, exclamando airoso:

  • -Non dixen de todo?

  • -Perdoe, desculpe.

  • -Cando se fala de todo –replicoulle– é para abreviar, e vostede entorpéceme a relación coa botifarra, os garavanzos e a folliña de apio. Arre demo! Pensa que facemos listado detallado de notario para a carne do cocido da pota? Na súa casa bátanlle de todo?

  • -Ben seguro.

  • -Unha botifarra e un cuarto de pita, eh?

  • -Botamos, si, señor, de todo.

  • -Pois nós, dúas; medio capón, dúas unllas de porco; carnosas, brancas, curiosas, parecía que levaban guantes de pel de cabrito. Vaia sumando e despois engada o dobre e saberá como bota unha carne do cocido boa e complicada. Agora, calculen vostedes que caldo tiña que saír! Aquilo era xelatina e podíase debuxar calquera floreiro por arriba. "Non botes moitos macarróns, díxenlle á miña muller, ou senón sairá un caldo espeso que nin culler nin garfo entrarán; teremos que os sacar coa trade." Cando debrocou a pota parecía un río de ouro que se despenara. Os macarróns coados ían baixando resesos, chuchados, pouco a pouco, cun chap que estoupaban ao caer... Repararon no ruído que fan as ras cando se tirar no rego? Pois, parecido. Deseguida perdían o mundo de vista tragados dentro da substancia. Teño que advertirlle que a sopeira da casa é peza única. Dúas libras de pasta non fai vulto ningún.

  • -Carafio, carafio! –dixeron uns concorrentes, mirando aos outros que non se atrevían a dicir nada para non se comprometer, pero que facían mover a cabeza adiante e atrás como asentindo.

  • -Si señores, o que digo –replicou paseando a mirada altiva e provocadora por entre a concorrencia–. Fómola comprar os dous. Había medio ano que casaramos, daquela tiñamos o primeiro rapaz na reserva; aínda que tardou cinco meses a dársenos a coñecer. Acórdome coma se fose onte. Cando a comadroa mo presentou díxome: "parabéns señor pai; é un fulano", a alegría anegábame o ollos, que se non mo quitan de diante afógoo a bicos. Era un rapazote coma un artilleiro! Moreno coma min, pero guapo, a cara da súa nai, o que!, máis guapo! Unha cara que podía ir acuñada en calquera moeda!

***

  • -Quizais nos sacaron unha vintena de sopeiras, en cas Grenzner. Todas me parecían pequenas. "Esta corresponde a un xogo de doce servizos", dixeron ensinando unha moi grande. "Aínda é pequena." A miña señora deume no cóbado dicindo: "Ave María, Janet, queres poñer pensión?" "Para que a querería?", preguntoume facéndose o despistado o dependente. "para lle botar un par de ocas vivas, que se recreen no caldo e que se poidan mover para calquera lado sen topar." O rapaz picado presentoume unha sopeira fina que parecía unha cúpula boca arriba. Logo quedamos de acordo co prezo. A miña señora non a quería. "Pero, Janet, é demasiado grande!

Naturalmente, eu xa o estaba a ver. Era o primeiro ano de matrimonio e o noso rapaz maior, como xa dixen, encontrábase en camiño e a pouco de chegar.

Polo camiño non me dixo nin palabra, coñecín que estaba resentida. Ao chegar a casa fíxome rir cun chiste. Desenvolveu a sopeira. Ela rosmaba.: "Vaia ho de que traste te namoraches! Poderás meter melóns en fresco algún día de compromiso."

Eu, nada, como se non a sentise. Destápoa, e no acto, sen darme de conta agarroume por detrás facéndome apartar e dicindo: "Non te envorques, Janet, que te vai levar a cabeza!" Vaia, xa me gañou a vontade con aquela ocorrencia. Meto a man no peto e entrégolle unha presa de moedas de Napoleón e uns céntimos. "Toma, díxenlle; vai comprar unha ao teu gusto. Eu ía coa intención que ti non pillaches; as mulleres non tedes tantos alargues de xuízo para prever as cousas con tempo. De hoxe para mañá que a nosa familia vén en aumento e..."

A miña señora ten máis viveza que un raposo, sen deixarme acabar apuntou o dedo na testa dicindo: "Santo Eloi cando era pequeno era rapaz! Non te esgaces, xa te entendín; pero de agora a entón que imos facer con esta bomba? Cando menos se tivera un burato poderíalle pasar a roupa lavada mentres tanto tanto." "Tíraa por onde queiras. Ten que facer servizo polo Nadal e chea; aínda que teñamos que comer macarróns, ata a Candelaria".

E desde que casamos cada ano o día de Nadal, sae á mesa a sopeira grande.

  • -Logo, cantos son para a celebración? –dixo un dos máis curiosos.

  • -A miña señora e mais eu.

  • -Si que...

  • -Xa verá; os cálculos dos homes son equívocos. Ben vin casado o Baldomero: a miña señora tamén. Parecía que xa podiamos marchar do mundo cando tivemos este logro. Despois veu o neto. Xa nos parecía mal nese momento e outra vontade tiraba por nós.... En fin, é unha longa historia. A miña señora é a bondade en persoa. A nora, unha boa rapaza. As dúas teñen calidades moi favorables; ordenadas, traballadoras, bo corazón, bos sentimentos, cada unha para ela. Son dous anxos; pero xuntas, dobran as ás e sacan as unllas.

O Nadal, na nosa casa, seguímolo celebrando sós; e para a muller e para min sae a sopeira grande.

(Últimos cadros)

    1. SEN CÉDULA

 

Pinto abanos porque non me sae outra cousa para pintar. Din que me gaño a vida: a xente sempre fala do que non sabe. Se me fixera vello a base de traballar para manterme chamaríanlle que me gaño a vida, ten razón o público. Mais eu penso perdela ou consumila, de présa, co continuo bulir que me desvela por procurar o pan de cada día e; dicíndoo sen retórica, para gañar todo o diñeiro que necesita o individuo ademais da comida. Eu lamento e critico que no Noso Pai só se poida pedir pan, e non sei por qué non se lle pode engadir para o vestiario, para a cédula e para o aluguer da casa. Coa relixión que teño, con bastante prudencia pido; e vén o procurador e quítame da boca o que pillo; desa maneira, máis ben pido polo amo do eido que polo servidor.

***

Hai uns días querían levarme preso porque non levaba cédula. É verdade que á unha da noite non deixa de ser sospeitoso un home que pasea polas rúas de Barcelona con sombreiro de ás amplas, barba ascética ou de penitente, e un abrigo longo ata aos pés, que parece unha sotana, que o día que a miseria me aperte poderei aforrar os pantalóns, coma certo personaxe das novelas de Quevedo11.

Eu teño caprichos de artista, e busco soidade, tristezas e cousas que conmovan nos asuntos dos meus cadros. Á noite, mellor que de día, encontro estas cousas. Ás veces, voume cara á Barceloneta12 e non paro ata a praia; alí recréome vendo o mar, que, coma sempre, o encontro desfacendo os rulos da súa cabeleira branca; parece que quere ocultar a idade, coa rapidez con que quita de enriba as folerpas que o envellecen. Deseguida as miñas ideas préndense da tristura que a min me agrada; e coa pouca historia que sei, represento os combates navais, os naufraxios, a mortaldade e os altos e baixos polos que pasou aquela inmensa desfeita de auga. E sentindo estas concepcións grandiosas, verse na necesidade de pintar abanos!

Si, pintade asuntos de tal categoría nunha tea de abano, e veredes o recibimento que vos fará o quincalleiro que dá faena. "E iso?; viróuselle o entendemento?", dirá medio cerrando os ollos e mirando o país a certa distancia. "Quen se poderá abanear con estes esperpentos? E logo quere que espante as miñas freguesas e que non volvan máis? Teña, xa pode quedar vostede con el, ese esperpento: quédame a deber as lamias." Así me tratou un feirante que agora, porque ten establecemento e diñeiro, quere entender de pintura mellor cós artistas que morremos coa fame por iso.

***

  • -Paisano, la cédula.

Eu volvín a cabeza de súpeto: Tes cara de compatriota e búscate a policía? "Prendéronte por conspirador", pensei naquel intre. Precisamente estaba sentado nun escano de pedra da Rambla contemplando a lúa, facendo consideracións poéticas, comparándoa cunha moeda falsa, polo seu grosor e a súa cara borrosa, e encontrando certa similitude co duro falso cravado no mostrador do estanco.

  • -Vostede tómame por outro –díxenlles–. Un servidor é artista e non ten nada que ver coa xustiza.

  • -Que anda a facer vostede a estas horas da noite?

  • -Estudo.

  • -Logo, siga.

  • -Pero, home, se por máis que me esforce en falar vostede non me entenderá: nosoutros, os artistas, estudamos a natureza; non sei se me comprende: eu agora estudaba un efecto de lúa para un cadro.

  • -Ben, xa o explicará noutro sitio.

E como vin que, polo esbirro que cuspiu, non había claros nin escuros, díxenlle:

  • -E se fosemos tomar unha copiña?

  • -Vamos allá –dixo.

Entramos no café Nou13; alí enchéronnos as copas, e en cinco minutos aparvados que tivo o meu gardián, escorregueime pola escaleira de caracol que está baixo o arco da galería, e saín deseguida á rúa pola porta dos billares, deixándoo encargado do gasto das súas copas e do meu café e pan con manteiga. Como xa me vía secuestrado, pensei: "ímonos, que xa me chega".

***

Deixei bigote, sacrificando unha barba bíblica: non podo apartar do pensamento o individuo da Rambla, e para non volvelo atopar determinei facer estas obras na cara.

Toda a mañá a pasei sentado nun banco da Administración Económica, esperando quenda para que me despachasen a cédula. O ordenanza entregoume un número que, ao igual cós outros que tomo para a rifa, non sae nunca. Chegou a hora e marchou todo o mundo: os que queriamos cédulas e os que as despachaban. La igualdad ante la ley!

Ao erguerme vin de esguello o individuo da noite pasada. Falaba con outro de cara sospeitosa, e, con moita viveza e movementos enérxicos, abaleaba o caxato coma se o guindase enriba dalgún lombo; o seu compañeiro ría moito. Ben seguro que lle explicaba a función do Café Nou. "agora –dicía para min– debe representar os garranchazos que me deixou a deber: por iso os distribúe de tal maneira. Ah valente, se me tiveses á man, como cobrarías as copas!" Subo ao tranvía porque senón pódeme descubrir a barba, poderíame delatar a levita; tan pronto como chegue á casa córtolle un cacho e poñerei aqueles pantalóns tan grandes que mesmo a trincha me podería dar dúas voltas á cintura.

E esta noite non saio. Subirei á terraza para buscar a inspiración dos cadros que pintarei así que os tempos cambien.

***

Tiven disputas, enfadeime, fixen enfadar os escribáns do rexistro, e ao final quedo sen documento, co risco de que me reclamen a cédula e que me deteñan por lacazán.

  • -Canto vale a miña cédula? –preguntei timidamente e tremendo de antemán pola perda de diñeiro que andaba a sufrir o meu peto.

  • -Nove reais e dous cuartos –respondeume o que as cubría, sen me mirar á cara.

  • -Vostede debe estar equivocado.

  • -Non señor- contestoume con moita determinación.

  • -Como pode ser?

  • -Non se chama Delmiro Pinyana? –díxome alzando a vista e repasándome a fisionomía dunha mirada.

  • -Que nome de conde! –sinto que di alguén, facendo rir a todo o mundo.

Soporto o sufoco e aguántome por non facer un escándalo.

  • -Un servidor quérea das máis baratas.

  • -Que oficio ten?

  • -Artista, pintor e debuxante.

  • -Nove reais e dous cuartos.

  • -Non pode ser, vólvollo repetir.

  • -Canto paga vostede de aluguer pola casa?

Vinme atrapado! Se me pregunta canto debo, eu gaño: porque tería a resposta máis preparada do que se podía figurar.

  • -Volva á Casa do Concello –díxome o escribán– e que lle poñan no volante como que vostede é peón, e dareille cédula de última clase.

  • -Eu peón! –contesteille sentíndome valoroso pola indignación– repítolle que son artista.

  • -Conforme, a ver outro! –e andou estendendo cédula, e caian moedas sobre a mesa, e eu alí coma un espantallo non sabía que dicir: se sacrificar os nove reais e dous cuartos que me fixeran falla para outra cousa, ou se pasar ante ollos dos meus compañeiros de profesión, dos artistas de Barcelona e do estranxeiro, pola vergoña de matricularme coma peón.

***

E agora que me confesei diante de vostedes, querería que me dixesen qué cédula teño que coller: de nove reais ou vinte e catro cuartos? Porque eu tiña que saír ás noites para facer os meus estudos, e por agora, aínda que pobre, non quero que ninguén a última hora me pague o café con pan e manteiga.

(Entre familia)

    1. ALTA POLÍTICA

Atopámonos en Madrid, nun cuarto piso –sen contar o entrechán– nunha casa da rúa da Greda. O amo, que acaba de chegar, quita apresuradamente o abrigo, que é tan groso que o levalo enriba debe ser igual que estar sufocado, e erguerse e quedar con levita o mesmo que encontrarse espido.

  • -Candelaria –chama don Pepe, fregando as mans con tal rapidez que fai temer que os dedos se teñan que mesturar dunha man na outra– ; Candelaria, móvete, pon leña na estufa, que despois de que un sobe aquí arriba nesta fronteira coas nubes pode dicir que chega ao laboratorio do xeo.

Apúrate, rapaciña, senón encontras leña, -rompe unha cadeira, a máis vella– " talvez se confunde", engade falando el só: A maior parte quedaron desgastadas no asento que, agora, mesmo teremos que as pór horizontais, e nosoutros, para nos soster nelas, intentar facer equilibrios coma se sentaramos sobre os pauciños dunha gaiola. Brr... que frío! Parece que acabo de comparar o piso cun laboratorio de... , si, é verdade; xa teño máis imaxinación; había seis anos que a tiña adormecida.

A señora ao oír este barullo, sae ao recibidor e pregúntalle ao seu marido:

  • -Que che pasa, que outro desengano tiveches, que tan pronto como chegas lle mandas estas parvadas á aia? Viches o ministro? Tampouco che deixaron pasar da primeira antesala?

  • -Dirás, do primeiro engano!... Mira, Pepa, imos xantar; despois prepárate e vai comprar un sofá de fibra vexetal para esta sala, unha alfombra para o meu estudo e unha estufa para os meus pés, que parece que os teña desterrados en Siberia. Pero, imos á mesa, que o apetito debilítame a memoria, e penso que hoxe se inventou a habilidade de comer; imos, xa cho explicarei. Candelaria, non rompas a cadeira, a señora quere que duren a súa xuventude; entre tanto, nosoutros sentaremos de ilusión; ademais, polo frío, comerei co abrigo posto. Agora non hai problema que poderei comprar un abrigo elegante e deixar este desastre de pano basto que cada vez que me miro nos vidros quedo coa dúbida de se me atopo dentro.

  • -Pero, explícate –dille a súa muller, despois de lle servir a sopa–. Viches o presidente? Que novidade hai?

