Aínda
que o título lexítimo do texto de Alecsandri sexa O mosteiro de Argeş,
é frecuente referirse a el co nome da Balada do mestre Manole,
debido ó carácter arquetípico do nome do personaxe principal. Tiramos
o orixinal de Alecsandri, Vasile: Opere.
III Poezii populare. G. Rădulescu-Dulgheru (ed.). Bucarest: Editura
Academiei Române, 1978. Respecto da edición de Rădulescu-Dulgheru, quixemos adaptar o texto orixinal ás normas
ortográficas en vigor hoxe na lingua romanesa.
A razón da escolla da variante
de Alecsandri non obedece á súa suposta superioridade estética, clamada
dende cedo polas institucións, senón á especial fortuna e representatividade
que adquiriu esta versión, xeradora de novas variantes ó tempo que referencia
importante nos estudos literarios.
O
texto, en parte grazas ó seu pouso mitolóxico (o relato evoca a historia
de Dédalo e de seu fillo Ícaro, condenados a morrer encerrados no labirinto
por decisión de Minos), foi empregado dende a súa publicación como base
da reflexión filosófica, literaria e antropolóxica. Serviulle a Eliade
de campo de estudo da hierofanía, intervención destinada a fundar e
revelar un espazo sagrado sobre o espazo profano circundante, homoxéneo,
sen forma nin estrutura. Para Eliade o cosmos constitúese como porción
de espazo subtraído do caos, mais para
iso será preciso conceder unha compensación. Non faltan textos nos que
se chantan na terra un dragón ou unha serpe adormecida, quedando o espírito
do lugar encantado nos cimentos da construción humana, protexéndoa.
Mais a compensación pola cesión do espazo tamén pode esixir un sacrificio
de vida humana, real ou figurada.
O vóda Negro elixe precisamente
un espazo xa marcado por vestixios dunha presenza humana arruinada,
un sitio no que se erguen vellas paredes sen terminar. As versións europeas
da lenda contan xeralmente cómo un edificio público que se está a construír
(igrexa, torre, ponte, mosteiro ou convento) cae polas noites. Para
garantir a súa erección imponse a necesidade dun sacrificio humano,
o emparedamento nos cimentos dunha muller, dun neno ou dun obxecto no
sitio da persoa sacrificada.
O propio Frazer glosaba a actividade
dos vendedores das sombras de xacando, que ofrecían para a consagración
do monumento as medidas das sombras da xente. Dicíase que o dono da
sombra esmorecía a medida que se erguía a obra. Noutros continentes
os sacrificios humanos, reais ou figurados, transcorren baixo da primeira
pedra ou do primeiro poste da casa, mentres que en Galicia, como temos
observado, os costumes substitutivos dos emparedamentos humanos poden
consistir en inserir no cemento das
chemineas ou dos contadores da luz algunha boneca de goma, ou a súa cabeza.
O tema do sacrificio humano
para garantir a perennidade do edificio serviu de motivo en textos considerados
fundadores de tradicións enteiras. Así, nos lindeiros do noso imaxinario
queda a tentativa de sacrificio de Merlín cando neno, para que se teña
de pé a torre coa que Vertigier se quería protexer de Pandragón e Uter.
Aínda máis preto de nós, no lugar de San Pedro de Bogo, no nordeste
galego, os habitantes presentiron como excepcionais na súa paisaxe unha
tríade de elementos da arquitectura sobre a que circularon cántigas:
un arco, un castro e unha casa. Un díxamo corso ilústranos de xeito
parecido sobre a autoría de tres edificios no sur da Illa: obras civís
(a ponte sobre o Rizzanese) e relixiosas (a igrexa de Sorbollano e o
campanario de Carbini). Postos un ó par do outro os dous textos amigan
facilmente:
Tres cousas hai en San Pedro
Tres cousas hai en Córsega que non as hai en
Europa:
que nos deixou Maternatu: o portal, as Coroas
Rizzanese, Sorbollano, e o convento de
Carlota.
o campanario Carbini. A cántiga corsa fai referencia
á lenda tal como chegou ó Mediterráneo occidental: un albanel chamado
Maternatu está a punto de ser sacrificado polos habitantes da aldea
de Carbini cando está a rematar a construción do campanario, pois cómpre
que morra o construtor para impedir que algures se erga outro campanario
máis grande.