  • -Déixame suspirar, Pepa; si, Por fin o vin! Lía un diario da oposición; non hai traballo mellor que o de ser ministro! Estaba sentado nun tallo con almofadas, destes baixiños, que parece que un sente no chan; sen apartar a vista do periódico, estendeume a man cun puro, e que puro! Que de pronto pensei que me apuntaba unha pistola. E falamos un bo anaco; isto é, faleille, que el non sabía arredar a vista do papelorio, como se lle parecese imposible que xa non fose ministerial. Vaia, a política ten sufrimentos que non se poden contar, porque ninguén os cre; pero ás veces ten unhas delicias... que un non as conta para non entenrecer os corazóns sensibles dos que proveñen de fondos, os orzamentos. Mira, Pepiña, desde mañá que nos boten máis ingredientes no caldo; este tan só ten gusto de quentura; mándalle á criada que non mutile os chourizos, repúgnanme os fenómenos rotos, quero dicir, que llos bote enteiros: prefiro velos con dúas cabezas. Fareille de todo. El fíxome unhas confidencias... pecha a porta. Espera, dilles que traian o cocido; Hai entrante?

  • -Entrante, non.

  • -De acordo, que non o diga. Temos situación para anos: díxomo el. Candelaria!

  • -Que berras agora?

  • -É que quería saber se escoitaba detrás da porta. Foi unha confidencia que me fixo o ministro; non o sabe ninguén máis de España. Nin... vaia, é un segredo entre el e eu... e ti.

  • -Pero aínda non me dixeches o emprego que tes.

  • -Espera; mostroume a grandes pinceladas o plan administrativo, económico e gobernamental. Que elocuencia! E como fala! É unha cabeza privilexiada. Paréceme que a situación dá para falar. E dígase entre nosoutros, creo, falando artisticamente, que o noso é máis escultórico. Ten un busto magnífico, con aquela fronte espazosa, coas ideas flamantes, dando forma caprichosa aos rulos dos seus cabelos, que se alzan en ondas altivas en forma de vapor espléndido que delas escapa. Os seus ollos de mirada brillante, que parece que Deus ao pronunciar a forma de consentimento tivese reservado esencia de luz para animalos; aquel nariz accidentado, curvo; a súa barba ondulada, de ébano; e aquela boca tan gallardamente posta, que se as palabras ocupasen sitio poderían saír en columnas abertas.

  • -Escoitoute el a primeira vez que llo dixeches?

  • -Non sexas presumida, Pepa, cáusasme un efecto moi desagradable. Cómpre que te entoes; se no salón se che escapa esa inxenuidade, desfavorécesme e atrásasme a carreira. Que cheirume de aceite! Paréceme que Candelaria debe facer unha tortilla de xamón: que o suspenda ata nova orde; ata que se separe a coalición, ou que caia o goberno. Xa estou farto diso, non quero máis estas alianzas enxeñosas de desperdicios de polo con anaquiños de touciño: é un prato populacheiro. A nosa posición, tamén na mesa esixe cultura. Mira, aquí traio uns pasteis de carne de perdiz que ao comelos sentirás campestres sensacións: o rumor dos bosques, o vento ciscando os montóns de folla, o aroma do tomiño e das xestas, o ruído da auga despenándose para dar de beber a grolo ás rochas, os paxaros como buscando piso, saltando de póla en póla...

Yo vi sobre un tomillo

Cantar un pajarillo.

Non hai máis nada, tan pronto como tome posesión do destino, voume unha tempada ao campo. Abúrreme Madrid; todo o mundo pide influencias, recomendacións ou sinxelas tarxetas, que teño que facer novas; non quero que se saiba que vivo nun cuarto piso. Dirían, e con fundamento: " é un avaricioso que aforra o soldo do aluguer da casa e o resto acantónao." Comprendes Pepucha?

  • -Se ata agora non me dixeches nin o emprego nin o soldo que tes!

  • -Para, non vivas tan apresurada. non che din eses pasteis, esta botella de fino ámbar de xerez, estas olivas sevillanas, que parece que terán clara e xema no canto da garouba, que o teu marido cambiou de posición, que vai en Reais Ordes e cobra nómina! Vai, vai á casa da modista e que che faga un Wandik cunhas ás e unha pluma que ata o sol teña que pedir permiso para verche a cara.

  • -Tes un destino?

  • -Ca!, a pouco máis e rifo co ministro; esta fusión disolve os mellores destinos. Xa verás, Pepa; o compromiso era anterior; oh, se tivesemos subido sós. Unha embaixada esixía, e non me calmaban con menos. Eu dicíalle ao Ministro: "colóqueme a súa excelencia na Dirección da Débeda." "Estas colócanse por si soas; bastante o sabe vostede" respondeume colléndoo a broma. E demos en rir con gusto, el e eu! Pois, mira, eu síntome inclinado. A Dirección da Débeda! Se teño coñecementos no ramo para dirixir globos, se non están pagados. Ps! Tiven que contentarme cunha fraqueza de dez mil reais.

  • -A canto sae por día?

  • -Oh criatura inocente! Non ten cota por día, pero un con outro... non se pode aproximar; talvez resulten a douscentos reais.

  • -Pero ti es secretario, oficial visitador ou que?

  • -Non te desmaies, Pepiña, que non che faltará o suficiente para vivir, entro de auxiliar da clase de quintos.

  • -Xesús, María e Xosé! Que infamia! Renuncia, faite da oposición.

  • -Non podo, Pepa, comprometinme: tería que revogar a orde de que fixeran máis tortillas de xamón: e ti, pobre vítima!, terías que esquecer o Wandik.

(Entre familia)

 

    1. CANS

Un proxecto gravísimo está hoxe por hoxe a debate, o que traerá, se se adopta, resolucións destinadas a cambiar a desorganización, os costumes, a forma de vivir e de subsistir ganduleando por prazas e rúas e a extinguir, digámolo axiña, a pobreza que desmoraliza e dexenera a raza dos cans sen dono.

E como este proxecto é transcendental e revolucionario, que desorganiza todo un sistema grandiosamente baseado nas pintorescas leis do ocio e da vagabundaxe, a clase ameazada sufriu en consecuencia tal trastorno, tal deixamento e abandono, que eses individuos van de aquí para alá, perdido o ánimo, cun desfalecemento e unha tristeza que non se atreven a mover o rabo, e que non saben facer posturas aínda que se lles dean regalos con anacos de costelas ou outros primores comedeiros, noutrora cobizados, aburridos deseguida por temor á sombra dun caxato alongándose sobre as costas, que ao caer, xa non era sombra, senón bastonada seca que facía tan arriscado o tomar os anaquiños como saborosos de comer.

Cerca do mercado de Born14, á deshora da noite, baixo un alpendre de paredes húmidas, con regos feitos pola auga que sae do mercado e montóns de follas de apio, de escarola, sen tenrura nin verdor, e algún tomatiño novo que lle esvarou a quen o levaba, un can de patas curtas, de pel áspera, rabo laso e orellas caídas sobre os ollos, entretense buscando entre aquelas follas murchas algún principio de substancia para a súa cea.

O farol pousado no outro cantón da volta, estende sombras alongadas que non lle deixan ver nada, e de nervioso ou por indicio encontra de tanto en tanto algunha cousa para roer.

  • -Que fas aquí Xelín? –pregúntalle outro can que tan pronto como chega xa se pon a furgar.

  • -Ola, Faluga, boas noites!; aquí estou perdendo a paciencia, estragando a vista e desprezándome o nariz, que xa non sei coñecer o sentido das comidas nin os seus olores. Axúdame, que non só estou perdido coa fame, e cando estás farto de non encontrar nada, farasme o favor de bocexar por min, que teño os nervios agraviados e a mandíbula non me quere corresponder nin se me abre para chicho nin ósos.

  • -Como fixeches das túas! –di a Faluga, ciscando anacos de verduras e follas–, que banquete tiveches, xa non se encontra nada! Desde cando estás furgando?

  • -Rapaciña... cando hai fame as horas son coma un día sen pan! Non sei, creo que estou aquí desde o ano pasado.

  • -Que pouco se che acaen as mentiras! E este tomate, teríalo desprezado se non estiveras satisfeito?

  • -Xa sabes que o pisto se me indispón; á miña idade non se pode comer todo o que apetece.

  • -Si... por iso te dedicas ao segundo prato! Ai, que me dá a risa!

  • -Xa verás, Faluga, métete nos teus asuntos e non me corrixas, se non hei de cravarche un dentada no traseiro, que me saberás dicir cal morde máis.

Os dous cans calan e só se sinte un roer xordo, interrompido por algún ladrido do Xelín que fai saltar un anaco cara a aló á súa coñecida, abandonando o cachiño que ten na boca sen se atrever a achegarse á mesa.

  • -Que ósos máis duros fan! –di entre dentes o Xelín, despois de perder a paciencia movendo a queixada dun lado cara ao outro e usando de tenaces as patas dianteiras para suxeitar un óso moi rebelde.

  • -Fainos picar no morteiro que serán máis brandos –bérralle a outra con ton de burla desde o outro lado da rúa–. Queres que che axude, Xelín?... –engade de alí a un pouco preocupándose e fregando o fociño polo chan.

  • -A ver se ti es máis hábil: para min, é durísimo, os dentes esváranme e non o podo desfacer.

  • -Haslle pór reparos a este óso? se é moi brandiño! Na miña vida comín nada máis brando; debía de ser un cabrito que o sacaron acabado de nacer, non tes máis nada que desprezar?

  • -Come leituga, lambona; demasiada substancia indixesta.

  • -Dismo ou cóntasmo?... xa vexo que non te retivo nunca a fame; xa saberías que sabor ten o vento.

  • -Mira, agora veñen tres máis, paréceme que haberá pelexas.

***

  • -Ola primos –din os que acaban de chegar, alongando o pescozo e levando dunha mirada o total do que faltaba naquel festín.

  • -Ola, fociñudos –contéstalles o Xelín, sentando e fregando con moito empeño o pescozo cunha pata–. Se queredes tomar algo, aínda hai unhas follas de apio, que é moi san para o peito, e media caixiña de brócoli ciscada, que a quería gardar para lle dar á pobre.

  • -Que can tan presuntuoso! –contéstalle un dos tres–; que esaxerado es! Regalaraslla á pobre se cando marches á cama bocexas coa fame e tes un durmir que a famísima te adelgaza e espertas bocexando coma o día de antes? Se en toda a vida non conseguiches fartarte!

  • -Entretédevos, logo, por aquí; ás veces ven máis seis ollos que catro.

  • -Quérese coma se o tomasemos –responden os cans acomodándose ao pé dos apios e dos brócolis.

  • -Entendido: deixemos a cousa así, non fagamos malos prognósticos. De onde vides os tres?, vides de facer o tenorio?

  • -Non estamos para historias –contesta un can que lle chaman Turco– o can bulldog, o municipal deunos unha nova tan recente que se non se amaña estamos perdidos coma Roses15.

  • -Que dis agora? –pregunta impaciente o Xelín–. Ai, pobre de min que non bebín e a cea non me quere tomar asento! Pois, quen nos ameaza? Dobran os municipais talvez? Adiantaron o calendario?

  • -Abofé! –replica o Turco, deixando a cabeza sobre as dúas patas estendidas.

  • -Ai, ruín!, ti debes ser do inimigo, que os gabas. Que vellez me espera! Di, fermoso: De quen me teño que valer? Se é cousa de facer algún recurso, no matadoiro hai persoas que me queren ben e que lles podo ir dar a malleira.

  • -Que?... non valen as persoas, trátase de abolir o veleno.

  • -Si, meu fillo!...

  • -Xa vos podedes alegrar! Pero sacan unha invención máis fixa que non valeran as menciñas para quitar o veleno.

  • -As menciñas non valeran? A bebida sagrada da nosa liñaxe perderá a virtude?

  • -Ide, ídevos con historias; nada menos queren que perdamos o mundo de vista facéndonos desaparecer o aire.

  • -Como se entende?

  • -Oh, son cousas da ciencia; non sei como explicalo; por exemplo, iredes bocexar e non encontraredes absolutamente nada. Nunha palabra, din que baleirarán o aire.

  • -Vaia, ho, esta si que é fina! Baleirar o aire, cres que agora te entendo máis? E logo, di que esta familia, porque se ve con dúas patas, xa pensan que son os amos do mundo e queren gobernalo ao seu antollo. E como se amaña ese envurullo?

  • -Xelín, non o sei, hai ordes serias; quen se deite tarde hanlle pór un colar trenzado que axusta máis que un sarxento e ao cabo de tres días de estar na torre exercítase a operación... e acabouse que xa morriches.

  • -Logo, di que os velenos aínda eran un recreo... con tanta mortaldade como fixeron! Eu coñecía ata os zapatos que foran dalgún municipal, e en canto sentía o cheiro non me fiaba de ninguén, aínda que o vise de esguello! Non hai máis; que determinación podemos tomar?

  • -Ningunha, Xelín, estaba escrito!

  • -Se estaba escrito, que o borren. Aínda non lles chega con perseguirnos, non podemos pasar o verán tranquilamente? Agora pon o colar, agora pon o bozo, que parece que teñamos os bigotes na prisión, ou paga o peso, ou que o paguen os titores, e a cambio tíranche ao pavimento tal cantidade de veleno, que se es algo lambón, vénche un mal de ventre que te pon nas portas da morte, ou chas abre de par en par, por pouco delicado que sexas. E a iso chámanlle persoas! Sempre tiven esta norma de conduta, aprendédea vós que sodes novos: non vos fiedes dos que traballan; son unha raza imperfecta que envexan o noso señorío e por iso nos queren extinguir. Escoita, Turco: e se ti e o Sultán fixerades unha representación, e se todos fosen mexar nas paredes da Casa do Concello... Que che parece?

  • -Que representacións nin que estragar papel timbrado! Queres que nos persigan a paus? Desengánate, voces de can non chegan á Comandancia.

  • -Xa o podes repetir; non nos respectan nin nos teñen por nada. Mira, o outro día, quen mal non fai mal non pensa, como din os que falan sen ladrar, eu, na porta da Casa do Concello, detrás mesmo dun municipal, si... debeuno tomar por irreverencia, que así que se deu de conta, meus filliños, da patada que me deu coa bota revolveume de costas que vin no reloxo a hora que era, e grazas que me puxen ao covallo dunha escaleira ou senón acaba comigo. Non traía pouco longo o sabre!

  • -E válense porque se ven armados –murmura un do curro.

  • -E por suposto –responde outro–; anda que non dá orgullo, verse cunha ferramenta moi afiada!

***

Despois dun longo silencio en que os cans meditan sobre a gravidade das circunstancias, o Xelín alza a cabeza e pregunta:

  • -Durmides?

  • -Durmir, si, durmir! –responde o Turco– en todo o día non cerrei o ollo: xa se acabou esta delicia.

  • -Que se determina?- volver preguntar o Xelín.

  • -Xa o teño pensado, cambio de barrio –responde un can sen pedigree.

  • -E a onde marchas?

  • -A Hostafrancs16.

  • -Boa terra –di o Faluga facendo catro garatuxas co rabo–; alí hai un barrio en que se está mellor que na Icaria. Son todos xente da arte do roubo: guapos, boas persoas, cunha cor de para, que o sol non ten nada que lle facer.

  • -Xa os coñezo; son xitanos –exclama outro–, que se ti non comes eles tampouco, é un persoal moi tratable; eles poden ter certos defectos, pero queren; saben apreciar os animais.

  • -Eu –dixo outro can– volverei co coxo do pandeiro; senón terei que comezar os estudos desde o principio. É unha mágoa, tan boa letra como facía!, o mesmo me era saltar unha muleta a catro cuartas, coma a catro e media, nada me puña medo.

  • -Eu poñereime a servir; buscarei un cego e terei que me consolar recibindo paus en canto me descoide de ir recto, ou cando desvíe o pescozo cara ás esquinas. Pero, que lle queredes facer se os tempos son tan críticos!

  • -Pois, eu –di o Turco–, dareime á mala vida: nacín can sen amo e non me quero escravizar. Pero o que teña intención de poñerme o colar, que garde o ventre da perna, que creo que llas deixarei máis fracas que os palillos de facer encaixe.

  • -Ai!, eu non sei que hei de facer –di tristemente o Xelín–, se me acollo e me cerro na casa dun traballador que son xente de bo carácter, que distraccións, que xoguetes lles poderá facer este vello para lles agradecer o bocado de pan que me tiren debaixo da mesa? Eu decaerei perdendo a pouca saúde que me queda, quen é o que ten valor para ir encher de tristeza unha casa onde todos viven felices? Á miña idade verse en tales fatigas! Mirade xa rompe o día... cada vez que vexo este resplandor tan bonito, o corazón éncheseme de gozo, porque penso: xa gañamos outro día; e hoxe, pensar que perderei de repente todo o que apañei con tantos esmero!... fuxide, primos que ensaien en min a invención famosa; cando menos senón sae ben, unicamente haberá unha víctima: serei eu.

E todos os cans marcharon entristecidos polas nobre palabras do Xelín.

(Entre familia)

  1. ¿QUEN... COMPRA AMORODOS17?

Ao meu amigo don E. Pig i Valls

  • -A dezaoito van filla18.

  • -A dez?...

  • -A canto di?...

  • -A dez.

  • -Xa o oíra a primeira vez. Non por agora. Faga algún requisitiño de fabas que van a tres as cocidas, ou coma as chufas, que tamén refrescan.

  • -Comerei o que me apeteza. Entende?

  • -Entendo, rapaza, entendo; van caros os amorodos. Son malos para os nervios e castigan o peto.

  • -Cala: se non os queres, non os compres; que ganas de ter contendas coas persoas!

  • -Que sabes ti? Onde vai este mal encarado, prometelos a dez!...

  • -A deusa Venus! A quen lle chamará mal encarado...

  • -Cala, se queres; oxalá che caia a campaíña da gorxa.

  • -Non me dá a gana; non quero que ninguén me leve a contra, nin me desprece a mercadoría. Mirade a beleza deformada!... a dez! Un amorodo coma un coral e, menos pasado... Señor, detéñame a boca. Aínda mira con descaro e ri, con esta fisionomía de retablo. Pse! Agatuñador!... Quería unha ración pequena, prenda! Vela como ri. Ten dúas filas de cabeiros coma os lobos.

  • -Así fose a derradeira! Non quererás calar?

  • -Claro que calarei porque son máis prudente, e non te metas nas miñas cousas: non te ensarilles que senón hanche de tirar o cesto de amorodos pola cara.

  • -Vaia, papagaio, vaia, deixémolo correr. Non ves que cho fan adrede para te provocar? Chifrada, tola, que aínda non te buscan e xa soltas o xau, xau coma os paspallás.

  • -Desde logo. Xa verás se me volve preguntar a como, sóltolle o peso da libra e fágollo tragar.

  • -Vamos a ver, ustedes, vayan a su hacienda y no armen escándalo. Arriba o abajo.

    •

  • -Quen.... compra amorodos?

  • -Que che dicía ese Jiménez? Arriba o abajo?... quérenos facer andar coma unha dovadoria...

  • -Nada, non pode falar moito porque tose deseguida. Penso que o van quitar do medio e agora téñeno aquí para facer andar os carros a contra dirección, para que practique as disputas cos carreteiros. Aínda non lle deixan levar sabre verdadeiro: trae o estoxo do sabre cheo de labras, e o mango é de xoguete.

  • -Ben, que che dixo?

  • -Oh, como fala ceceando e come as palabras, tan só lle entendín a metade.

  • -Debe ser malagueño, "ou alcalde maior"...

  • -Mira que se dá de conta de que te burlas, vaite para arriba, que te multará.

  • -Ai, meu fillo! Antes deixaría o emprego.

  • -Ai que nos persegue! Quen...e...

  • -Se dis algo, tiro co prato da balanza polo aire coma quen repica o pandeiro, o vulto bailando o fandango e caeralle a satisfacción o mesmo que se lle desen auga sucia.

  • -Cala louca, escápame a risa e non nos quita o ollo de enriba.

  • -A canto andan os amorodos, mozo?

  • -A dezaoito, rapaza, pero mire iso, parecen rubís encantados!

  • -Se vise na Boqueria19 que amorodos, e a doce! Non a engano.

  • -Na Boquería...! Pensa que non sei eu o que se vende alí? Son cacahuetes, véndenos apelicados. Son os que devolven das fondas baratas, xa serviron, estes amorodos téñenos quince días no escaparate para que refresquen a vista os embobados. Pare o carro, por favor; con estas, se ten algún pequeno poderá xogar ás bólas.

  • -Miren o que lles preguntan alí arriba.

  • -A dezaoito, como á señora. (Non diga nada vostede).

  • -A dez comprareille dúas libras.

  • -Non a escoites, é aquela caseira que tendo xantado todos os estudantes teñen náuseas coa fame.

  • -Se me compra toda a cesta, dareillas a oito, porque se explica tan ben.

  • -Pode facer burla de quen a vestiu.

  • -Non, filla, non; agora os amorodos baixaron, se queres pensalo mellor; veña que a servimos. Quere que lle venda media moeda de prata para llas facer ulir aos señores da pensión? Porque esa froita fai mal, é indixesta deseguida. A nove! He, he, he, xa vai! Non ve que habería disputas na mesa!... Ninguén os querería! Non poña malas maneiras que sairán danados; non se aparte dos pasteis doces, son as sobremesas máis apetitosas e non producen sensación áspera en contacto co ácido na dentadura.

  • -Ves, entretente coas conversas: mira, outra vez o municipal.

  • -E ben, que nos fará o municipal? que nos prometan o que queiran e nós calaremos. O dito, se os quere preparareille dous cuartos.

  • -Onde vai esta descarada! ensarilladora!

  • -Eh,¿que es esto? Ya me están otra vez escandalizando el barrio?...

    •

  • -Ai, fillo, que equivocado estás! Perdoe, señor! É aquela señora que nos maltrata; xa mo dicía a Fidela: non lle volvas resposta. Pero non, fillo; agora era de broma, prométamos a nove e eu respondo de que baixe a cesta, pesareille unha ración pequena ou máis que pequena.

  • -Mire usted que la conozco del año pasado en el Poble Sec: por escandalosa.

    •

  • -Ai, meu fillo! Se es máis vello do que pensaba! Xa estabas no mundo o ano pasado?

  • -¡Vamos!... ya se largaron por las de Pavía. Ea, se acabó la chunga; fuera de aquí, que son ustedes capaces de armar fullona al Ante-Cristo.

    •

  • -Xesús, María e Xosé! Non ve que me está a falar mal, que lle podía ser a nai! Xa pensei que mo dicía de risas.

  • -Por vida de... Señores, que un hombre de bigotes haya de verse enredado en compromisos de semejante conformidad! ¿Me hacen ustedes la real gracia antes no eche la del vámonos y haya aquí un conflicto que tiemble el misterio.

    •

  • - Ala, non se exalte, señor Fernández, xa nos imos.

  • -Oiga usted, tía Pitaña, que ya se me sube la mostaza a las narices: fuera de aquí.

    •

  • - Non se poden vender, os amorodos, rapaz, a autoridade ten que dicilo. De modo que imos cambiar á rúa de Ferlando nun primeiro piso para non molestar a orde pública... Quen... Non me fagas rir, Fidela, que me sufoco.

***

  • -Que me dá agora?

  • -Non me pediu unha libra? Logo aquí os ten. Fágaos examinar por quen queira.

  • -Non estou de acordo, eu creo que non vai o peso.

  • -Ei, ei, non remexa nos amorodos; Pensa que son peixes? Se se lle fan moitos, agora xa os ten postos.

  • -Vólvaos á cesta, iso é moito para mín.

  • -Nós non quitamos nada a ninguén. Fagan unha tortilla que aforrarán o azucre. Ben, si que sairía limpa a ganancia, unha vez pesado o amorodo xa non volve á cesta, aínda que tivese que intervir a autoridade.

  • -Se sempre unha libra me chega ao bordo do prato...

  • -Que sae agora co bordo do prato! Débenllos pesar mal, señora; engánana, danlle demais.

  • -Vostede, mozo, a canto os amorodos?

  • -Quen berra, onde estades?

  • -Aquí arriba. Non muller, do outro lado.

  • -Non o vexo... non hai ninguén. Vai de veras? ... Ah!... van a dezaoito, son caraveis, mozo.

  • -A seis.

  • -Mira o traidor, desvergoñado! lapacinsas!: come o pan doutro, se queres encherte.

  • -Que berra, que berra esa muller! E a seis e media non haberá trato?

  • -Vaina rañar! De onde sae esa criatura? Valería máis que foses chamar a atención por ruín ao circo Acuestes, que gañarías para comer. Mirade o recorte de boneco; parece un home esmirrado, que o teñan montado con anacos de persoa.

  • -Onde vai vostede con esa boca que xa non se estila! Logo metías o mordedor atravesado que deu tanto de si a boca? he, he,he!

  • -Veña, que non tes graza para rirte, non ves que os nervios tiran moito por ti e fante padecer? Afeita as patillas que che absorben as substancias e non che caben na cara. Non che dixeron que dás pena con esa delgadeza que te devora?

  • -Nai, nai, nai, veña!...

  • -Déixao estar, non ves que está tocado, pobre pequeno? Papagaio real, dáme a pata.

  • -Ti! Onde está a muller que discutía?

  • -Ai, dona hipócrita! Xa nola deu, mira, está na droguería, para que llelos pesen.

  • -Tome que non hai máis que douscentos cincuenta gramos.

  • -E que nos conta esta muller? De que os quere?

  • -Que me quitaron a metade.

  • -Quen llo dixo? Que saia ese guapo que nos difama.

  • -O dependente da droguería, el mesmo os pesou.

  • -Pois, filla, non estou de acordo. Cando eu llos entreguei estaba o peso; que sei eu a trampa que nos fixeron alí dentro.

  • -Que di esta muller?

  • -O que sinte. Vostede, ten a romana real debaixo da cama?

  • -Teño, señora...

  • -Vaia, acabemos; agora trátame de señora: vaites, meu amigo... Quen... compra amorodos.

  • -Vostede, prenda, douche un quilogramo por unha libra e o demais son parvadas.

  • -Logo, teña, aquí llelos deixo, non os quero.

  • -Fai ben de deixalos, porque o estafan.

  • -Fidela, dáme o cuarto de arroba. A qué lle chamará estafa este malfalado, limpo de modais, sen educación. Debe ser o seu estilo, vostede, desvergoñado! Aínda que sexa unha muller, son capaz de lle facer tragar a palabraría que me estrullou na cara. Onde vai este macaco?, engana criadas, maricón, xa fai ben de se meter dentro que non é digno de que lle toque a luz!

  • -Mozo... Patroa...! A seis e medio diciamos, non cambiaría de idea?...

  • -Baixa, cara malformada, que se coas zocas non che desfago o pouco de ben parecido que che queda, quero tomarche o nome de pila.

  • -Nicolás, Nicolás, ah, ah!... Que lle facemos ao prato, Madrona?

  • -Tírao polo aire!... plántao no moño: Con que sae esta louca co prato!

  • -Baixa, bonito, que che quero facer obras na cara.

  • -Madrona! Marchemos; fíxate, agora volve o municipal cun cabo.

  • -Aínda que veña co Navío Soberano...

***

  • -Ei, que é iso?

  • -Non, señor, non é nada: xa está amañado.

  • -Equivocado, non señor, non as crea: facían desaparecer cinco onzas.

  • -É verdade o que di aquel señor?

  • -Un servidor repesounos, e abandonounos, tanto a min coma a aquela señora do terceiro piso.

  • -Non o crea, señor... Cabo.

  • -Pois, home, non leve vostede rabia, faga o favor de vestir o gabán e veña á alcaldía. Vostede verá como en poucas palabras queda composta a querela, vostedes collan a mercadoría e vaian diante, veremos se o señor Tenente Alcalde lles dá a vostedes unha labazada na lingua que lles faga entender para que non insulten as persoas de prudencia. Garda, ¿eran éstas las que le ha faltado a usted?

  • -Las mismas, en fijándome yo en una persona, no se me despinta aunque pasen tres meses.

  • -Pero escoite, san Cristián: desmóntannos o posto.

  • -Non escoite, nin rechaves máis. Na alcaldía exporán os seus cargos e do que resulte faráselle xustiza. Sigan adiante e non compliquen a discordia porque sairán perdendo.

  • -Di... que sairemos moi ben!

  • -Se tivesemos unha arma, tiráballe un tiro... Cando menos tápenos a boca daquel rapaciño.

  • -Ptxis, oi! Cuidado con propasarse. É forte a cousa, que non solten vostedes a lingua máis que para facer afronta e pórlle o rostro coma unha froita podre ao propio luceiro da alba!

  • -E onde temos que ir, vexamos?

  • -¡Pues que! ¿Yo hablo en gringo?, alcen pronto los chirimbolos, y ya están andando, ou senón xúngoas cóbado con cóbado e verán vostedes as poucas cerimonias que uso, e tranquilas que eu teño malos impulsos.

  • -Di ti que agora hai unha lei que as persoas de ben están desamparadas!

  • -Non me repliquen nin unha soa sílaba, e ollo que se asubío xúntase unha compañía e van vostedes de paso por toda a poboación, ¿estamos?

  • -Somos malfeitoras para nos atar? Mire, vaia con coidado que o meu home é suplente do terceiro distrito... e non me comprometa: que se me toca a un fío da roupa teño quen me defenda, e despois non haberá que lle facer... Mire que o meu fulano, o home da casa ¿enténdenos? Xa ten moito aprecio, moito aos valencianos, por iso... polas boas: pero se imos á tremenda, perderá todo, que en realidade pouco lle ha quedar. Xa llo digo, é suplente... e do terceiro distrito, que aquilo é Andorra e alí si que hai liortas. Agora faga o que queira: o aviso xa lle vai diante.

  • -Madrona, mira que aínda te metes máis na lama!

  • -Que sabes ti! Se o meu home nos vise neste conflito!... Retírese, señor!... Habería desgrazas. Que quen lle toca á Madroniña, xa pode dicir que non ten nada que facer neste mundo. É unha fera. Señor municipal! Déixenos gañar a vida honradamente, e o que foi, que fose.

  • -A sorte que ten vostede é que eu non reparo en semellantes presuncións.

  • -Prendédeas!

  • -Non ve señor, como nos insultan!

  • -¿Quién ha sido?