Sen
embargo o sueste europeo, ademais de Turquía, é a área na que esta lenda
se desenvolveu plenamente en forma de texto literario, botándose fóra
dos límites da historia local. A canónica versión alecsandriana do Mosteiro de
Argeş forma logo parte dunha gran rede de variantes.
A
construción pode ser unha ponte como en Grecia (a ponte de Arta) ou en Bulgaria, unha fortaleza como en Serbia, tamén
Bulgaria ou Albania, ou entre os húngaros de Transilvania (para quen
Clemens construíu o castelo de Deva). En moitas versións de Bulgaria, Serbia ou Bosnia
e Hercegovina a sacrificada pide que lle deixen un peito de fóra para
seguir dando leite ó seu fillo. O mito serve de argumento en obras de
autores como Nikos Kazantzaki ou Ivo Ándrich, coa que obtivo o premio
Nobel de literatura en 1961, e ten aínda
o estraño poder de influír na actualidade e na historia máis contemporánea:
unha das variantes concirne precisamente a ponte histórica de Mostar
sobre o río Neretva, construída, dinos a lenda, grazas ó emparedamento
dunha muller xitana. Hoxe reconstruíuse
esa ponte derrubada pola recente guerra nos Balcáns, despois de moita
dialéctica arredor da transgresión que supuña esa volta ó caos inicial.
Hai ben pouco, sobre as laxes de mármore branco da anovada ponte os
canteiros turcos ritualizaron o remate da construción co sacrificio
dunha ovella.
Mais entre todas as versións destacan as romanesas polo feito
de a lenda tecer a súa propia rede onomástica de norte ó sur do país:
o mestre Siminic no Maramureş ou o mestre
Constantin nun mosteiro na beira do Danubio.
O río Argeş dá nome á
vila da que procede a lenda de mestre Manole.
Curtea de Argeş converteuse na primeira capital do reino medieval
de Valaquia, sendo Valaquia –da que a etimoloxía adoita ser asociada
á da nosa Galicia– un dos países que xunto con Transilvania e Moldavia
compoñen o actual estado romanés. Curtea atópase nos pregos meridionais
dos Cárpatos, no remate da chaira valaca, apenas a catro leguas da fortaleza caída de Poienari,
na que aconteceu o suicidio da muller de Vlad Ţepeş, aquel personaxe que alimentou as crónicas co nome
de Dracula.
O príncipe Voda do texto, canto
a el, procede da etimoloxía popular de Neagoe Voda (o vóda Neagoe),
que se transformou en Negru Voda (o vóda Negro). Precisamente
é vóda un dos dous préstamos de etimoloxía eslava que abrollan
na versión en galego, sendo vóda o título que recibían os reis e príncipes
dos países romaneses, e do que existe a forma plena máis antiga, "voievod".
A outra voz é boieiro, substantivo masculino do romanés "boier",
terratenente membro da nobreza feudal romanesa.
Quen hoxe visite o lugar do
mosteiro descubrirá a interesante dualidade entre a fonte e o edificio
resultante da súa cristianización. O mosteiro de Curtea de Argeş
é unha catedral fundada en 1514 por Negoe Basarab, algúns anos antes
de que Dobromir pintase os frescos do interior. O tempo e un tremor
de terra destruíron parte do templo que foi restaurado no século XIX
–cónstanos que sen mediar sacrificios– por Lecomte du Noüy e Nicolae
Gabrilescu. Máis abaixo atópase a fonte con tres canos do mestre Manole,
tan venerado mestre construtor como o é o mestre Mateo. A fermosa construción
de cal branca érguese lonxe da igrexa, lembrándonos que a relación entre
os lugares é poética á vez que política, e que Manole, ó se precipitar
dende a cuberta, voou como voa a semente do tileiro.
|