    •

  • -Son aqueles malvados; aqueles zapateiros dos soportais.

  • -A ver si subo a esas porchadas y toda la batería se traslada a las Casas Consistoriales, vayan andando vostedes.

  • -Cando menos déixenos ir andando ben adiante.

***

  • -Fidela, eu así que se despisten viro na primeira rúa.

  • -Non me comprometas, Madrona, que non podo correr e sairía dobremente prexudicada.

  • -Mira de esguello a ver se veñen moi lonxe.

  • -Ca! Non se fían; mira, fíxate na sombra do sombreiro do garda civil, dáme nas chinelas.

  • -Parece ser que el foi preso algunha vez, por iso sabe tanto. E eu teño que me ver nesta vergonza! Cáeme a cara a cachos.

  • -Nin que cometeramos un crime...

  • -Mira debémolo facer, Fidela; cando cheguemos diante a rúa Marlet, eu guíndolle o cesto dos amorodos entre os pés, e esta comisión do pobo baixo que nos segue abalanzándose para collelos, non os han deixar mover; ti tíraslle as valacas de fronte e séguesme, non teñas medo. Cando acaben de lamber, xa estaremos diante da cociña abaneando o lume.

  • -Mira os babecos como miran!...

  • -(Estate atenta). Imos con toda honra, señores, ter unha entrevista cos rexedores, houbo certas diferenzas, máis nada; non temos por qué baixar a cara. (Fai coma se nada, rapaza). Canta, Fidela, canta a Marcha Real, que non nos tomen por outra cousa. Zin... ne, Zin... ne...

***

  • -Aprésena!

  • -Ei, os amorodos.

  • -Rápido, Fidela!

  • -¡Fuera de en medio!

    •

  • -Mazarocos... Mazarocos...

  • -Carafio, que barullo!

  • -A ver si reviento uno.

    •

  • -Que pila de xente!

  • -Dádevos présa, pequenos, que iso é do horto, acabados de coller!...

  • -Alto, cocheiro! Detéñase.

  • -¿Pero dónde están las marmañeras?

    •

  • -Creo que marcharon mudar a roupa.

  • -Ya verán el parte: mañana serán llamadas de rejas a dentro.

    1. NO VAGÓN

Andando polo mundo adóitase atopar certa lei de persoas cun don de xentes tan singular, que deseguida logran atraer a atención; fanse amos da conversación, preguntan, interveñen e falan sen fundamento ningún nunha conversa, e monopolízana á súa vontade, facendo, por exemplo, reflexións moi desconsoladoras sobre a provisionalidade desta vida e cando se lles acae lévana polo lado solemne e melancólico, ou tamén a levan outras veces pola rama da política e despois critican os malos gobernos de España con golpe tan seguro, con datos tan abundantes e unhas razóns tan convincentes que no acto teñen gañada a vontade de algún ou de moitos algo aparvados, deses aos que lles agrada, e atopan moi adecuado que haxa persoas instruídas que saiban discorrer e que llelas dean tan ben combinadas, que nada máis lles falta asentir coa cabeza, sen outra preocupación que escoitar e facer o movemento da cabeza de atrás cara a adiante cada vez que o orador fai puntos suspensivos para tomar o alento.

Se a un suxeito desas prendas, que por mágoa só se adoita encontralos nos vagóns, nos cafés e nos comedores de fondas, alguén de suficiente valía o quixera protexer, e facelo ser home enviándoo ás cortes de Madrid para dar o seu parecer, vaia, seguro que no primeiro discurso erguía os corazóns aos señores deputados e confundiríaos de tal xeito, que é ben certo que non tería o traballo de facer o segundo, porque nolo devolverían con carta branca contando que ten razón, e en orde para que non volvera nunca máis.

Cun fulano polo estilo fun de compañeiro ata Granollers. Era un señor daqueles que falan sempre con seguridade e resolución porque teñen ideas e xuízos xustos e exactos de todo. Intelixentes, clarividentes e agudos que non se lle pode pedir máis: alí onde para os outros hai dúbida ou confusión, eles ven a limpeza e a transparencia do cristal, e se non logran esclarecer os relatorios co seu laretar compadécenos, e téñenlles mágoa, e case pasan ansia polos vosos intereses, temerosos de que non vos enganen sendo tan pasmóns e tan tolos. Eu non sei por qué ese home, antes de o oír falar, xa me pareceu tolo; e non sei tampouco por qué se me fixo antipática a súa cara cargada de adornos e cousas inútiles. Aquilo que se di: pouco cabal, mala ventura; con catro pelos que tiña, aproveitábaos todos nunha parella de patillas desas que se levan no verán un bigote coas puntas encaracoladas con cosmético, e debaixo do labio unha guedella de pelo pequeno coma unha coma: de modo que con esa fisionomía parecía unha mostraxe de puntos ortográficos, cunha calva que máis ben se lle vía a pel e non os primores que a ilustraban e que o barbeiro ben seguro debía ter comido a vista para llos deixar.

  • -Logo, vostede –díxome–, despois de pousar o terror no ánimo de dúas pobres señoras sobre certos puntos de actual discordia político-relixiosa, cuns prognósticos e unhas seguranzas de próximos conflitos, capaces de encontrar os corazóns máis endurecidos. Vostede vaise á terra das longaínzas, dos canarios, etc?

  • -E dos biscoitos –respondín deseguida vendo a súa intención de divertirse comigo como fixera con aquelas señoras.

  • -Que me di home! Fanos bos?

  • -Fóndense na boca: vostede se os probara sentiría a dozura sen a dificultade nin o traballo de mastigalos. E teño entendido, segundo me asegurou unha persoa de moito crédito, que cada mañá para tomar chocolate, os cardeais de Roma mandan buscar unha fornada a Vic, e a outra media fánllela chegar para o refresco da tarde.

  • -Que me di home! Eu cría, vamos, que quitado as longaínzas non tiñan máis nada.

  • -Teñen, señor, para se encher –e escúseme o groseiro da palabra– teñen as longaínzas e os queixos; para padais máis delicados, os biscoitos; os canarios, críanos (e téñenlles grande aprezo) para todos aqueles que lles queiran aos paxariños que non lles teñen que quitar ningunha liberdade para que canten e alegren o seu dono... Agora, noutra orde da alimentación, en canto ao que alimenta a intelixencia...

  • -O que, o que, que quere dicir?

  • -Respecto á sabedoría.

  • -Si, si, si señor. Xa a vin, a estatua daquel capelán, en Balmes. Encontraraa nos claustros da Sé. Home, precisamente o día que a fun ver, admirei aqueles claustros. E conto que teñen... paréceme moi... deben ter..., uns vinte e cinco pasos cada costado... Oh! Eu son moi curioso; agrádame poder dar fe despois de ver as cousas.

  • -A que ergue para arriba non a mediu?

  • -Home, agora si que me fai rir vostede. Como quere que a medira, cos pés tamén? Esta si que foi boa.

  • -Non me sabe mal que ría, pero como vostede é tan curioso, supuña que por cálculo.

  • -Mire, agora eu vou a Francia para buscar o neno que o teño nun colexio. Logo, para dicirlle á súa nai as medidas da cela onde o fan durmir, voume servir do mesmo método.

  • -Cos pés, coma aos claustros.

  • -Pois si, señor: coma unhas matemáticas. Todo serve, o da persoa.

  • -E segundo as afeccións, con maior motivo.

  • -Vostede debe ser agrimensor, pode ser que vaia a Manlleu a algunha fábrica?

  • -Non, señor, estudo.

  • -Que estuda, se se pode saber? Porque vostede non é moi novo para seguir carreira.

  • -É moi longo de contar...

  • -Vaia, si. Vostede debe ter a súa renda, e estuda por capricho. E que estuda se se pode saber?

  • -É moi longo de contar, e... son persoa mandada: tomo datos... escoite na orella.

  • -Dispense, fóra; non carafio iso si que sería delicado; non quería ser tan curioso; pero como teño o neno alí arriba en Francia (creo que xa llo dixera), quería sabelo para que lle ensinasen. Xa verá, eu téñoo a todo gasto, e cando saia da pensión quero que o saiba todo, isto é, de todo... que teña unha educación como debe ser. Enténdeme? Porque é unha vergoña: eu andei en moitos colexios e con bos profesores; a min o Sterling ensinoume a letra inglesa; o Preses, as matemáticas; debuxo, un discípulo do Sebastià del Piombo, que era mestre de lonxa, non lembro cómo se chamaba, se xa estará morto, etc. E que saíu? Que, se non esperto, saio feito un burro de pés a cabeza. E todo porque con estes métodos anticuados, con estes réximes e con estes casamentos de memoria que todo son preguntas e máis preguntas... En Francia, todo ao contrario: alí a gran práctica, o sistema moderno: Que é iso? Unha árbore. Ben, correcto é unha árbore. A criatura xa a viu de verdade, fíxose capaz e nunca máis se lle despintará do maxín. E xa está. Mire o meu neno con tres anos, aprendeu tres idiomas: francés, italiano, inglés, e o ano que vén ensinaráselle alemán. E iso sen contar o noso.

  • -Quere dicir que o saberá?

  • -O castelán, vaia se o saberá!

  • -E que o castelán é o deles. E o catalán?

  • -Que di agora... onde me sae con estas impertinencias! Tamén ten manías vostede?

  • -Eu creo que non. E vostede está seguro de que non as ten?

Aquí para o tren. O señor que ía a Francia buscar un internado ao neno salta dun bote á plataforma, e despois, cando eu tomaba o tren da liña de Vic, achégase coa boca chea e un boliño con tortilla na man, ofrecéndoma con sinais, porque o estorbo da boca non lle deixaba dicir palabra, se quería comer. Despedímonos con grande cordialidade; el para ir cara a Francia buscar ao seu rapaz –que se destaca coma o seu papá, bastante traballo terán aqueles forasteiros para pulilo, e gran mérito se o conseguen–. E eu directo á insigne cidade de Vic, ás festas de san Miguel, haberá funcións nos trinitarios; persoas bailando, tracas, concertos e vinte e dúas vacas navarras, grandes coma unha torre e media cada unha, cunha parella de cornos na cabeza que fará correr moito aos novos e algún tomará asento sen cerimonia no medio da praza, se non lles saca algún nervio agraviado.

***

Que fermosa e sosegada se presenta ante os ollos a plana de... pero, que facemos señor lector? Os dous cansámonos deliberadamente, porque os dous temos calor, e nin vostede está para ler nin eu para escribir; de modo que tomo a determinación de me ir tirar na randeeira, e vostede, se ten vontade de marchar, por min non quede, que xa estou satisfeito.

    1. O SEÑOR JOAN DOS CASAMENTOS

A Carles Pirozzini

Dúas señoras, nai e filla, do que se deduce polas súas idades, despois de percorrer arriba e abaixo toda a rúa das Filateres, mirando á dereita e á esquerda, con certa incerteza e apoucamento, os números das casas, detéñense diante dun portal en que traballa un zapateiro, e despois de saudalo quédanse un pouquiño encollidas, como se non soubesen de que maneira comezar a conversa. Finalmente, a que aparentaba ser a nai decidiuse, e entrando na escaleira díxolle:

  • -Escoite, sabería darnos razón... ai..., non sei como explicarme. Vaia, rapaza... como dis que se ten que pedir.

  • -Se eu tampouco sei –respondeu a rapaza toda confusa, sen se atrever a levantar a voz e mirando fixamente o abano.

  • -O número da casa paréceme que é ese –aventúrase a dicir a nai.

  • -Aquí temos o vinte e catro –exclama resoltamente o zapateiro sen erguer a cabeza nin nada, estendendo os brazos para dar unha puntada a un botín, que boca abaixo retén cativo sobre os xeonllos coa correa. –Xusto, o vinte e catro– e quedan todos calados. A señora sen saber qué dicir, e o zapateiro coma se estivese só, picando o coiro coa subela pasando despois o fío por riba e por baixo, e tan preocupado co seu traballo coma se estivese dobrando o tambor.

  • -Talvez vostede tería a vontade de nolo dicir? Buscamos un suxeito... e, que fas ti? –engade dándolle co cóbado á rapaza– pareces parva, explícate.

A rapaza moi sufocada, non dá palabra, non se atreve a erguer os ollos do abano, como se se entretivese contando as varas.

  • -O suxeito que buscamos –continúa a nai– talvez vostede xa sentiu falar del, é un señor que din que ten moita sona, si... e creo que nos dixeron que estaba no número vinte e catro.

  • -Como di que se chama, este señor?

  • -Oh! Se soubese como é o nome, xa estaba todo amañado! Non nos dixeron como se chamaba. Non é verdade rapaza?

  • -Ben, a que se dedica? –insiste o zapateiro alzando a cabeza e dirixíndolle unha mirada desvergonzada.

  • -Se quere que lle sexa sincera tampouco o sei. É un señor, como lle diría agora?... Escoite, neste edificio...? Ou, se non, non. Vexamos; irémolo preguntar aos pisos porque se o vexo creo que o hei de recoñecer. Veña, rapaza, pasa, pasa.

E as dúas mulleres cruzan o portal dirixíndose cara á escaleira. Cando están no primeiro relanzo o zapateiro, facendo como se se lle ocorrera unha boa idea chámaas:

  • -O señor que vostedes buscan, non será o señor Joan, o casamenteiro? – e sen lles dar tempo a responder engade–: xa me pareceu, que non buscaban outro. No terceiro piso, primeira porta.

Nai e filla míranse avergonzadas e sen se revolver para dar as grazas soben apresuradas pola escaleira arriba.

  • -Vaia como cho dicía, eu, que este zapateiro facíase o tolo sen o ser –di a nai–. O que el quería era andar cos contos. Non sei como os deixan estar no sitio. Son os espías das escaleiras e estudan os que entran e saen. E nesta casa, a maiores, tería que ser unha cousa tan sagrada... Se pensou que ía saber algo xa o chamuscamos, non me puido facer confesar de ningunha maneira.

***

  • -É, señoras, si que é aquí; entren, entren no despacho; todo se arranxará, se Deus quere. Senten, non se preocupen, que esta escaleira é moi alta pero en chegando arriba xa non se sobe máis.

O señor Joan, que era o suxeito que buscaban as dúas señoras, e quen lles facía estes cumprimentos tan sinxelos e ben falados, era un home de moi agradable presenza. Alto, grande, cunha cara risoña e o bico tan desenvolvido que cabería outra cara máis. Andaba folgadamente vestido cunha chaqueta ou americana, que ben seguro que o xastre lla fixera tomando as medidas de memoria; un pantalón longo no que lle traballaban moito os elásticos para que se lle visen dous dediños de calcetín e uns pés tan xenerosamente cumpridos que ben podía dicir que tiña sempre unha parella de plataformas para descansar. E así, como hai persoas que nacen co sinal permanente no rostro, o señor Joan parecía que viñera ao mundo co sorriso na boca, disposto a encontrar gracioso o que dicían os outros ou a rir con igual satisfacción con todo o que el podía dicir. E aínda que a viveza brillase naquel rostro tan alegre, víase que ás veces non tiña graza e que aparentaba ser o que non é.Vaia, vaia –continúa dicindo–. Logo vostedes, viñéronme ver. Alégrome, e aínda que non teña o honor de as coñecer (máis que para axudalas), xa o saben, tan só teñen que dicir: "señor Joan, convennos tal cousa", e un home xa sabe o que ten que facer. Máis nada.

  • -Grazas –contesta a nai–, é que unha persoa díxonos que vostede para cousas de xuventude tiña moitos coñecidos e que era un home tan reservado.

  • -He, he, he!... Vaia se teño coñecidos, dentro e fóra. He, he, he... Vaia, o día que morra falarase, grazas a Deus. Se cadra lle dá demasiado o aire?... Veña, arrímese, sente aquí cerca da mesa. A min gústame todo aberto. Debe de ser a herdeira, a señora?

  • -É, señor, para servilo.

  • -Vaia, alégrome; a filla ten que se parecer á nai. E parece que a ten con moi boa presenza.

  • -Por agora... Grazas a Deus.

  • -É unha satisfacción para un pai e unha nai.

  • -Como ten que ser...

  • -É ben certo; eles fannos vellos e empúxannos. Cantos anos tes, rapaza, vinte e dous?

  • -Vinte e un e medio.

  • -Ben, si, non me equivoco nunca: un pouco máis acó un pouco aló. Xa lle dixen que ten unha filla coma as rosas.

  • -Ai, como se burla este señor!... ben, como lle dicía, dixéronnos que vostede ten certas proposicións...

  • -He, he! Xa a informaron ben, señora, e dígolle con franqueza que se a rapaza non encontra marido nesta casa, que se faga á idea de que non está destinada, para o estado do matrimonio.

Aquí nai e filla quixeron que o teito afundise de súpeto e atoparse no medio da rúa para esconder a vergoña que lles causou o disparate do señor Joan. E o señor Joan facéndose o desentendido continuou:

  • -Xa se sabe, neste mundo non podemos estar dúas veces; os pais que aprecien aos fillos ou fillas queren velos acomodados. Aquí hai pouco que facer. É un estado ao que todos queren chegar: cada ovella coa súa parella; os novos porque son novos, etc. (xa me entende vostede que ten experiencia) e os vellos por ter unha compañía e estar os dous xuntos e emparellados para pasar as penas deste mundo. Mire como se ri a herdeira, ai, pillabana! Debes pensar: "como entende o señor Joanet!" He, he, he! Eu tamén riría. Como non se fala de opinións a todo o mundo lle gusta. Non che ha facer falta buscar un marido agradable que o encontrarás. Déixemo facer a min; máis vale un dito meu desde aquí, sen me mover, cós mellores informes. Vaia, dígame, non lles dea vergoña, explíquense que un xa está acostumado. De que estilo llo buscaremos? De boa posición. Pero se me fan caso os dotes grandes, eses herdeiros de patrimonios tan ricos, son unha morea de caprichosos, son uns folgazáns que sempre se están a queixar por todo. Xa se lles pode presentar unha rapaza coma o Navío Soberano, guapa, daquilo que nin se pinta; xa pode ser a beleza esculpida, que de todo teñen queixas esaxeradas; e encóntranlle faltas moi grandes, e dan con máis faltas e buratos que nun cribo do cacao. Se é loura porque é loura; se é morena, porque ten o ollo negro; se é alta, porque medrou tanto... "E logo, non chegaremos a un acordo?", dígolles eu. Desde que estou no mundo, que pouco máis ou menos as persoas, vinas feitas polo mesmo baremo. Pensan vostedes, que porque unha persoa se gañe a vida apareando casamentos ten poder para lles presentar sereas de auga doce? Oh!, non calo nada... Escoiten, quererían un viúvo? Este si que estaría a punto para casar: tres meses de matrimonio e acabouse! Aínda non hai vinte e catro horas que estivo aquí na casa. Eu vexo, a xente acórdase; servino moi ben e volveu. Tiña, que en paz estea, unha señora (coñeceuna por min) que se podía pór nun escaparate: branca, fina, miudiña, era unha boneca de cera e... un bo dote... Non obstante, amigo, non lle deamos máis volta, xa morreu. E queríanse moito! Vexan, deime de conta deseguida, aínda non abriu a boca para dicirme que lle buscase outra muller case lle viñan as lágrimas aos ollos. É unha mágoa cando dúas persoas conxenian tan ben!... Créame que iso do matrimonio é unha cousa que me fai reflexionar!... Mírenme a cabeza, que quere que lle diga eu. Que tal? Parece unha tumba, e tiña os cabelos máis negros que o veo que trae a rapaza. Non caeron, pero cando os vexo tan brancos, penso: "Janet, ti fas demais; ti afondas moito nos asuntos que manexas...". E ben, Que di agora a herdeira?

  • -Xa verá, señor Joan: ata agora nós non nos expresaramos, e polo que vostede dixo, vexo que vostede tan só amaña con bos partidos, que teñan algo. A rapaza non ten dote, enténdeme? É mellor dicilo claro, que non levar enganada a unha persoa. Nosoutras non somos Señoras! Quero dicir que non podemos facer gran cousa; a rapaza ten boas calidades, e grazas a Deus; con iso, quen a queira terá que se contentar, e aínda que me esta mal dicilo, porque son a súa nai, terá unha muller moi traballadora; que a unha moeda sábea facer valer trinta e catro cuartos, que outras.... Ben o sabe vostede; xa me pode entender.

  • -Quere calar, señora... Señora tal!

  • -Francisca, para servilo.

  • -Señora Francisca... Déame a man, que dixo unhas cantas palabriñas que se poderían escribir. Pero, imos ao caso. Vostede, como preferiría mellor o que se lle proporciona, á vista ou por medio dun retrato?

  • -Eu... Que che parece, rapaza?

  • -Se fose por retrato...

  • -De acordo; xa verá como axiña chegaremos a un acordo; faga o favor, déamo.

  • -O meu retrato?

  • -Non, muller. Ten que casar vostede? O da rapaza.

  • -O retrato da rapaza! Non señor, a miña filla, Deus me garde!

  • -É que se lle ten repugnancia, na miña casa non pasan certas cousas.

  • -Xa o creo; pero non me decido.

  • -De acordo, logo. Será casamento a media vista. Se cada día nos encontramos.

  • -Que fai agora? Retrátaa?

  • -Non, muller, non se impaciente. Apunto os seus datos neste caderno.

  • -Bórreos, bórreos deseguida: non quero que sexa dito que a miña filla foi tratada coma un quinto. Perdoe, señor Joan, pero paréceme que a levaron ao cuartel.

  • -Ben, vale –dixo o señor Joan, pondo a pluma detrás da orella, en canto polo baixo rosmaba: "xa te amañarei; dicindo o que di a súa nai que es boa rapaza, pero que a min me parece que ten a cara coma un duro falso, ha casar a semana dos tres xoves"–. A maiores, señora Francisca, non crea; mire, aquí teño partidos da banda de Esparreguera, de Mataró, de Arnys e ata da provincia de Girona; do lado de acó teño todo este burato de Vallés, Cardedeu, a Ametlla, Granollers, e ata Llerona, e todas son unhas herdeiras coma ramiños de rosas; que non cousa da risa. Mire, véxao- engadiu estendendo unha colección de fotografías-. Iso é marmelada. Que lles parece? Se aquí está a mellor das rapazas que se poderían presentar ao rei das Españas se estivese por merecer! He, he, he! Se máis de catro souberan que teño este primor na casa non ma roldarían pouco! he, he! Xa o creo! Se isto é a fermosura mesma! "Quite, señor Joan!, a que queira, vostede mesmo" diríanme os rapaces. Pero eu a máis de catro rapazas por casar que veñen á casa para se acomodar, tamén as entreteño con escusas; porque, desengánese: porque nós facémolo todo, e, sen falar nunca contra ninguén, xa están compostas; non casan. Mais xa llo digo, non sendo unha rapaza como debe ser, que ninguén teña nada que dicir – ei, tocando o bo nome da honradez – porque nas caras non me meto, enténdeme, señora Francisquiña? E ben, que din diso?

  • -Hainas que van moi compostas, pero por iso dan gusto –dixo a nai remexendo as fotografías–. E algunha parece que tamén ten os seus aniños.

  • -E ben seus que son, se os ten. Madre de Deus, Madre de Deus! Sempre serán mulleres! unha pinchiña ou un belisco, vaia, non se poden privar! Morrerían. Quere dicir que a súa filla faría mal papel no medio destas señoritas?

  • -Non señor, eu non digo tanto, pero paréceme que aquí hai moitas que teñen a guapura gardada no caixón, xa verá, quítelle todo ese recheo de rizos e de cintiñas, e presénteas máis naturais. Veremos se os señores se namoran. Non haberá pouca de diferenza... Desengánese: a catedral non precisa adornos.

  • -Bah, bah, bah!, señora Francis, vostede non pensa ao estilo de hoxe en día; é doutro tempo, da antigüidade. Non casaría agora senón se compuxese moito.

  • -Que di? No meu tempo non me faltaba nunca media ducia de pretendentes para escoller. Se cando eu era nova... ai, Señor! Así, así os facía ir, da forma que me daba a gana. Non tiña dadas poucas cabazas!

  • -He, he, he! Noutro tempo? Paréceme que se fose agora. He, he, he! Tería que facer coma máis de catro que din: "xa que non podes comer, bebe, bebe, paxariño", e aos rapaces míranos como van pasando. Ala muller, saque o retrato, que xa lle coñezo que o trouxo, non se poña tan seria, porque non está enfadada. Aquí non se fan trocos; quen no primeiro impacto pon os ollos nunha rapaza, xa non lla quita outro. Retiro o xogo.

  • -Faime rir vostede. Teña, aquí o ten, pero confío que non o ensinará segundo a quen.

  • -Cale, muller, cale, aquí non veñen rapazallas, nin aliados da "Nueva Merced" nin da "Joven Trapense", ou como se chamen, que nunca entendín eu este barullo. Aquí vén xente formal; señores de idade, non quero homes pouco serios, porque aínda que me vexa moi alegre, que sempre parece que traio unha no papo e outra no saco, tamén son moi viril, e cando se dá o caso aínda que saiba que me dana a saúde, Coidado con ela!, que se me acaloro tamén me sei pór serio... Agora que vostedes me foron tan francas, e me deron a saber o seu modo de pensar, quérolles mostrar o abundante surtido de cazadores que teño en expectativa. Miren que mostraxe de xente repousada. Miren este, que altivo! Parece un rexedor, non o é non, pero ten a presenza coma se o fose. E este, que tal? Parece que o xefe lle berrase: presenten armas! Si, fora nacional cando era máis novo; e ten o corte de militar. Non, con este non facemos nada; é un casamento de comenencia, non gasta saúde, é vellucho e ten un xenio que non hai quen o ature. A súa muller levou unha vida de mártir con el. Téñoo aquí como por caridade: non llo mostro nunca a ninguén.

  • -Fai ben, vaia un homecho; xa ten cara de can danado. E como non o desengana!

  • -Que sei eu! Ás veces sae algunha desesperada... E logo señora, é a miña carreira; non podo dicir que non a ninguén.

  • -Xa se ve. Pero que quere que lle diga...?

  • -Herdeira, parece que lle miras moito a este pretendente. He, he, he!

A rapaza, moi sufocada, solta a fotografía e toma outra finxindo miralo con igual interese.

  • -Vaia, señora Francisquiña, paréceme que xa estamos alí onde queriamos ir. Que lle parece aquel do bigote e patillas? Vexamos, rapaza, creo que ti o tes.

  • -Si... ben... un galante señor.

  • -E este outro que ten bigote?

  • -Tamén, non é nada desprezable.

  • -A rapaza non sabe cal escoller, verdade que atino?

  • -Que quere que lle diga, a rapaza, pobriña! que sabe ela!

  • -Desengánese señora, para iso non se necesitan aprendizaxes. É a primeira impresión: non me equivoco nunca. A súa filla, de todos os retratos que viu, tan só lle gustou este. É verdade ou non?

A rapaza, poñéndose encarnada, baixa a vista e fixa os ollos por casualidade nos mesmos retratos que sinalaba o señor Joan.

  • -E, para que vexan que o primeiro amor é o máis firme, aquí temos este suxeito que leva tres cousas na cara e este que tan só leva dúas, son unha mesma persoa, é o viúvo.

  • -Que di agora!, mire vostede! Por iso é o que me gustou máis de todos cantos vin. Eh, rapaza?

  • -Que ha de dicir a rapaza! Iso xa o falaremos despois. Volvan; teremos outra sentada, e calquera día hei de darlles a coñecer o viúvo, que se agora lles gustou coma a... xa me darán resposta.

  • -Señor Joan –dixo a nai– escoite... –e faloulle moito tempo tan baixiño, que a rapaza non puido oír nada do que falaran.

***

Tres meses máis tarde, pasado o loito obrigado, e do sentimento, o viúvo, restituídas as patillas na cara, casaba coa filla da señora Francisquiña. E aquel día (o do casamento) o señor Joan asistiu á cerimonia e ao refresco para recibir o regalo que os noivos lle entregaran disimuladamente envolto dentro dun papeliño. Cando chegou á casa co pano cheo de lambeduras, pousouno sobre a mesa; desenvolveu o papel, contou cantos lle deran e lanzou un grande suspiro exclamando:

  • -Outro cargo de conciencia! Señor, hei de gañar a vida! Fíxenos felices ou serán desgraciados?

(Escenas barcelonesas)

 

O ARCO DO MIRAMBELL

O arco do Mirambell fora sempre unha das rúas máis tranquilas de Barcelona. Ruín, estreito, sen pretensións e de pouca afluencia, parecía como se xa estivese contento do sitio modestísimo que desde había séculos ocupaba na cidade, consolándose da súa sorte, coa que tiña un sosego e inquietude relativa, que podería estar completa se os carreteiros que andaban por ela non tiveran certos costumes demasiado escandalosos no seu trato cos animais.

A veciñanza que noutrora o habitaba, despreocupada e tranquila; composta por unha clase de xente feliz, acostumada como se adoita dicir a botalo todo no lombo, guiada pola reflexión filosófica de quen fixo hoxe, fará mañá.

Poderían constar nos documentos das casas os nomes dos propietarios da veciñanza, como seguramente constaban, pero o verdadeiro amo do barrio (excepción feita de dereitos legais, cargas, censos e alugueiros) era o señor Ignacio Roca, máis coñecido polo Xastriño, el coidaba da capela do san Cristovo, emprazada debaixo do arco da porta da rúa; era o encargado de recoller as caridades dos devotos, e administrábaas segundo lle parecese: un ano, pola festa, o rosario era con música; o outro, con voces soas; e o de máis aló con música voces e luces, que ao rezar a xente procuraba non cegarse. A capela, nunca a tiña ao seu gusto. Igual mudaba as cortiniñas ruíns por outras de maior calidade, como cambiaba os xogos de candelabro dourados con verniz escuro por uns candelabros de latón. Cando puidera substituír as coroas de lata de san Cristovo e do Neno por unhas de prata, logo querería cambialas por outras que fosen de ouro macizo. De modo que sempre ía pór máis, e da capela tan dono era el coma o san Cristovo.

***

O día do Santo adoitábase celebrar todos os anos con diferentes diversións. A capela transformábase: un dosser branco con follas de loureiro ciscadas estendíase polos lados do nicho, e un pavillón carmesí con flocos de ouro coroaba a imaxe; un arco feito con canas verdes servíalle de portal e no chan, de alfombra, un estrado oloroso e sinxelo de fores de lavanda con abrollos de romeu.

Iso non faltaba nunca, que había de faltar! Mesmo parecía que o San Cristovo e o Bo Xesusiño lle querían tanto a aquel agasallo de silvestres olores, que cada ano, na veciñanza, se notaba o aumento de felicidade, de paz, e de bo vivir que en recompensa de tanta devoción lles conseguía o seu santo patrón. Resultaba, ademais, que na festa, se un ano as luces superaban ás do ano anterior, ou o rosario era acompañado con música de fagot e violíns con contrabaixo, ninguén tiña nada que dicir; dispúñao o Xastriño, xa que non había dúbida: era o máis acertado. Ademais o xogo sempre se facía con gran magnificencia, que noutra cousa non transixían os pequenos, e os pais, por debilidade, talvez tampouco.

Alí abundaban as peras, a auga caendo por todos os sitios; a sorte, a repetir, ao grande, ás viravoltas; e os berros e a festa que movía aos nenos era demais, e de tanto en tanto acaíase caer algunha labazada, antes por parellas que aos poucos, buscando amparo nas meixelas daqueles travesos rapaces para calmar a súa buliciosa vitalidade.

***

As cadeas de papeis de colores ían en zigzag dun lado ao outro da parede; os faroliños de pescozo longo con cerco de cana, engalanados con flocos de papel, enriquecían o adorno da rúa, e as bandeiriñas feitas con billetes das extraordinarias do hospital e dos empedrados aireábanse desde os terceiros pisos, abaleándose e ondulándose con moita graza, como se se impacientasen esperando ver a sortella. O sol, ao baixar cada mañá, tiña unha sorpresa na ruela e quedaba tan encantado con aquel colorido, que ao marchar, alguén sospeitaba que el mesmo se chamaba aparte e se dicía: mañá hei de volver para ver como pescudan a sortella estas pragas do Mirambell. E cando viña a noite, semellaba que furasen as nubes os millóns de ollos curiosos que viñeran para ver a festa de san Cristovo, que desde hai anos se celebraba na mencionada rúa.

***

Ás catro e media da tarde empezaba a función; Os rapaces do barrio, refucidos de brazos e pernas, corrían cos caldeiros cheos de auga para baleiralos nunha baldeta grande; o señor Ignacio debrocaba as peras, un rapaz, co mango da badoquera20, remexíaas con xenio, non deixando quieta ningunha. O ruído e o alborozo empezaba. Os berros e as liortas do señor Ignacio eran inútiles para pór orde entre aqueles cativos revoltosos e desobedientes; unha gran cantidade de brazos e de badoqueras entraban dentro da talla mesturándose; se alguén as sacaba cun puño de peras, outros levaban labazadas, se non viña calquera mal intencionado, que tirando violentamente unha casca de melón dentro da talla levantaba tal surtidor de salpicaduras que os revestía de auga a todos e facía escapar a un tempo a culpables e inocentes. Era inútil que o señor Ignacio prometese que ao ano seguinte o faría doutro xeito, que non habería escándalo; pero tan pronto como chegaba o día da festa, canto máis exactas tomaba as medidas, máis algarabía e escándalo se facía.

Por último, os rapaces, ben ou mal, púñanse en fila no extremo da rúa e, tomando impulso, comezaban a correr coa badoquera en aire, e ao pasar diante da talla metíana con violencia, e ás boas e con algunha falta enchían a peiteira de froita e de molladura.

Seguía despois a famosa sorte da paella, onde para arrincar a media peseta de tempos inmemoriais tiñan a facilidade os chatos antes que os do nariz ben formado, que en recompensa enmascaraban todos os planos que tiñan a nivel daquela parte do rostro. A sorte de romper a ola tamén era moi entretida, tanto que ás veces caía algún garranchazo fóra de lugar e rompía a cabeza dalgún inocente que estaba ben seguro que aínda que lla volvesen romper non sairía ningunha moeda.

A do prato da cinsa era unha diversión algo bárbara, de modo que moitas nais non deixaban participar aos seus rapaces, e gozaban dela algúns adultos infantís que, cando se achegaban ao prato coas meixelas infladas, producían tal bufido, que nin o vento de Levante que adoita haber detrás da catedral sopra tanto.

Viña despois a carreira de sacos, e era cousa de ver os rapaces metidos alí a dar saltos e pasos oscilantes cando chocaban, non logrando valerse dos brazos para reparar a caída, e de que forma tan seguida caían ao chan, e o esparexemento con que se erguían para que non lles gañara con facilidade o que viña detrás.

E non pense ninguén que eses xogos se facían seguindo unha orde; alí todo o mundo era o xefe, o que quere dicir que non había entendemento; a xente dos balcóns guiaban cos seus berros ao que quería romper a ola; e iso que algunha vez o rapaz que por instinto ía ben guiado, con tantas advertencias perdía o ánimo e cando pensaba telo a tiro soltaba o garranchazo que non paraba ata o chan; quitaba o pano dos ollos, e moi sufocado buscaba a ola para ver en canto se equivocara e, xeralmente, cando máis cerca a tiñan era detrás das costas. Estas bromas dos veciños dos pisos ocasionaban algún desgusto, porque os pais doíanse do ridículo máis que os propios fillos e de punta a cabo da rúa intercambiábanse unhas verdades e uns insultos que se non se chamaban charlatáns, chafalleiros directamente, dicíano en común e deste modo aínda resultaba máis grave.

***

A sortella acababa antes de ser noite; ao empardecer acendían os faroliños e as bombas de papel. Os veciños ao cear, saían tomar a fresca á rúa contemplando a luminaria coa mesma sorpresa que se fose a primeira vez que a vían. Máis tarde, acendían os cirios da capela e os faroliños do arco de canas verdes; o Santo destacaba entre tantas luciñas, coa súa coroa nova, un ramiño de flores por riba do caxato, e o Xesusiño parecía que sorría de ledicia ao ver aos seus pés toda aquela veciñanza devota, que entre músicas e cantos lle rezaban o rosario, escoitando con preferencia as voces tenras e cristalinas dos pequenos que os saudaban, a el e ao Santo, con cancións populares, cheas de inxenuidade.

***

A capela xa non existe; a rúa pódese dicir que desapareceu. Os veciños... quen sabe onde van! Todos abandonaron as antigas casuchas e ciscáronse pola cidade buscando outro sitio para vivir. Nese mesmo lugar abriron unha gran rúa, adeus capela de san Cristovo, adeus rúa tranquila e solitaria, niños do benestar, fiestras cheas de felicidade coas súas macetas verdecentes, aromáticos de alfábrega e maiorana! Non máis xogos de sortellas, nin diversións; toda a alegría marchou; e non a busquedes máis, que nin tan sequera os sitos onde estaba existen xa. Agora, unha vía espléndida ocupa o lugar da antiga rúa; as casas son luxosas, iguais, acaroadas; báñanas os mesmos raios de sol, e a mesma largura de sombra déixase caer sobre o empedrado. Todas son bonitas, por fóra, caras de alugueiro, e por dentro pequenas e sufocadas: a xente vive alí encollida; nos interiores non gozan da vista de antigos xardíns; para esparexerse teñen uns patios tristes, perforados de fiestras, cubertos de caixas de chumbo nas que vai medida a auga que van beber. Non busquedes na rúa nova festas nin xogos de sortellas; cada un entretense pola súa conta; os veciños non chegan a coñecerse case nunca.

***

Un velliño adoita deterse moitas veces no pasadizo que perdura da rúa. Sentado na única tenda que queda, contempla as portas cheas de tea de araña dalgúns almacéns; se desvía a mirada e mira cara a abaixo –alí onde cruza a rúa grande– aparta o doce sorriso dos seus labios, suspira, e con voz trémula barballa : –Ai, rúa do Mirambell, quen te viu e quen te ve!...

(Escenas barcelonesas)

 

O MILHOMES

-Con permiso, cabaleiros, que se eu fose militar non querería ningún individuo que levase un sombreiro que lle fora fóra da medida, deses que serven cuando celis para ir bautizar, e que non hai ninguén que os leve á moda. Quen non teña sombreiro axeitado, que o compre ou que o pida prestado e que o meta na cabeza cunhas alzas de papel dobrado, se lle vai grande.

Un ano, polos Tres Tombs21, o Xato apareceu cunha cúpula, que de largura non tiña pouco... e de longo...! eu creo que aquel sombreiro, por dentro, fora feito coma as friameiras dos militares: con teitiños e recámaras, porque as orellas cansaban para sostelo en pé. Eu díxenlle: "Xatet, tes sorte das gafas, senón o enorme sombreiro íache tapar a cara; como tes o nariz de punta inglesa non encontraría onde parar; e ventura das asas da cabeza que sofren as consecuencias, defendes a vista da claridade e faiche de calza; tamén ben poderías bendicir, como se xogases á galiña cega, coa baixada que daría este moble coas fochancas do cabalo."

  • -Vedes? Mófase de todos e despois non lle gusta que lle poñan alcumes.

  • -Máis amodo! Eu cando vexo un home vestido coma un espantallo teño que lle advertir que o enganaron e que fará rir á xente. E despois, unha broma miña é máis doada de recibir que non a de todo o público.

E, ao que iamos: eu non quero que te disfraces ao chou; quen non teña diñeiro para lucir a bandeira, que quede na corte para desfacer ervellacas. Tanto se son abandeirados como non, aos que seguisen na miña compañía, non quero que ninguén lles teña nada que dicir. Mirade, eu desde hai quince días antes de me ir á cama vendo as mans para que o día da festa, cos guantes, non me saian estrías nos dedos e parezan dúas estrelas de cabuxa. Non vedes que vos hai tantas burlas nesta Barcelona, tantos periódicos que non saben como facer bromas, e de tan mal gusto que chega que sexamos carreteiros para criticarnos de pés a cabeza?

Logo, rigor, e revista de comisario antes de se subir ninguén ao cabalo. Xa me parece que me encontro facendo a inspección.

"Axiña, ti, desgrazado; vaite, vólvete para a casa, e que te vistan outra vez enteiro; dille á muller que vas amplo demais; que se che abalean moito os pantalóns e entrarache o Levante polas canelas, veña e monta no cabalo: que che fagan unha dobra ou unhas cantas pola parte de dentro do pantalón, ou se non pillarás un arrefriado de nocellos, que nin os baños de Caldas22 non lles farán nada. Vai que te compoñan; e dos recortes que fagan unha capiña para o neno maior".

"Ti, pouca roupa! Preséntaste demasiado estreito: sacude os pantalóns, que aínda levas xabón de pedra, do que empregaches para meter as mangas. Non te enfraquece nada esta vestimenta!... Pareces deses que veñen ao mundo con dous meses de vantaxe. Di que cada vez que te mudas debes necesitar que o médico che receite unha enfermidade para te pór á medida."

"Alto aí, Rumanà, non revolvas as mangas, que non se estila e tomaríante por barbeiro; xa o verá a xente, que levas luvas de color de xesta, pensarán que o fel foxe correndo coma a dor e que se che apodera do pulso, e ao mesmo tempo, muda a camisa, que te fan xitano estas dobras; non sabedes que é privada, esta moda? Vai e fai que chos quiten, e talvez chos alugue o porteiro da Sé, que hai suficiente para facer un colariño para os días que vai de uniforme..."

Con todos se tiña que meter; un por un e quen faltase ao regulamento chamaríao aparte e con boas palabras daríalle a entender que se retirase.

  • -Vaia, Milhomes que airoso anda! Di ti que Carlos de España23 quedaba pequeno ao seu lado.

  • -Aínda non teñen bastante ben catalogados a estes condutores de carruaxes tan presuntuosos? Deus os faga bos!, que empregan máis presunción ca cartos; porque toda a opulencia a teñen no falar e o día que malgastan un peso, ao día seguinte, xa miran o periódico a ver se vén, e van polas rúas de Barcelona con chularía e un desprezo cara aos demais que soamente coa mirada, parece que tratan de pobre a todo o mundo, e dun xeito tan livián que, ata o Ensanche lles parece estreito e de pouca categoría, e miran cun sorriso, con mirada altiva, vállame Deus, se parecen os arrendatarios da claridade! E logo cando hai que combater con esa tropa de farsantes que parece que exercen o oficio por diversión, como se proclamasen por riba da mesa que traballan para se distraer e que, se vén á man, traen a Rius i Taulet24 e a todo o señorío da cidade por empeño e por tendencia, e collen a renda cunha propaganda e un deixádeme estar como se foran os secretarios das arcas reais. Firmes aí, contra eses que fan ostentación; Non vedes que todo iso é forzas de fraqueza?... Que os carreteiros de mar se presenten coma persoas de boa familia; que ninguén, nin de pensamento, por máis cocheiros que sexan do varón nin da condensa, poidan estragar o honor da nosa panda con ditos nin sátiras! Porque ao fin e ao cabo, tamén miran a pousada e suxeitan os cabalos con moita coraxe cando levan as eguas para ferralas, e quen máis e quen menos ten que durmir na corte con cortinas de afeccionado por riba das trades. Eu a toda esta xente ostentosa que busca a graza con bromas, quixéraos afrontar pola parte seria; porque eles teñan ditos e graza para se burlar das persoas e avergonzar os forasteiros que queren pagar a viaxe segundo mande a tarifa, o portuario chega que teña mala fama por cuestión da fala, que é un defecto (que teño eu) sei que non podemos remediar nada porque nos provén da lingua. Ese día todos nós teriamos que facer o sacrificio con estas expresións feas, poñer a lingua plana como é por natureza e non facerlle retorceduras nin malos xestos para conservar unha pronuncia seguida, que a xente de moral e os sacerdotes non teñan que tapar as orellas pola nosa forma de nos entender cos animais ou de mirarlles ou de rifarlles. Por iso, a miña proposición sería deste tipo: que a nobreza que vai nas carruaxes alugue a música de Artillaría, nós, a banda de Enxeñeiros, e o Sampedro do concello o do outro lado da comitiva tocando por capricho catro pasatempos deses de touros para que os animais teñan música fina polo lado das orellas e bailes populares andaluces polo lado do rabo, para non enxalzar os cuartos de adiante do animal e deixar desprestixiados os outros dous que lle son contrarios. Que lles aluguen o circo para facer a festa; pois, nós alugaremos o mellor teatro que se poida alugar; e se é o Liceo, adiante co Liceo. Que pensan estes chulos? De que se fían?... Señores!... Cando nós subamos por aquelas escaleiras de pedra de mármore coa súa alfombra estendida no medio dos chanzos! ¡Cuidado con el lujo!... Que se decaten os pobres, que se isto escapa por si só, dun esvarón pódeste ir atrás e retroceder nun momento todo canto subiches con tanta cerimonia. Amigo, e que gasto de diñeiro se tira por aquí! ¡Parece un palacio de vuestra Majestad!. Que dicides?... Aínda nos imos ver alí, naquelas escaleiras, con tanta luz por parte do telégrafo, coa parella de brazo, máis satisfeita que a fragata "Perla", co vestido de seda e os manguitos de blonda, Todos nos corrixiriamos e falariamos en castelán con tanta finura!... E que vos digo, cabaleiros, que se eu puidera, poñería unha fila de lacaios de arriba a abaixo da escaleira, que no acto de subir nos saudaran coas dúas mans e que facendo a cortesía nos dixeran: Adiós , señores, que ustedes lo pasen bien coa compañía.

  • -Vaia, Milhomes, imaxínalo moi ben; es fantástico, tan só pola relación que fixeches, eu douche o voto, e pola miña parte noméote abandeirado. Pero que dirá a xente, cando te vexan tan pequerrecho! Tes mal defecto: es demasiado corto e a xente pensará que este ano quitamos o abandeirado dunha botella de alcohol.

  • -O que ti tes é moito espírito de gasosa na lingua: se todo ti es unha burbulla! O bo mozo! Deixádeo criticar as demais persoas que el non ten tara ningunha e, Deus me axude, só ten falta no falar, que de todo o demais está sobrado para levar ferraduras. Fachendoso! A quen lle darías, o voto, se non tes valor nin aprecio en sitio ningún? Non ves que es burro de carga e que tes que obedecer cun chifre e ir onde os demais te chamen, parvo? Non ves que non estás ben da cabeza e te deixamos estar aí para que fagas de lelo? Cando queiras dicir algunha cousa, pides permiso á concorrencia: e fala claro, que se cadra queres dicir algún disparate. Non te das de conta, que estás louco e que non tes presenza para nada, que es débil de carácter, que parece que te criaron con maniáticos e figuriñas de pan e azucre?

  • -Ben, home, eu non o dicía para te amolar.

  • -E que has de molestar! Non ves que non tes substancia? Se un home me falara desa forma da labazada que lle daba na cara estamparíalle un abano de dedos en cada meixela, que tería adorno por unha tempada. Vai, dille a túa nai que che faga un caldiño, que un home che meteu medo.

II

Pobre Milhomes! A panda saíu o día de santo Antón, e ninguén o escoitou nin tivo presente o que dixo e os seus proxectos para maior esplendor do acto.

El apareceu ben atondado, ben mudado de roupa, con sombreiro novo, boa presenza, todo á moda, con dous dediños de manga que lle saían no pulso, o peiteado serio, sen aneis nin fantasiosas extravagancias.

No baile, presentouse con sinxela etiqueta: todo de negro con chaleco branco e sen ningún anel sobre os guantes. Pagou os doce pesos para ser socio, e no baile de amos25 , aquel no que os solteiros se exhiben tanto, sacou a bailadora, entregouna a un amigo e el, sentado no palco, contemplaba como o outro lle lucía os doce pesos, aínda que para el valía máis de cen aforrar o ridículo e non facer rir coa súa figura ruín, que co seu alcume aínda se reducía máis.

III

Ás catro da madrugada volvía á casa; súa nai, sentada na cama, mirábao con inxenua alegría e parecíalle que non estaba o suficiente esperta para contemplalo tan ben vestido, tan galantemente mudado.

  • -Rapaz –dicíalle–, cóntamo todo, como che foi o xantar? Bailaches moito? Eran guapas as túa bailadoras, fillo? Escolliches as máis guapas? Divertícheste? –E o pobre Milhomes, coa súa imaxinación caprichosa, contáballe, como se pasaran as bromas no xantar; describíalle a festa, as bailadoras que sacara, os vestidos que levaban, e as conversas tidas e os galanteos, as palabras de amor botadas, as miradas recollidas, os apertóns de mans, os roces, o cheiro e as cóxegas dos rizos que lle tocaban na cara nas voltas do valse e nas intimidades da americana. A boa muller volvía repousar a cabeza na almofada sorrindo de felicidade, e amorriñábase vendo, talvez en soños, o seu fillo galanteando coas doncelas, e marcháballe aquela dúbida, aquela sospeita que ás veces a entristecía de se o seu fillo non encontraría desprezos na vida ou malvados que fixeran burla do seu defecto acotío.

  • -Pobre muller! –murmuraba Milhomes dobrando a roupa e colocándoa enriba dunha cadeira–. Xa está contenta, xa é ditosa! Sempre hei de facer comedia: fóra da casa, extremando todo para que me respecten: eu creo que, porque son pequeno, a xente me pegaría; como se eu lle tivese culpa; como se os bos mozos e os sabios o fosen porque era a súa vontade; como se a eles non lles sobreviñeran as súa boas prendas do mesmo modo que a min o erro da medida...

Na casa, para contentar esta pobre velliña, hei de inventar unha de mentiras, hei de facer unha de farsas, para que ela pense que son feliz, que paso a vida como a demais xente!... Pero, tanto ten; tan só a hei de contentar a ela neste mundo; ten esta ilusión! Talvez nin sabe, nin ve, que son tan pouca cousa: a boa muller! Como lle caería a venda dos ollos se soubese que ao único fillo que ten lle chaman o Milhomes!

(Pobriños e contentiños)

A ROSCA DE PASCUA

 

Esta semana quedou metida entre dúas alegrías: a do pasado domingo e este outro que entra coa Pascua, que se celebra hoxe.

Ramos e palmas, vestidos novos, berros e bulicio nas igrexas; alí, entre o movemento ondulante dos palmóns que quedan abertos coma as arestas de ouro dunha estrela desfeita que non se pode redondear, o zarandear dos loureiros esparexendo aromas fortes; as bolas de incenso elevándose á nave, cubrindo o templo cunha gasa olorosa e transparente, producía unha maxestosa harmonía de colores e de perfumes que contrastaba cos berros turbulentos daquela multitude infantil, entregada á estender a máis viva alegría.

***

Máis tarde, recollemento, devoción e luxo; manifestacións da moda que lles impón ás señoras un traxe para cada alegría, e galas e xoias para toda a tristeza, sen contar unha infinidade de caprichos que lles presta para cambiar de elegancia noutros actos, ben sexan sinxelos ou cerimoniosos.

As rúas e prazas, concorridas por unha xeración que se dirixía visitar os monumentos. Damas belísimas, gallardamente compostas, que, a pesar da solemnidade do día, non deixaban ter sosego aos ollos que, en lugar de quedar baixos e submisos mirando o chan, se alzaban curiosos para contemplalas, e é que custa reprimir o sentimento da beleza, sobre todo cando o sexo contrario -contrario?, retráctome: o sexo tirano-, se presenta engalanado con meigallos que aumentan a súa fermosura, facendo pecar aos máis xustos, que talvez se fían demais, para quedar indemnes do dito dun andaluz que aseguraba que ata os santos se alegraban de ver caras bonitas.

***

Hoxe xa non saen, como algún día, aqueles tipos vestidos con casacas de faldrón longas e en pico ao estilo de tesoiras, mangas estreitas, cunhas lapelas estreitas e tesas coma pezas de ferro dunha armadura, que facían para resgardar o peito dos ventos que sopraban de lado, nin daqueles sombreiros excesivamente longos de tubo, con aparencia dun negro descolorido, e unhas ás ruíns que pola dificultade de agarralas aforraban moitos saúdos.

Aqueles menestreis desapareceron; as casacas debéronse de estragar, ou se cadra foron dar ao gardarroupas dalgún cómico, se non se viron mutiladas, convertidas unha parte en chaquetas para os cativos e as pezas pequenas, os colos e pulsos, en agarradoiras de ferros.

***

  • -Mundeta –dicía onte o señor Pau á criada–, vas comprar a rosca para o Carlets, que mañá é Pascua e este rapaz ha de presentarse a primeira hora buscala. Vai, pregúntalle á señora... Ti, Lluïsa, cantos anos ten o sobriño?

  • -Cal, o de América?

  • -Pois si, cal vai ser; vaia con que me saes! O Carlets, muller, o meu afillado.

  • -Déixame contar; non sei se naceu un ano ou dous antes da febre26; debe de ter uns doce ou trece anos.

  • -Non pode ser!

  • -Mira, conta cos dedos: cando veu o Amadeu27, non sei se lle saíu o primeiro dente ou, vaia, non me acordo fixo; pero sei que lle regalaramos unha saia de la á ama de cría.

  • -E ese rapaz terá uns trece anos? Se aínda non aparenta media ducia... Ca!, non pode ser.

  • -Claro; como vén dunha liñaxe tan poderosa... que seus pais, os dous pais, os dous caberían dentro dunha funda de paraugas.

  • -Ben, non critiquemos. Rapaza, trae unha rosca de trece ovos.

  • -Non, Pau, é mellor que a traia de doce.

  • -Mundeta, de trece!

  • -Pero escoita: ovo máis ovo menos non importa, e o trece é número malo.

  • -Como se entende que é un mal número? Da xente o que importa é o carácter; e déixate de malos e bos.

  • -Pero escoita: se o rapaz polas miñas contas, non ten máis que doce anos.

  • -Non dis que naceu antes da febre? Logo ten trece.

  • -Para min non.

  • -Para min si.

  • -Mira, Mundeta, tráea de doce.

  • -Mundeta!

  • -Obedéceme, Pau.

  • -Isto é que eu, nesta casa, non teño mando, nin disposición, nin vontade para nada! Mundeta, trae a rosca como dispón a ama, e para min preparas unha tortilla de trece ovos, que eu en persoa lla regalarei ao meu afillado. Vai, non te entreteñas. A ver se eu nesta casa facendo o déspota logro que todos treman e que se cumpra a miña vontade.

  • -Pero se non é para tanto.

  • -O dito, unha tortilla, e de trece.

E os dous esposos quedaron sen dicir nada, evitando as miradas e non se atrevendo nin o un nin o outro a volver retomar a conversación por temor a novas disputas.

A señora Lluïsa sentada nun cantón choraba ás escondidas, enxugaba os ollos manifestamente. De aí a un pouco, o señor Pau, que se encontraba en situación violenta por mor do seu carácter, achegouse camiñando na punta das dedas dos pés ata o lado da súa esposa e díxolle con gran satisfacción:

  • -Mira, rapaza, nin a túa nin a miña: a rosca será de doce, e, o ovo que lle falta farémolo frito.

  • -Vaite por aí! –Contéstalle a súa muller erguéndose e marchando para o seu cuarto con toda a maxestade dunha raíña agraviada.

***

E hoxe, cando o Carlets se presente na casa do padriño, se os aires non mudaron, atopará unha caras moi serias, e o próximo ano aínda máis, porque, se agora non ten trece anos, despois xa os terá cumpridos.

    1. O GORDO!

 

Parece un soño; tocoume unha miseria, mil quiñentos pesos. Que tal? Todos me viñan dar os parabéns.

  • -Felip, que a aproveites moitos anos en compañía das persoas que máis amas e queres. Dous mil quiñentos pesos!... ala, Felip, agora si que non irás coa carreta levar pezas de tecidos a cas Portas e aos manteigueiros da rúa da Boquería. Se tes máis cartos que eles! Pagas algo?

  • -De boa gana; eu pagarei o que sexa preciso; pero posme mil demais. Con iso, se queres tomar café e copa e puros, non nos amolamos.

Acto continuo entrabamos no café, mollabamos a palabra e cunha ducia de cigarros dos escollidos quedaba en paz con estes e outros clientes.

  • -Agora terás que tomar unha determinación –dicíame un de tantos, que levaba almorzar a cas Xosé de Santa María de todo o mundo– Porque mira, mociño, que cinco mil pesos son moitos cartos e custa de facelos producir. Emprenderás algún negocio ou talvez farás sociedade co teu amo, na fábrica? Mira, Felip, que se non aforras non che faltarán sitos para te facer caer. Mira que andan uns espelidos que chos farán desaparecer no momento; e daranche papeletas e o día que queiras cobrar mandarante a tomar por saco, que alí teñen todos a caixa. Escoitas o que che digo?

Parábame pola rúa:

  • -Onde vas en zapatillas, miserable? Tes medo que che quite algún diñeiro? Se tes máis gárdao. Porque ves unha fortuna nunha esquina do caixón, xa non queres coñecer os pobres e colles uns aires que... pensas que non os acabarás nunca?... Dez mil pesos! Se é unha insignificancia! Calquera ten máis.

  • -Cala, cala, non digas disparates. Tamén es dos que o cren todo ti? Vas mal informado; déronche cartos demais, son mil quiñentos pesos os que gañei.

  • -Que dis agora! Di ti que es pobre coma antes, con grado de propietario. Xa non te respecto tanto; fixeches ben de non te escravizar os pés; tampouco poderás pasar sen traballar! Pero alégrome; sempre é un pobre con esperanza de futuro. Ves?, eu tiña catro pesos. Nin a décima saíu, maldito mundo! Non hai nada tan animal coma os números. Había cinco cifras, a cousa máis bonita e máis ben combinada, que me engalanou en canto a vin; unha cegueira, rapaz, e de golpe tírolle os catro pesos. A muller, ao primeiro comentario diante dos pequenos, case me perdeu o respecto: non sei o que me dixo, nin ela tampouco, porque toleou; vaia, unhas expresións daquelas que penetran. "Munda, coidado coa lingua, respecta a autoridade, que aquí non hai outro amo nin goberna ninguén máis que este pantalón de pana. oxalá... E coidado co salvoconduto!" Por suposto, que non dixo nada porque na casa, poñéndome autoritario ata os cristais tremen. Pero, chico, aquel día non se xantou; os pequenos, vendo que a súa nai choraba, acabouse; todos coa man xirada sobre a testa, choromiqueando, agora choraba un, agora choraba o outro, armouse un barullo que parecía que mos acababan de traer no momento de nacer. Quen xanta con tal escándalo! Doulle a volta ao prato, collo a porta e marcho polas escaleiras cara ao almacén, co cigarro na boca, que me serviu de sopa, de entrante e sobremesa. Mala!...

  • -Non renegues, Biel, que pareces pobre.

  • -Non, ca!, para que aínda non acabei. Os catro pesos, entendes?, a muller tíñaos gardados para celebrar un Nadal que nin na casa do cónsul do Perú o faría mellor. Non vaias pensar tampouco que nos faltaran trece pesetas para comprar galo, turrón, barquillos e recheo de lombo, froitas en caramelo, piñóns e ameixas... Ela non o quixo.

"E estes pequenos que culpa teñen? Por que non van celebrar o Nadal os pequenos?", dicía eu. "Como seu pai xogou os cartos; que lles sirva de escarmento".

E iso, berrando, diante deles, que non mo veu dicir. Non sentiría ningunha mosca; ninguén abriu a boca, eu tampouco, Felip, e creo que son un home. Fíxate que iso é parecido a cando se sublevan os quefes, que fusilan os individuos...

"As criaturas –respondeume a Munda–, gobérnoas eu, vaite á fonda, ti, facer o panoio."

Rapaz, volvinme ao traballo; a cara caíame de vergonza. Tiña culpa e calei, que, se non chega a ser así, a min a muller reprenderme! Xa pode ser tan agresiva como queira que se é home, da quenda de golpes que lle dou na cara, púñalla coma un papel pautado de escribir solfexo! E este ano na nosa casa non se celebrou o Nadal; vai e non volva a de Madrid e como rebentou o bombo e non se fundiron as bolas da sorte. Non se me fará pouco nin moito pasar o ano! O primeiro que me volva comprometer, se xogo un peso en tal número, ou se quero participar con tal outro décimo, aderézolle unha labazada, que dando voltas irá poboar o outro cemiterio de poñente.

***

Case nin os vin, os cartos; eu quería moeda relucente, que soase; quería ciscala polo cuarto da casa; e que a rapaza se entretivese facendo montonciños; encher un cántaro e debrocalo para que caese a chorro: unha cisqueira de cartos de columna! Anda que non correría a Catarina para buscar a baeta para enxugalo, quería sentilos soar todos os cinco mil céntimos contra as baldosas, un coro de moedas que vai polo chan e despois de pasear por riba: telas suxeitas, ao meu dominio, aplanadas no chan, e dun golpe de zapato levantar unha nubrada de po de cartos timbrados, bañarme, facerlles perder orgullo, formar coma unha escama de peixe no chan, que na sala da casa se dixese que se regaba e varría sobre prata, sen castigar as baldosas. Vaia se tería alisado columnarios coa planta do pé! Que luxo! Nin Salamanca, nin Fontanelas, as saberían dar. Xa podían saír moitos guapos queimando billetes de branco. Queimaban papel diante dun público! Eu só ás agachadas, sen presunción, gastaría prata coa prenda máis baixa que usa a persoa! E o duro ou a quinta parte da peseta que saíra da casa bastante maltratada, quen sabe, despois, en que peto de máis orgullosa liñaxe fora parar!

Entreguei trescentos en cartuchos de corenta duros; creo que había tres reinados e unha república. Esta estaba medio deitada e cun mañuzo de xesta xogaba antes de se acabar de deitar. Que estrañeza! A xente que menos se poden ver, unha vez son moeda, reméxense coma os chícharos.

Os outros, déronmos en papeis. "Quero prata ou ouro –díxenlle ao caixeiro–; Veme con papeliños, vostede?" nin me escoitou: lambe o dedo para non me dar ningún de dobre, e eu repaso para que non esqueza ningún. Vaia, foi unha rifa que non tivo moita sona.

Na casa, coñeceuse; compramos tres colchóns que ao primeiro ata tiña medo de caer da cama. Cando miraba o chan, semellaba que estaba no cumio dun rañaceos! A cabeza dábame voltas. Sonche de compadecer os que se erguen tarde! Quen é o que se levanta, se todo se lle afonda e todo está torto? eu creo que alí ata asfixia as horas do reloxo! A muller sempre viña con paquetes debaixo do brazo: un día era un xogo de toallas; outro un pano meiriño, e saias e vestidos para a pequena, e anacos de tea para pantalóns e cortina para o balcón, unha capa madrileña para min, saco de pano para ela... "mira, Catarina, que os cartos non se regalan; Pensas que son de goma?" non parou ata que tivo unha vitrina coa Virxe María co cetro e coroa de prata. Iso, fíxenllo poñer eu: traíaa de lata; é de verdade? Ten que facer comedia a Virxe María, na casa? Non quero quincalleiras; o que non poida manter santos que non os teña. Para lles facer interpretar papeis ridículos, engaiolados coma nun quero e non podo, que os compren pintados. Veña vestidos de veludo e manto de satén por agora; cando fosemos máis ricos levaraos de la fina de ouro, verdade. Cando vén á casa un personaxe, trátase con todo o rigor da lei; xa estou canso, de tratarme con pobres. Eu poderei ir sinxelo porque veño de sangue distinguido dos varóns do sector téxtil; pero, sen querer sen fanático, quero que, se unha imaxe teño na casa, se sinta a gusto, que non estrañe o ceo para nada; que a traten con principios, mellor que a calquera persoa, e un candil que non se apague nunca; que, se un ten recursos, ten que lles dar un sol que non se poña nunca e cando sexa o seu día, que veña o capelán organista para lle tocar algúns solos de orquestra con acólitos de cante.

Talmente pareceu un soño. Todos aqueles cartos, que para o caso non os vin, metinos na caixa para que produciran. Na casa non se variou nada; traballaban todos coma antes: a muller, nos flocos; a rapaza, instruíndose e axudando a súa nai; eu, no escritorio coa agulla de amortallar sogras nas dedas dos pés na prensa e golpe de coser fardos.

Ela pregúntame, e non sabe a pena que me dá: "Canto debemos ter agora coas subidas?..." "debemos de ter... debemos de ter –respondo– uns trece centos de duros." "Se non gastaramos carto ningún, vaia pilota habería!" "non importa, Catarina, traballamos e fóra; xa o recuperaremos."

Ela traballa co afán de ser máis rica, e eu para non ser máis pobre.

Polo menos, é feliz: non sabe que, toda aquela riqueza nola roubaron uns ladróns ben vestidos. Cobrei a rifa con papeis e con outros papeis me roubaron.

***

A Catarina e a rapaza madrugan para se pór ao traballo; non fan ruído porque temen espertarme. Eu durmo hai moitas horas. Dende a cama contémploas traballando con deleite!...

Ai, o día que saiba que somos pobres! Temo que logo nos faltará todo: todo o que non se supera con cartos.

(Xente de casa)

 

  1. A LOURA

    2.

 

Acordábana de sempre velliña, pero cunha beleza daquelas que non se murchan. Unha guedella de pelos despeiteados que lle saía por debaixo do pano eu creo que era loura; case que estou seguro; pero, agora, repasando os anos que podería ter aquela muller, pregúntome: Queres dicir que non te enganas de color? Ademais, chamábanlle loura: se os tivera brancos, a que se debería ese sobrenome...? os ollos, recordo perfectamente que os tiña pequenos e moi brillantes, cun feixiño de engurras radiais que se lle formaba a cada lado, cerca das tempas; cada vez que ría, lembrábame as varas dun abano.

Vendía herbiñas para aliñar: berros, rudas, coscos, leitugas silvestres, etc. requisitos tenros das ourelas dos camiños, viñas ou regueiros de auga fina, que nos facían espertar a gana atormentada, e, cando a atopaban esperta e en movemento corrían sen necesitar vitaminas ou xaropes nin levar a contra ás vellas receitas, logo comían o sangue malo, en beneficio da color retomada das meixelas e unha choiva de bicos, que nos sobreviñan sen que soubesemos case de onde nos baixaban tantas mostras de afecto.

Eu non sei se é obsequio do bo recordo, pero parece que tan só a vía no verán e na primavera, nas estacións que dá pracer vivir no mundo, cando todo está de festa e de gala e diversión; con xermolos novos de amorodos e albaricoques que viamos na mesa ou pola rúa, á unha e media, cando pasaba a Madalena guapa, berrando con voz que dicía docemente: Quen compra amorodos!... A cabeza ergueita, os ollos fermosos dirixidos ao ceo buscando parroquianas... non tan arriba, nos balcóns.

***

  • -Señora Antonia, quere berros?

  • -Mamá, mamá –chamabamos ao redor da nosa nai–, abaixo está a Loura.

  • -Ide, dicídelle que suba.

  • -Di que é moi velliña que non pode subir.

Entón baixabamos todos ata o primeiro relanzo da escaleira e sentabamos non chanzos, cerca da nai, tan contentos coma se fosemos a unha festa. A Loura ciscaba os mollos de herbas frescas, e por cada mañuzo que erguía, coma se fose unha xoia pouco coñecida, dicía tantas cousas graciosas e directas que ao escoitalas nos enchía o corpo de alegría. Resultaba moi apropiada e ponderada de expresións. Parecía que vendese exquisiteces moi buscadas e malas de atopar. Todo era, polo seu dicir, doces, marmeladas e azucres de cabelo de anxo, que nos tardaba a hora de os poder probar, e cando chegaba sempre saiamos defraudados, porque os berros non eran doces coma o mel, senón que picaban e a ruda sobre todo carecía das avantaxes lambeteiras e dozuras tan afamadas, co seu sabor forte, que lle repugnaba á sinxeleza de gusto do noso padal. E ben seguro que aquelas herbas eran mellores e, nos gustaban máis oídas da súa boca que aliñadas na fonte.

  • -Teña –dicía, tomando un feixiño cun movemento moi garboso de brazo–. Alí onde se cría estes berros, nin o rei baixa; son as sobremesas dos días de festa dos reiseñores e os merlos. Xa o pode dicir por todas partes: non é manxar para boca de simples mortais, aínda que teñan nobreza.

  • -E canto me quere?

  • -Nada, nin un peso. Hánselle fundir na boca; os dentes non teñen nada que perder; chuchando neles coma nas ceras do mel, sentirá os sabores que teñen. É un agasallo; hai persoas que deixan o asado e agárranse aos berros... Darame seis cuartos... se vise cando baixan os paxaros ao regueiro, embobaríase; antes de picar un anaquiño de rama, dan unha cantada: para min exaltan o manxar e esparéxeno con cantos para facelo máis tenro. Despois saltan da rama e empeza o convite. Eu penso: ala, comechóns, como comedes a miña parte! Pero non os espanto, pobre animaliños! Son tan señores, tan bonitos que tamén me digo: Aínda que se acaben todos os berros! Máis dereito teñen eles ca min; con tanto mérito e tanta alegría como levan no corpo, e sácanos todos e dánnolos a nós para nos recrear e facerse queridos! Pero Deus xa prevé, e os paxaros atopan a súa provisión e a Loura tamén recolle os seus anaquiños: hai para todos. Loado sexa! E eles seguen cantando e picando; eu vou collendo, contéstolles o canto con algunha cancionciña de outrora!...Cóllame dous molliños, iso é remedio para os grans e confort para as criaturas.

  • -Non, non as queremos, aos pequenos; non lles saben.

  • -Ai, reiciños do meu corazón! Fillos, que saben eles! Créame, non os escoite e non terá que volver ao médico; viu vostede algunha vez un reiseñor enfermo ou algunha merla? Pois comen iso todo o ano, cando o hai. Os animais ensinan ás persoas. Á casa do boticario non vai a máis que por emplastes e emplastes de óxido de chumbo e aceite, remedios foráneos. Por dentro, fóra escrúpulos de bebidas estrañas! Herbiñas curandeiras e elixires dalgún frade sabio, que eles sabían conservar o corpo e salvar a alma.

***

Co paso do tempo, a moda enseñorou os berros e xa saen nos grandes convites nos que se bebe champaña e viños con botellas poeirentas, deixadas e pouco curiosas de tan vellas. Os deputados e os xenerais e príncipes e xente de categoría que adoitan comer acotío fóra da casa, saúdan respectuosamente o molliño de berros que adorna a boca do mero poderoso ou da pescada, longa coma un navío, estendida coma a víctima ilustre sobre unha bandexa elíptica, adornada con reberetes de ouro, lucindo a súa escama con fosforescencias e brillantinas de claro de lúa e revoltos de ondas acendidas.

Quen lle había de dicir á Loura, que habían de ter tales medranzas as herbiñas sinxelas! Se pensaba que tan só os paxaros e ela coñecían os méritos das herbas!

Tamén eu, aínda que tarde, os recoñecín e chufei... non sei cómo nin qué día deixou de vir a Loura á casa. Fixémonos maiores e esquecemos con egoísta ingratitude: tantas alegrías como nos daba sentila e tanto como gozabamos naquelas xuntanzas dos chanzos da escaleira! Pero xa veu o seu recordo, acompañado doutros máis queridos, para lle facer xustiza. Aqueles olores das súas herbiñas, aquel aceite curandeiro que compoñían no mes de maio remedio para todas as indisposicións cos seus perfumes delicados, con canta viveza nos lurpiou os días da infancia e a caso por azar outra vez os volvemos sentir! Era coma un olor caseiro, íntimo, coñecido noso e amigo...

Cantas veces, lonxe, en terra forasteira na soidade espantosa do cuarto dunha fonda, fuxindo da morriña se fan vir á cabeza os recordos, claros e vivos, o aire, expresión e rostro dos seres queridos, infantís detalles do barrio, ruídos, luz e color da hora en que o noso pensamento se encontra! Cantas veces o volver saudar a casa alorada, a tantos obxectos que nos une correspondencia de afectos, aínda que eles non o poidan dicir, entre a alegría que teñen os ollos e o gozo do corazón cunha recibida amorosa dixen para min de súpeto: e, destes olores non te acordabas!

 

***

  • -E que foi da loura -preguntei un día-.

  • -Morreu; era tan vella! Si, morreu coma un soldado en campaña, no bosque, buscando herbas aromáticas, rodeada de romeiros, xenebras, lavanda e tomiños. Talvez os paxaros cos que compartía os berros lle asubiaron as súas cantarelas máis sentidas e abandonou o mundo entre cantos e olores, ou subiu ata os pés de Deus, que lle abriu o ceo co seu molliño silvestre, para que os anxos lle fixeran unha coroa gañada na terra e conseguida na gloria do Señor.

(Chorando e rindo)

 

 

Antigo municipio de Sants

Rúa do barrio vello de Barcelona, entre Portaferrissa e a Plaça del Pi, onde se atopan diversas tendas de cadros, láminas e estampas.

Igrexa situada na praza do mesmo nome, cerca da catedral de Barcelona.


Xogo habitual dos nenos nesa época.


Zona da parte vella de Barcelona habitada por xudeus.


Barrio de Barcelona, situado na parte alta da cidade, no antigo termo municipal de Sant Gervasi.


Café do barrio barcelonés de la Ribera, construído en 1840, onde acudía Vilanova para conversar con outros escritores.


Fai referencia á situación do Liceo, a porta principal deste vai dar á Rambla barcelonesa.


Liñaxe orixinaria do castelo de Sentmenat, no Vallès Occidental.A súa orixe remóntase ao século XII.


A Fonte de Ferro é coñecida popularmente porque a auga que emana dela estimula as ganas de comer.


Está a refererirse á obra de Quevedo titulada Historia de la vida del buscón llamado don Pablos.


Barrio de Barcelona que está á beira do mar, no extremo esquerdo do porto.


Café da Rambla moi coñecido na época de Vilanova onde se reunían políticos e intelectuais.


Situado na praza barcelonesa do mesmo nome, no barrio da Ribera.


A vila de Roses foi asediada polos franceses na Gran Guerra (1794-1795) e na Guerra dos Franceses (1808), despois de defenderse, a cidade caeu en mans inimigas.


Barrio do sudoeste de Barcelona, entre Montjuïc, L’Eixample e o antigo municipio de Sants.


Emili Vilanova escribe tamén un sainete teatral co mesmo título e temática.


A historia comeza <<in media res>>, isto é, sen presentación previa do ambiente, da situación, nin dos personaxes. Trátase dunha escena dialogada, sen narrador, feito que dificulta, ás veces, a identificación dalgúns personaxes.


Mercado que está preto da Rambla, na rúa Hospital.


Pau longo para o xogo da sortella.


Cabalgata de mulas organizada en Barcelona para celebrar a festa de santo Antón.


Pode facer referencia a Caldes de Montbui ou a Caldes de Malavella, poboacións coñecidas polos seus balnearios de augas termais.


Carlos I de España e V de Alemaña.


Francesc de Paula Rius i Taulet (1833-1839), alcalde de Barcelona que empezou a urbanización da Gran Vía e ordenou destruír o resto da muralla de Mar para facer o Paseo de Colón.


Baile onde hai alguén que dirixe o baile e os outros bailadores o seguen.


Fai referencia ao período nomeado la febre d’or (1871-1885) en que Cataluña vive unha época de prosperidade económica.


Amadeu de Savoia, rei de España.
© BIVIR - Asociación de Tradutores Galegos, 2005
© da tradución Eva Méndez